ΠΛΑΝΗ Ο ΚΑΘΑΓΙΑΣΜΟΣ ΔΥΟ ΑΓΙΩΝ ΠΟΤΗΡΙΩΝ ΕΙΣ ΜΙΑΝ Θ. ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΝ

Ορθόδοξος Τύπος Εφημερίδα

Γράφει ο πρωτοπρεσβ. π. Βασίλειος Ε. Βολουδάκης

 

Η προϊστορία αυτού

του άρθρου

Ένας παλαιός μαθητής μου στο Εκκλησιαστικό Λύκειο Αθηνών, και σήμερα πρωτοπρεσβύτερος σε όμορη Μητρόπολη των Αθηνών, με πολύ συνειδητοποιημένη ποιμαντική διακονία, με είχε ρωτήσει πριν από δύο χρόνια αν είναι δυνατόν να καθαγιάζονται δύο η περισσότερα Άγια Ποτήρια σε μια Θ. Λειτουργία, γιατί ο ίδιος είχε ιδεί με τα μάτια του σε ενορίες της Καστοριάς και του λεκανοπεδίου της Αττικής να εισοδεύονται κατά την Μεγάλη Είσοδο δύο Άγια Ποτήρια! Του είχα αναπτύξει τότε προφορικά την επιχειρηματολογία μου, αποδεικνύοντας  ότι αυτό είναι απαράδεκτο, και λογικά και θεολογικά και εκείνος με παρεκάλεσε να δημοσιεύσω αυτά, διότι –όπως μου είπε– έχει προκληθεί μεγάλη σύγχυση επί του προκειμένου.

Τότε, δεν θεώρησα το θέμα επεί­γον, μου φάνηκε, μάλιστα, και υπερβολικός ο φόβος του για την εξάπλωση μιας τόσο αυτονόητα παράλογης και αθεολόγητης τελετουργικής πράξεως, και, δεδομένων των πολλών υποχρεώσεών μου, το πράγμα έμεινε σε εκκρεμότητα.

Όμως, πριν από λίγες ημέρες, πληροφορήθηκα και από άλλα πρόσωπα ότι η απίστευτη αυτή τελετουργική αυθαιρεσία πραγματοποιήθηκε και σε κεντρικό Ναό των Αθηνών(!), οπότε θεώρησα υποχρέωσή μου να ασχοληθώ με αυτήν κατά απόλυτη προτεραιότητα.

Περιγραφή

της Τελετουργικής

παρεκτροπής

Κατ’ αρχάς, πριν προχωρήσω στην ανασκευή της ανωτέρω Τελετουργικής παρεκτροπής, είναι ανάγκη να περιγράψω λεπτομερέστερα το πρόβλημα, και για κείνους –κυρίως λαϊκούς– που δεν έχουν ιδιαίτερη εξοικείωση με την Τελετουργική αλλά και για τους Κληρικούς, που δεν συνέπεσε να αντιληφθούν το θέμα.

Πρόκειται για ένα νεωτερισμό, ο οποίος δεν έρχεται για να λύση κάποιο υπαρκτό Λειτουργικό η Τελετουργικό πρόβλημα, αλλά για να δημιουργήση Τελετουργικό πρόβλημα, με προεκτάσεις και επιπτώσεις στην Δογματική της Εκκλησίας μας, δεδομένου ότι η Τελετουργική είναι υλοποίηση και πραγμάτωση της Δογματικής.

Υποτίθεται ότι ο νεωτερισμός έρχεται, για να δώση λύση στην αντιμετώπιση της δυσχερείας των Λειτουργών να κοινωνήσουν πάρα πολλούς πιστούς από το  Άγιον Αίμα που περιέχεται σε ένα Άγιο Ποτήριο, γι’ αυτό  και υπαγορεύει στους Λειτουργούς να …καθαγιάζουν σε κάθε Θ. Λειτουργία, δύο, του­λάχιστον, Άγια Ποτήρια, ώστε το περιεχόμενό τους σε Νάμα, μετά την Μεταβολή του σε Άγιο Αίμα, να επαρκέση για όλους τους μεταλαμβάνοντας!

Όμως, αυτό είναι κατ’ ουσίαν ανύπαρκτο πρόβλημα, αφού το μεν θεωρούμενο ως πρόβλημα έχει προ αιώνων λυθεί, ο τρόπος δε προσεγγίσεώς του προσβάλλει ευθέως την εγκυρότητα του Μυστηρίου της Θ. Ευχαριστίας!

Θα προσπαθήσω, λοιπόν, να εξηγηθώ πιο αναλυτικά, θέτοντας λογικά και θεολογικά ερωτήματα και τα επιχειρήματά μου, αλλά και λαμβάνοντας υπ’ όψει, ει δυνατόν, όλες τις εκδοχές και τις επιπτώσεις του θέματος.

Αναζητούμεν λύσιν εις λελυμένον θέμα;

Κατ’ αρχάς, διερωτώμαι, πως δημιουργήθηκε επί των ημερών μας ένα θέμα, που ποτέ δεν προϋπήρξε στην Εκκλησία μας; Υπήρξε, άραγε σε κάποιον Κληρικό πρόβλημα και απορία πως θα αυξήση την ποσότητα του Αγίου Αίματος στο Άγιο Ποτήριο της Θ. Λειτουργίας προκειμένου να επαρκέση για την Θ. Κοινωνία του εκκλησιάσματός του, ώστε να ‘’σκαρφισθή’’ κάποιος στις μέρες μας να του λύση αυτή του την απορία, υποδεικνύοντάς του να Καθαγιάζη δύο Άγια Ποτήρια(!) σε μία Θ. Λειτουργία; Και πως χωρίς να διερωτηθούν τον ακολούθησαν και άλλοι Κληρικοί; Δεν μας έφθαναν τόσα και τόσα θεολογικά και ποιμαντικά προβλήματα και έπρεπε να δημιουργήσουμε και ένα πρόσθετο Δογματικό πρόβλημα;

Η Αγία μας Εκκλησία από αιώνων έχει προλάβει τις απορίες μας, και επί του προκειμένου μας έχει διδάξει και εν γράμματι και εν τη Λειτουργική Της πράξει, ότι μια μικρή ποσότητα Οίνου μετά τον Καθαγιασμό και την Μεταβολή του σε «Αίμα Χριστού», πολλαπλασιάζεται με την προσθήκη οιασδήποτε ποσότητος Νάματος, προκειμένου να επαρκέση για μεγάλο πλήθος μεταλαμβανόντων.

Αυτό –πέραν της ζώσης Παραδόσεως που παρελάβαμε από τους συγχρόνους αγίους Γέροντας– αποδεικνύεται και μόνο από την Προηγιασμένη Θ. Λειτουργία, κατά την οποία δεν καθαγιάζεται ούτε Άρτος ούτε Οίνος, αλλά λειτουργούμε κατ’ αυτές (τις Τετάρτες και Παρασκευές της Μ. Τεσσαρακοστής) με καθαγιασθέντα Άγιον Άρτον από την προηγουμένη Κυριακή, που μόνο Αυτός έχει εμβαπτισθεί στο Άγιον Αίμα της Κυριακάτικης Θ. Λειτουργίας, πληρούντες το Άγιον Ποτήριον εξ ολοκλήρου με απλόν Νάμα (Οίνον).

Σχετικώς περιγράφει ο Πατριάρχης Μιχαήλ Κηρουλάριος σε ανέκδοτη Πραγματεία του Περί της Προηγιασμένης Θ. Λειτουργίας: «Εμβάλλεται ο προαγιασθείς και προτελειωθείς άγιος Άρτος εις το Μυστικόν Ποτήριον και ούτως ο εν τούτω οίνος εις άγιον Αίμα του Κυρίου μεταβάλλεται και πιστεύεται μεταβάλλεσθαι» (Π. Ν. Τρεμπέλα, Δογματική, τ. 3, σελ. 165, Αθήναι 1961).

Και ο άγιος Γερμανός Κωνσταντινουπόλεως επικυρώνει: «Μετέχων ο θείος Άρτος του αγιασμού μεταδίδωσι και τοις άλλοις τιμίοις δώροις. Ομοίως και τω Ποτηρίω μεταδίδωσι του αγιασμού και της χάριτος» (Ιστορία Εκκλησιαστική και Μυστική Θεωρία, P.G. 98, 449)

Εάν, λοιπόν –για να μεταλάβουν οι Πιστοί–  ο απλός Οίνος (Νάμα), με τον οποίο γεμίζουμε το Άγιο Ποτήριο κατά τις Προηγιασμένες (που δεν γίνεται Θυσία, οπότε δεν γίνεται  και επίκληση της Χάριτος του Αγίου Πνεύματος,  ώστε να μεταβληθή ο Οίνος σε «Αίμα Χριστού»), ενεργεί ως «φορείο» της ελαχίστης ποσότητος του Αίματος του Χριστού, όσης, δηλαδή, έχει απορροφηθεί στον νοτισθέντα (από την προηγουμένη Κυριακή) Άγιον Άρτον της Προηγιασμένης, πως δεν μπορεί να ενεργήση η προσθήκη οιασδήποτε ποσότητος απλού Νάματος, ως «φορείο» της ασυγκρίτως μεγαλυτέρας ποσότητος (ενός Αγίου Ποτηρίου) Αγίου Αίματος του Χριστού μας, ώστε να πολλαπλασιασθή η Καθαγιασθείσα ποσότητα του Αγίου Αίματος;

Όσοι έσπευσαν να υιοθετήσουν μια τόσο ξένη προς την Λειτουργική μας Παράδοση πρακτική, καθαγιάζοντες δύο η περισσότερα Άγια Ποτήρια –θεωρούντες, προφανώς, ότι μόνο δι’ αυτού του τρόπου έχουμε έγκυρη Θ. Κοινωνία–  δεν αντιλαμβάνονται ότι ευθέως αμφισβητούν την εγκυρότητα της Θ. Κοινωνίας των Προηγιασμένων Δώρων, οπότε το θέμα λαμβάνει άλλες διαστάσεις;

Παρά ταύτα, παρά την δυνατότητα που μας δίδει η Εκκλησία μας να αυξήσουμε την ποσότητα του Αγίου Αίματος στο Άγιο Ποτήριο δια της προσθήκης Οίνου (Νάματος), ως Κληρικός που συνεπλήρωσα 45 έτη Ιερωσύνης μαρτυρώ ότι ουδέποτε μέχρι σήμερα χρειάσθηκε να προσθέσω Νάμα μετά τον Καθαγιασμόν του Αγίου Ποτηρίου, παρ’ ότι στον Ναόν μας κοινωνούμε τον λαό σταθερά κάθε Κυριακή από τρία Άγια Ποτήρια, κατά δε τις μεγάλες εορτές (Χριστούγεννα, Πάσχα, Πεντηκοστή, Μ. Πέμπτη, Μ. Σάββατον κ.α.) από τέσσερα και πέντε, στα οποία, βεβαίως, μοιράζεται το Καθαγιασθέν περιεχόμενο του ΕΝΟΣ Καθαγιασθέντος Αγίου Ποτηρίου, χωρίς άλλη προσθήκη Νάματος. Υπήρξαν, μάλιστα, ημέρες χειροτονιών που τελέσθηκαν στον Ναό μας, κατά τις οποίες συνελειτούργησαν δύο και τρεις Αρχιερείς, 18-20 Πρεσβύτεροι και 2 Διάκονοι, χωρίς να χρειασθή προσθήκη Νάματος, εφ’ όσον ο Ναός μας διαθέτει ευρύχωρα Άγια Ποτήρια και ένα, χωρητικότητος 1,5 λίτρου. Υπάρχει, λοιπόν, και αυτός ο τρόπος και γι’ αυτό δεν μπορώ να αντιληφθώ την αφετηρία και τις πραγματικές επιδιώξεις μιας τόσο αντορθοδόξου λειτουργικής καινοτομίας.

Τι μαρτυρεί η Λατρευτική

και Δογματική μας Παράδοσις;

Πέραν, όμως, της πρακτικής διαστάσεως του ζητήματος –λογικής και θεολογικής– πρέπει να ερωτηθούν οι καινοτομήσαντες, πως σκέπτονται να αντιμετωπίσουν την επί του προκειμένου βοώσα γραπτή Λατρευτική Παράδοση της Εκκλησίας μας, όπως π.χ. του αρχαιοτάτου αγίου Ειρηναίου Επισκόπου Λουγδούνου, ο οποίος στο έργο του «Έλεγχος της ψευδωνύμου γνώσεως» ομιλεί σαφώς περί «κεκραμένου ποτηρίου» και όχι περί κεκραμένων ποτηρίων; Γράφει: «…Οπότε ουν και το κεκραμένον ποτήριον, και ο γεγονώς άρτος επιδέχεται τον λόγον του Θεού και γίνεται η Ευχαριστία σώμα Χριστού..» (ΒΕΠΕΣ, 5, 25-28).

Πως θα αντιμετωπίσουν τα κείμενα της Θ. Λειτουργίας του Μ. Βασιλείου και του Αγίου Χρυσοστόμου, τα οποία αυτά και μόνα αποτελούν τον γνώμονα της δογματικής Λειτουργικής εγκυρότητος και, μόνο βάσει αυτών πρέπει να κρίνεται το εάν και κατά πόσον είναι Δογματικά και Λειτουργικά έγκυρες και  οι άλλες διασωθείσες Θ. Λειτουργίες (Αγίου Ιακώβου του Αδελφοθέου, Αγίου Αποστόλου Μάρκου, Αγ. Γρηγορίου του Θεολόγου κ.α.), οι οποίες, επειδή δια μέσου των αιώνων έχουν υποστεί αλλοιώσεις και νοθεύσεις, δεν αποτελούν Κριτήριο, αλλά κρίνονται από τις δύο προαναφερθείσες (Μ. Βασίλειου και Αγίου Χρυσοστόμου), που έχει καθορίσει η Εκκλησία μας να τελούνται καθ’  όλη την διάρκεια του έτους σε ολόκληρη την Ορθόδοξη Οικουμένη.

Και οι δύο Μεγάλοι Ιεράρχαι στις Θ. Λειτουργίες τους προ του Καθαγιασμού των Τιμίων Δώρων, πριν παραθέσουν τα συστατικά του Μυστηρίου της Θ. Ευχαριστίας λόγια του Χριστού μας, μας τονίζουν ότι ο Χριστός: Έλαβεν «Άρτον εν ταις αγίαις αυτού και αχράντοις και αμωμήτοις χερσίν… Ομοίως και.. Ποτήριον…», όχι Ποτήρια. Και κατά τον Καθαγιασμόν: «Ποίησον τον μεν Άρτον τούτον, τίμιον Σώμα του Χριστού σου… Το δε εν τω Ποτηρίω τούτω, τίμιον Αίμα του Χριστού σου».

Ο Μ. Βασίλειος είναι ιδιαιτέρως κατηγορηματικός και υπογραμμίζει: «Ημάς δε πάντας, τους εκ του Ενός Άρτου και του Ποτηρίου μετέχοντας, ενώσαις αλλήλοις εις ενός Πνεύματος Αγίου κοινωνίαν…».

Όταν, λοιπόν, απαγγέλλουμε τόσο συγκεκριμένα λόγια στη Θ. Λειτουργία, «…Οσάκις γαρ αν εσθίετε τον Άρτον τούτον και το Ποτήριον τούτο πίνητε, τον εμόν θάνατον καταγγέλλετε, την εμήν Ανάστασιν ομολογεί­τε…Το δε Ποτήριον τούτο, αυτό το τίμιον Αίμα του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού», πως είναι δυνατόν να έχουμε ενώπιόν μας αντί ενός Ποτηρίου, δύο η τρία και να αληθεύουμε; Και πως θα θεολογούμε ορθά με αυτήν την παραχάραξη; Ένα είναι το Ποτήριον της Ευχαριστίας, διότι, Ένα το Θυσιαστήριον, Ένας ο Άρτος, Ένας ο Χριστός!

Συνεπώς, οι όποιες ενστάσεις ορισμένων και η επίκληση παλαιών κειμένων, προ του Μ. Βασιλείου, τα οποία αναφέρονται στην ευλόγηση πολλών Ποτηρίων κατά την Θ. Λειτουργία, δεν έχει καμμιά αποδεικτική σημασία υπέρ της καινοτομίας τους, δεδομένου ότι αφ’ ενός μεν πολλά από τα κείμενα αυτά έχουν αλλοιωθεί –όπως προείπαμε– αλλά και διότι ως ευλόγησις Ποτηρίων εννοείται σε πολλά από αυτά η διανομή του ΕΝΟΣ Αγίου Ποτηρίου μετά τον Καθαγιασμό σε πολλά Άγια Ποτήρια,  ώστε, μεταδιδομένης της Θ. Κοινωνίας από πολλούς Ιερείς, να διευκολύνονται χρονικά οι Πιστοί.

Με την ίδια συλλογιστική, ότι, δηλαδή, όπου αναφέρονται σε παλαιά κείμενα πολλά Ποτήρια, σημαίνεται και Καθαγιασμός πολλών Ποτηρίων σε μία Θ. Λειτουργία, θα μπορούσε κάποιος κάλλιστα να ισχυρισθή, ότι επειδή η Θ. Μετάληψις του Αυτοκράτορος εγίνετο με ξεχωριστό Άγιο Ποτήριο  (λόγω της ιδιότητός του ως «επισκόπου των εκτός της Ιερωσύνης πραγμάτων»), αυτό είναι αποδεικτικό επιχείρημα ότι εγένετο και ξεχωριστός Καθαγιασμός του Ποτηρίου του Αυτοκράτορος! Εκεί μας οδηγεί αυτός ο παραλογισμός μας.

Η ευλόγησις δύο Ποτηρίων,

επίδρασις Λατινικής πλάνης

Ολοκληρώνοντας το θέμα μας, κρίνουμε απαραίτητο να επιχειρήσουμε να δώσουμε και μια ιστορικοθεολογική απάντηση στο ερώτημα που θέσαμε στην αρχή του άρθρου μας: «Διερωτώμαι, πως δημιουργήθηκε επί των ημερών μας ένα θέμα, που ποτέ δεν προϋπήρξε στην Εκκλησία μας;».

Η Εκκλησιαστική Ιστορία μας πληροφορεί ότι τέτοιο θέμα δημιουργήθηκε στον Παπισμό από τον Θωμά Ακινάτη, ο οποίος ηρνείτο την χρήση ζέοντος στην Θ. Κοινωνία, ισχυριζόμενος ότι η ανάμειξη του Αίματος του Χριστού με το ζέον ύδωρ της Θ. Λειτουργίας προκαλεί φθορά(!) στο Μυστήριο: «Nullo modo debet aqua vino jam consecrato misceri, quia sequeretur corruption sacramenti pro aliqua parte». Σε μετάφραση: «Σε καμμιά περίπτωση δεν πρέπει να αναμιχθή το νερό με τον Καθαγιασμένον Οίνον, διότι η διαφθορά του Μυστηρίου θα επεκταθή σε οποιοδήποτε μέρος του» (Summa Theologiae IIIa p. 9, LXXXIII art. 6 ad quartum). Μάλιστα, στη Σύνοδο Φερράρας-Φλωρεντίας οι Δυτικοί εζήτησαν εξηγήσεις από τους Ορθοδόξους «περί της μετά τον καθαγιασμόν αναμίξεως του ζέοντος ύδατος μετά του καθηγιασμένου οίνου» (Βλ. Π. Ν.Τρεμπέλα, Δογματική, τ. 3, σελ. 165, Αθήναι 1961).

Είναι ιδιαιτέρως σημαντική η επισήμανση του μακαριστού Καθηγητού Παναγιώτη Τρεμπέλα ότι μόλις κατά τον ένατον αιώνα ετέθη στη Δύση το ερώτημα «εάν τα καθηγιασμένα ήδη στοιχεία της Θ. Ευχαριστίας αναμιγνυόμενα μετά μη καθηγιασμένων στοιχείων αφομοιούσι και ταύτα, και ο Amalarius του Metz, εξ αφορμής της κατά μόνην την Μ. Παρασκευήν τελουμένης εν τη Δύσει Προηγιασμένης Λειτουργίας, παρετήρησεν, ότι καθαγιάζεται ο μη καθηγιασμένος οίνος δια του καθηγιασμένου Άρτου», και η γνώμη του επεκράτησε, έως το δεύτερο ήμισυ του ΙΓ αιώνα, όταν πλέον κυριάρχησε στους Λατίνους η πλάνη του Θωμά Ακινάτη, ότι η μεταβολή του Άρτου και του Οίνου γίνεται μόνο κατά την στιγμή της εκφωνήσεως «των λόγων της συστάσεως» του Μυστηρίου, «Λάβετε, φάγετε…» και «Πίετε εξ αυτού πάντες…», οπότε –κατά την άποψη αυτήν– μετά από την χρονική αυτή στιγμή δεν είναι δυνατόν να προστεθή οίνος!

Προσωπική μου άποψη είναι ότι γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο οι Παπικοί κοινωνούν πλέον τους λαϊκούς μόνο με άγιον Άρτο και έπαψαν να τους μεταδίδουν και το άγιο Αίμα. Επειδή, δηλαδή, αρνούνται την προσθήκη Οίνου μετά τον Καθαγιασμό του Αγίου Ποτηρίου. Χωρίς αυτήν την προσθήκη οίνου, θα ήταν αδύνατον να επαρκέση η ποσότητα του αγίου Αίματος, για να μεταλάβουν όλους τους Πιστούς, ιδίως μιας πολυπληθούς Λειτουργίας του Πάπα, γι’ αυτό και επενόησαν την θεωρία της «συναφείας» ισχυριζόμενοι ότι δεν νοείται σώμα άνευ αίματος, άρα κοινωνούντες του Σώματος του Χριστού μετέχουν και του Αίματος! Πάντως, ούτε οι Παπικοί, παρά την δική τους πλάνη, δεν έφθασαν στο σημείο να ευλογούν πολλά Άγια Ποτήρια σε μια Θ. Λειτουργία!

Θέλω να πιστεύω ότι η ανακίνηση του θέματος στις μέρες μας, δεν υποδηλώνει και θεολογική συγγένεια με την Λατινική πλάνη.

Επιλεγόμενα

Θα μπορούσε να γραφή ιδιαιτέρα και εκτενής διατριβή για το θέμα που απησχόλησε αυτό μας το άρθρο, όμως, μια περιοδική έκδοση δεν συνεργεί σε κάτι τέτοιο. Άλλωστε, όπως ήδη αναπτύξαμε, πρόκειται για θέμα που έχει λυθεί για την Ορθοδοξία και, σε συσχετισμό με την λογική του πράγματος θα ήταν περιττό, κάτι περισσότερο, σε αυτήν τουλάχιστον την χρονική συγκυρία. Αν υπάρξουν, βεβαίως, και πάλι ενστάσεις, πρέπει να επανέλθουμε. Προς το παρόν, ας συμμορφωθούμε με την παλαιά σοφή προτροπή: «Των φρονίμων, ολίγα»!

 

Παντοκράτορας

Ειδήσεις