Τα σχολαστικά θεμέλια της Καρλομάγνειας Ευρώπης

Ορθόδοξος Τύπος Εφημερίδα

Του κ. Λέοντος Μπράνγκ, Δρος Θεολογίας
Ο Σχολαστικισμός, όπως υποστηρίζουν οι σχολαστικοί θεολόγοι και ιδίως ο κύριος εκφραστής του, ο Θωμάς Ακινάτης1, δεν αναζητάει την αλήθεια. Αυτή είναι δεδομένη μέσω της αποκάλυψης του Θεού για τη σωτηρία του ανθρώπου. Ουσιαστικά πρόκειται για τη θεμελίωση αυτής της δεδομένης αλήθειας μέσω της ορθής συλλογιστικής. Στόχος του Σχολαστικισμού πιο συγκεκριμένα είναι η διείσδυση μέσω της διάνοιας στις αλήθειες της πίστης, η συστηματοποίηση της αλήθειας του χριστιανισμού, όπως γίνεται αποδεκτή, με φιλοσοφικές μεθόδους και η απόκρουση αντιρρήσεων εναντίον των χριστιανικών αληθειών με φιλοσοφική επιχειρηματολογία.
Με τις μεγάλες «Summae» του κυρίου Σχολαστικισμού, όπως η Summa theologiae – Σύνολο της Θεολογίας (1266-1273) και η Summa contra Gentiles – Συν­ολο εναντίων των Εθνών (1259-1264) που αποτελούν τα κύρια έργα του Θωμά Ακινάτη, οι σχολαστικοί θεολόγοι δημιουργούν ένα τεράστιο και επιβλητικό, ορθολογικά δομημένο οικοδόμημα2, που περικλείει την όλη χριστιανική κοσμοθεωρία της εποχής για τη φύση, την ανθρωπότητα, την ψυχή και τη μεταφυσική πραγματικότητα. Το στοίχημα είναι να δημιουργηθεί ένα ανυπέρβλητο θεολογικό σύστημα πέρα από ο,τιδήποτε προηγούμενο και φυσικά να τεθεί στην υπηρεσία της Φράγκικης «Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας» όπως και της παντοδυναμίας του παπικού θρόνου. Προφανώς για τον Θωμά Ακινάτη αυτό αποδεικνύεται μεταξύ άλλων και από το έργο του «Contra errores Graecorum (1263), όπου, διαστρέφοντας πλήρως το αληθινό νόημα των κειμένων, ζητάει σε 78 κεφάλαια να αποδείξει τη θεολογική αρμονία ανάμεσα στους Έλληνες Πατέρες της Εκκλησίας και τον Παπισμό στο θέμα του filioque, του πρωτείου του Πάπα, της χρήσης της όστιας στην Θεία Ευχαριστία και του καθαρτηρίου πυρός.
Με την επηρμένη αυτή τοποθέτηση η θεολογία των Πατέρων της Εκκλησίας κατά τον π. Γεώργιο Φλωρόφσκυ αποτελεί για τους Δυτικούς πλέον «παρελθόν», μία «απηρχαιωμένη θεολογία», ένα «αρχαϊκό και προεπιστημονικό πρόλογο»3. Ιδιαίτερη βαρύτητα πρέπει φυσικά εδώ να αποδοθεί στην λέξη «προεπιστημονικός». Αυτό είναι το κατ’ εξοχήν νέο στοιχείο αυτής της σχολαστικής θεολόγησης, η θεμελίωση της αποκεκαλυμμένης αλήθειας με βάση αποκλειστικά τις διανοητικές ικανότητες του ανθρώπου, με βάση την ορθή συλλογιστική επιστημοσύνη. Αυτό πλέον θα είναι το χαρακτηριστικό στοιχείο, η πεμπτουσία της Καρλομάγνειας Ευρώπης. Αυτό σημαίνει για τους σχολαστικούς θεολόγους απόλυτη νοησιαρχία. Και στο σημείο αυτό τους προσφέρει, ιδίως στους Albertus Magnus και Θωμά Ακινάτη, ανυπολόγιστες υπηρεσίες η φιλοσοφία του Αριστοτέλη. Γι’ αυτό η αριστοτελική φιλοσοφία συγχωνεύεται κυριολεκτικά με την αποκεκαλυμμένη αλήθεια του χριστιανισμού, όπως την κατανοούν4.
Η διαδικασία της νοησιαρχικής αναγωγής στον Θεό, της διείσδυσης στο μυστήριο του Θεού βασίζεται σύμφωνα με τους σχολαστικούς στην analogia entis, δηλ. την αναλογία του όντος. Με τη μέθοδο της αποδόσεως των τελειοτήτων των όντων στην υπερβατική θεότητα πιστεύουν ότι μπορούν να γνωρίσουν τις ιδιότητες της ουσίας του Θεού. Αυτό πάνω από όλα στηρίζεται στην αποδοχή εκ μέρους τους, ότι η ανθρώπινη λογική είναι αντίγραφο της θείας λογικής. Άρα, αξιοποιώντας αυτή τη λογική σκέψη και αποδίδοντας ανθρώπινες ιδιότητες σε τέλειο βαθμό στον Θεό, μπορεί ο άνθρωπος να διεισδύσει στην ίδια την ουσία του Θεού. Οι βασικές ανθρώπινες ιδιότητες που οφείλουμε να χρησιμοποιούμε εδώ, σύμφωνα με τους Θωμά Ακινάτη και Albertus Magnus είναι τα εξής κατηγορήματα: εν, αληθές, αγαθόν, πράγμα και κάτι. Έτσι ο άνθρωπος με τη βοήθεια της διάνοιάς του εισχωρεί μέσω της αναλογικής αναγωγής στη ενότητα, αγαθότητα, αλήθεια, την κατεξοχήν οντότητα και κατεξοχήν ετερότητα της ουσίας του Θεού5.
Ο άλλος βασικός πυλώνας του Σχολαστικισμού είναι η adaequatio rei et intellectus. Δηλαδή υπάρχει απόλυτη αντιστοιχία της πραγματικότητας των όντων με τις έννοιες, επειδή οι έννοιες έχουν ένα εκ των προτέρων απόλυτα καθορισμένο περιεχόμενο. Θα μπορούσε να πει κανείς, ότι τα ίδια τα όντα κατά κάποιον τρόπο έχουν «ακινητοποιηθεί» στα σαφή όρια των εννοιών. Έτσι οι έννοιες ταυτίζονται με τα ίδια τα όντα. Προϋπόθεση, βέβαια, για τη ατομική σύλληψη της αλήθειας είναι αυτό που προαναφέραμε, ότι η ανθρώπινη λογική είναι αντανάκλαση της θείας λογικής. Επομένως, εάν εργάζεται ορθά η ανθρώπινη λογική, δηλ. εάν χρησιμοποιεί σωστά τη συλλογιστική τεχνική, τότε η σύμπτωση της ατομικής κατανόησης των εννοιών με το αληθινό τους περιεχόμενο είναι δεδομένη. Τότε κατέχει και εκείνη ανάλογα με τη θεία λογική την αλήθεια. Έτσι η γνώση αποκτάει, βέβαια, αντικειμενικό υποχρεωτικό χαρακτήρα και με τη μεταφυσική της κατοχύρωση θεμελιώνει απόλυτα την απολυταρχία του Παπισμού6.
Αυτή η απόλυτη νοησιαρχία του Σχολαστικισμού είναι το στοιχείο εκείνο που από εδώ και στο εξής θα διαπεράσει όλες τις μετέπειτα εκφάνσεις του λεγομένου δυτικού πολιτισμού. Στον Καρτέσιο εκφράζεται με το «cogito ergo sum», στη Γαλλική Επανάσταση κορυφώνεται με τη λατρεία της νέας θεάς της Ευρώπης, της θεάς «Raison» (Λογική), την οποία πολύ ενδεικτικά και παραστατικά τοποθετεί ο τέκτονας Ροβεσπιέρος στο πρόσωπο μιας γυμνής πόρνης πάνω στην «αγία Τράπεζα» της Παναγίας των Παρισίων. Ταυτίζεται με τον χρησιμοθηρικό χειρισμό της αλήθειας που εκφράζεται με την Ιερά Εξέταση, τις σταυροφορίες και στηρίζει όλους τους φασισμούς από τον χιτλερικό και σταλινικό μέχρι το σημερινό «δημοκρατικό» που στο όνομα της δημοκρατίας πνίγει και φιμώνει κάθε αντίθετη φωνή. Είναι η κύρια έκφραση του σημερινού δυτικού κόσμου που όλα τα τελεί εν ονόματι του ανθρωπισμού, όπως οι ΝΑΤΟικες πολεμικές επεμβάσεις και η σχεδόν ελεύθερη χρήση της βιοτεχνολογίας.7
Σημειώσεις:
1. Summa theologiae, I,1,1. 2. Οι Summae αυτές έχουν παρομοιαστεί με τους θεόρατους γοτθικούς ναούς της ίδιας εποχής που από τη γη ανυψώνονται ως τον ουρανό, κυριολεκτικά τρυπώντας αυτόν (βλ. Storig, Hans Joachim, Kleine Weltgeschichte der Philosophie 1, Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 1976, σ. 253). 3. «Τύπος – Ελληνικός Ορθόδοξος», Μάρτιος 1965, σ. 3. Στου Αρχιμ. Σπυρίδωνος Μπιλάλη, Ορθοδοξία και Παπισμός, τομ. Β , Αθήναι 20143, σ. 97. 4. Βλ. Αρχιμ. Σπυρίδωνος Μπιλάλη, Οπ. παρ., σσ. 95-101. 5. Βλ. Χρήστου Γιανναρά, Σχεδίασμα εισαγωγής στη φιλοσοφία, τευχ. 2, Αθήνα 1981, σσ. 36-38. 6. Βλ. Χρήστου Γιανναρά, Σχεδίασμα εισαγωγής στη φιλοσοφία, τευχ. 1, Αθήνα 1980, σσ. 151-165. 7. Βλ. το βιβλίο «Για την Ευρώπη με αγάπη», Αθήνα 2003, όπου ο π. Γεώργιος Μεταλληνός αναπτύσσει την πορεία του δυτικού πολιτισμού από τον Καρλομάγνο και εξής και τον συγκρίνει με τον πολιτισμό της Ορθόδοξης Ανατολής.

Παντοκράτορας

Ειδήσεις