Η γιορτή των Τριών Ιεραρχών καθιερώθηκε και ως Γιορτή των Ελληνικών Γραμμάτων. Μια γιορτή που τις τελευταίες δεκαετίες μπήκε βαθιά στην ψυχή και το πνεύμα των δικών μας δασκάλων και μαθητών, των δικών διανοουμένων κι όλων των μελών της Εθνικής Ελληνικής Μειονότητας.
Αυτό το φως, που διανύει η μέρα αυτή, προσπάθησαν και προσπαθούν να μεταφέρουν στο πνεύμα των νέων οι δάσκαλοι και ο λαός μας τους ανθρώπους του πνεύματος και που καλλιεργούν το πνεύμα στους άλλους, τους ονόμασε ΦΩΤΟΔΟΤΕΣ.
Φωτοδότες των γραμμάτων. Των Ελληνικών Γραμμάτων, γιατί γι’ αυτά ίδρωσαν, μόχθησαν, αγωνίστηκαν, φυλακίστηκαν κι έδωσαν ακόμα και τη ζωή τους πολλοί απ’ αυτούς.
Πάντοτε έχει γίνει αγώνας για τη διάδοση των Ελληνικών Γραμμάτων. Σε όλες τις δεκαετίες και σε όλα τα συστήματα, γιατί ο κυριότερος στόχος όλων των κυβερνήσεων, σε όλες τις δεκαετίες, ήταν η αλλοίωση και η αφομοίωση του εδώ Ελληνισμού. Μια αφομοίωση, που θα πραγματοποιούταν με την κατάργηση της γλώσσας και του πολιτισμού, της θρησκείας, των ήθη και εθίμων.
Και είχε η μάχη αυτή τα δικά της θύματα. Στην πρώτη γραμμή τους στυλοβάτες και φωτοδότες των Ελληνικών Γραμμάτων. Εκατοντάδες δάσκαλοι και ιερείς φυλακίστηκαν. Δεκάδες απ΄ αυτούς πέθαναν στις φυλακές ή εκτελέστηκαν. Και γιατί; Ποιο ήταν το μεγάλο τους αμάρτημα; Ποια ήταν η προδοσία που έπρεπε να την πληρώσουν με την ίδια τους τη ζωή; Η μόνη τους «αμαρτία» και το μοναδικό τους «αδίκημα» ήταν η υπομονή και η επιμονή να διδάξουν την Ελληνική γλώσσα, να δείξουν το μεγαλείο της από γενιά σε γενιά, παρά τις δυσκολίες, τις παρακολουθήσεις και τις πιέσεις των μυστικών και κρατικών υπηρεσιών, παρά τις έλλειψης του διδακτικού υλικού.
Στο εκτελεστικό απόσπασμα οδήγησαν οι δήμιοι τους φωτοδότες ελληνοδάσκαλους: Φίλιππα Παπαθανάση από την Ραχούλα, Αριστοτέλη Χαρμπάτση από τη Δίβρη, Γιώργο Λίτσα από την Κάτω Λεσινίτσα, Σωτήρη Σκεύη από τα Καλύβια Πασά, Νίκο Λέζο από την Λεσινίτσα, Νάσιο Πάντο από το Σωπίκι, Βαγγέλη Σταμούλη από την Μάλτσανη, Γεώργιο Μπαλκώνη από την Λεσινίτσα, Δημήτριο Μπαλκωνη από την Λεσινιτσα, Κώστα Λίτο από την Λεσινίτσα, Θύμιο Τατάρη από την Δρόβιανη, Ανδρέα Ανδρεάδη από την Καλογοραντζή, Ευθύμιο Γκίκα από Σωπική, Παναγιώτη Ζέρβα από το Χλωμό, Θεοδόση Λαζάκη από το Κλεισάρι, τον ιερέα Αχιλλέα Γραμματικό από το Λιμπόχοβο και Κωνσταντίνο Βώζδο από την Κοσοβίτσα και τόσους και τόσους άλλους, που μολονότι δεν ήταν δάσκαλοι, έχουν προσφέρει τόσα πολλά για τα ελληνικά γράμματα και την μητρική γλώσσα.
Η λίστα αυτών που φυλακίστηκαν για τα ίδια ιδεώδη είναι πολύ πιο μεγάλη. Στη λίστα αυτή έχουν γραφτεί με χρυσά γράμματα τα ονόματα του Μ. Βράνου, Ν. Γκάζκα και Α. Καλυβόπουλου από τους Βουλιαράτες, του Μ. Γκιόκα και του ιερέα Β. Σίνη από την Πέπελη, του ιερέα Γ. Ντάση από την Τσούκα, του Γ. Ζώη, Γ. Τσιάμη, και Θ. Φωτίου από το Τεριαχάτι, του Χ. Λιάκου, Σ. Μάσσιου και Θ. Μάλλιου από τη Δερβιτσιάνη, του Κ. Θάνου από τη Γορίτσα, του Λ. Μπέκα από το Λόγγο, του Κ. Λώλη από τη Βόδρυστα, του Β. Γιοβάννη και Δ. Πήλιου από το Λαζάτι, του Σ. Σακελαρίου και Ν. Κώτση από τη Δίβρη, του Δ. Τζώρου από τη Μάλτσανη, του Γ. Μάσσιου, Σ. Ιωαννίδη και Β. Ζάχου από το Αλύκο, του Σ. Θωμά και Δ. Οικονόμου από το Σωπίκι, του Φ. Παπαχρήστου από το Μαραφέντι, του Δ. Φίλη από τη Σμίνετση, του Σ. Θωμά από την Αρδάσοβα, και πολλών άλλων δασκάλων, ιερέων κι ανθρώπων του πνεύματος, όλων εκείνων που εκτέλεσαν στο ακέραιο τα εθνικά τους χρέη, αυτούς που έχουν προσφέρει όχι μόνον για τη μητρική γλώσσα , αλλά και προς το ένδοξο έθνος μας.
Αιωνία η μνήμη στους εκτελεσθέντες και τους αποθανόντες, αυτούς τους φωτοδότες των Ελληνικών Γραμμάτων.
του Βαγγγέλη Παπαχρήστου