Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης μάς προτρέπει να αναφωνήσουμε μαζί με τον μεγαλόφωνο Δαβίδ: «Ευλογημένος αυτός που έρχεται στο όνομα του Κυρίου». Πώς έρχεται; Εισέρχεται όχι όπως με ένα πλοίο ή με μία άμαξα, αλλά μέσα στην ανθρώπινη ζωή, χωρίς φθορά, παρθενικά. Αυτός είναι ο Θεός μας, ο Κύριος που φανερώθηκε για χάρη μας. Όταν ο Κύριος εισήλθε στον κόσμο ενσαρκούμενος, τα στόματα εκείνων που η κακία είχε κυριεύσει σίγησαν. Βέβαια, ο Λόγος δεν εισήλθε στον κόσμο άνευ προτυπώσεων. Υπήρχαν κερατίνες με τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, τουτέστιν οι δίκαιοι και οι προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης, οι οποίοι πάντοτε ηχολογούσαν τον λόγο της αληθείας, ώστε να ανοίξει η φραγμένη από την αμαρτία ακοή των ανθρώπων.
Ο Κύριος δεν φανερώθηκε ως άνθρωπος από την αρχή, αλλά χάρισε τη φανέρωση της θεότητάς Του στην ανθρώπινη φύση κατά τα τελευταία χρόνια. Γιατί όμως; Ο άγιος Γρηγόριος υποστηρίζει ότι Εκείνος που επρόκειτο να κατέβει μέσα στην ανθρώπινη ζωή για την κατάλυση της κακίας περίμενε να βλαστήσει ολοκληρωτικά η αμαρτία που φύτεψε ο εχθρός. Τότε οδήγησε το τσεκούρι στη ρίζα, όπως ακριβώς κάνουν και οι ιατροί, οι οποίοι θέτουν την τέχνη τους σε ενέργεια όταν εκδηλωθεί πλήρως η αρρώστια. Έτσι και ο των πάντων θεραπευτής, ο Υιός και Λόγος του Θεού, περίμενε να εκδηλωθεί όλη η αρρώστια της κακίας που αιχμαλώτισε τη φύση των ανθρώπων, για να μη μείνει αθεράπευτο κανένα κακό από όσα κρύβονταν· διαφορετικά, ο ιατρός θα θεράπευε μόνο ό,τι φαινόταν.
Έπρεπε να εμφανιστεί η παρανομία των Ιουδαίων, έπρεπε να ξεπεταχτεί σαν φυτό με αγκάθια ο φόνος των οσίων του Θεού. Έπρεπε να εκδηλωθεί η μανία τους κατά των αγίων, εκείνων που σκότωσαν τους προφήτες, λιθοβολούσαν τους απεσταλμένους του Θεού και τέλος διέπραξαν τον ανόσιο φόνο του Ζαχαρία μέσα στο θυσιαστήριο. Τέλος, παρουσιάστηκε όλη η δύναμη της κακίας διά της παιδοκτονίας του Ηρώδη. Ο Θεός, όμως, έρχεται στις έσχατες ημέρες, όταν δεν υπήρχε κανείς που να Τον αναζητά. Έρχεται όταν όλοι είχαν εξαχρειωθεί, όταν η αμαρτία είχε απλωθεί παντού, όταν η ανομία περίσσευε, όταν ο ζόφος της κακίας έφτασε στο ακρότατο όριο· τότε φάνηκε η χάρη, τότε ανέτειλε η ακτίνα του αληθινού φωτός πάνω μας.
Εκείνος που περίμενε τους καιρούς για να φανερωθεί η κακία, να αυξηθεί και να αποσπαστεί από τη ρίζα, γιατί επιτρέπει ακόμη κακουργήματα, φόνους, κλοπές, μοιχείες και άλλα αμαρτήματα; Η απάντηση που δίνει ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης είναι ότι με την ενσάρκωση, τα θεία πάθη και την Ανάσταση, ο Χριστός συνέτριψε την κεφαλή του θηρίου, ήτοι εκείνου που έφερε στη ζωή τον θάνατο με την προτροπή στην αμαρτία. Το υπόλοιπο, όμως, σώμα του θηρίου είναι σκορπισμένο μέσα στη ζωή του ανθρώπου, όσο ο άνθρωπος κινείται ακόμη μέσα στην κακία. Η δύναμή του είναι πια νεκρή· και όταν περάσει ο καιρός, κατά τη συντέλεια της ζωής, τα κομμάτια αυτά θα ακινητοποιηθούν και θα καταργηθεί και η ίδια η ουρά, το τελευταίο τμήμα του κακού, δηλαδή ο ίδιος ο θάνατος. Έτσι θα πραγματοποιηθεί ο πλήρης αφανισμός της κακίας με την ανάσταση του ανθρώπου στη ζωή. Οι δίκαιοι θα μετοικήσουν στην ουράνια μακαριότητα και οι ένοχοι αμαρτημάτων θα παραδοθούν στη γέεννα.
Στη συνέχεια της ομιλίας του, ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης αρχίζει ένα εγκώμιο στην Υπεραγία Θεοτόκο. Ακούμε τον Ησαΐα να φωνάζει ότι γεννήθηκε για χάρη μας παιδί και μας δόθηκε Υιός. Αυτό το παιδί δεν γεννήθηκε κατά τον φυσικό νόμο, διότι ο Κύριος της φύσης δεν γίνεται δούλος της φύσης. «Ἰδοὺ ἡ Παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει καὶ τέξεται υἱόν», και θα του δώσουν το όνομα Εμμανουήλ, που σημαίνει ότι ο Θεός είναι μαζί μας. Μέγα θαύμα: η Παρθένος γίνεται μητέρα και παραμένει Παρθένος. Τα δύο ονόματα συμπίπτουν, δηλαδή της μητρός και της Παρθένου. Η παρθενία δεν εμποδίζει τη γέννηση ούτε η γέννηση καταργεί την παρθενία. Έπρεπε Εκείνος που ήρθε στην ανθρώπινη ζωή για να την αφθαρτοποιήσει να αρχίσει με την αφθαρτοποίηση αυτής που Τον γέννησε κατά το ανθρώπινο, της ίδιας της Παναγίας. Γι’ αυτό και η Θεοτόκος καλείται άφθορη, καθότι, μη έχοντας πείρα γάμου, συνέλαβε παραμένοντας Παρθένος. Την αιειπαρθενία αυτή συμβολίζει και η θεοπτία του Μωυσή σχετικά με την καιόμενη βάτο· όπως εκεί ο θάμνος φλογίζεται και δεν καίγεται, έτσι και η Παρθένος γεννά το Φως και δεν φθείρεται.
Ο δημιουργός των όντων και βασιλιάς όλης της κτίσης έχει υποχείριά Του την ανθρώπινη φύση, την κατευθύνει με το θέλημά Του όπου θέλει και δεν εξουσιάζεται από αυτήν· γι’ αυτό και είναι στη δύναμή Του να δημιουργήσει νέα γέννηση χωρίς να φθείρει την Παρθένο που τίκτει. Και ποιος ήταν ο σκοπός αυτής της νέας γέννησης; Η ύψωση του ανθρώπου στο ύψος της θεότητας. Στη συνέχεια της ομιλίας του, ο άγιος Γρηγόριος αναφέρει και λίγα ακόμη για τη ζωή της Αειπαρθένου Μαρίας. Η Παναγία γεννήθηκε με θαυμαστό τρόπο, όχι ασπόρως, αλλά από γονείς πρώην στείρους. Όταν μεγάλωσε και δεν χρειαζόταν πλέον μητρικό θηλασμό, η μητέρα της την παρέδωσε στον ναό, εκπληρώνοντας την υπόσχεσή της.
Όταν το κορίτσι μεγάλωσε περισσότερο, οι ιερείς του ναού την παρέδωσαν σε έναν δίκαιο άνθρωπο, τον Ιωσήφ, με τον τύπο της μνηστείας. Εκείνος ήταν κατάλληλος να προστατεύσει την παρθενία της Θεοτόκου. Η σχέση έμεινε ως μνηστεία και δεν προχώρησε σε γάμο· γι’ αυτό και ο Ιωσήφ καλείται μνήστωρ και όχι άνδρας. Τότε η Παναγία δέχεται την αγγελία του μυστηρίου από τον Γαβριήλ: «Χαῖρε, κεχαριτωμένη, ὁ Κύριος μετὰ σοῦ». Χαίρε, διότι η Παναγία έκανε το αντίθετο από την Εύα· η δεύτερη καταδικάστηκε στους πόνους του τοκετού, ενώ με την Παναγία η χαρά διώχνει τη λύπη. «Θα συλλάβεις», της λέει, «και θα γεννήσεις Υιό, και θα του δώσεις το όνομα Ιησούς· Αυτός θα σώσει τον λαό Του από τις αμαρτίες του». Η Μαρία δεν δείχνει δυσπιστία, αλλά επιμένει στη διαφύλαξη της παρθενίας της: «Πῶς ἔσται τοῦτο, ἐπεὶ ἄνδρα οὐ γινώσκω;». Τον Ιωσήφ τον γνωρίζει μόνο ως μνηστήρα και όχι ως άνδρα. Ο άγγελος αμέσως της απαντά: «Πνεῦμα Ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σέ καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι». Ποια είναι η δύναμη του Υψίστου; Ο Χριστός· διότι ο Χριστός είναι Θεού δύναμη και Θεού σοφία. Ο Υιός λαμβάνει ανθρώπινη μορφή από την Παναγία με την επέλευση του Αγίου Πνεύματος και έτσι φανερώνονται πλήρως τα γνωρίσματα της θεότητάς Του μέσα στην ανθρώπινη φύση.
Τι σημαίνει, επίσης, το σπήλαιο, η φάτνη και η απογραφή; Η φορολογία εικονίζει ότι ο Θεός μας ελευθερώνει από τη νομική κατάρα, γινόμενος ο ίδιος κατάρα για χάρη μας και μεταφέροντας στον εαυτό Του τα τραύματά μας. Ο θάνατος ήταν η φορολογία που έδενε τον άνθρωπο εξαιτίας της εκούσιας κακίας του. Το σπήλαιο παραλληλίζεται με τον σκοτεινό και επίγειο βίο του ανθρώπου, με το σκότος και τη σκιά του θανάτου. Στη φάτνη βρίσκονται το βόδι και ο όνος: το βόδι συμβολίζει τον δεσμευμένο από τον Νόμο Ιουδαίο και ο όνος τον ειδωλολάτρη, φορτωμένο με το πάθος της ειδωλολατρίας. Ο Χριστός γίνεται μεσίτης και ελευθερωτής και των δύο, καταργώντας διά της υποστατικής ενώσεως τόσο τον ζυγό του Νόμου όσο και το φορτίο της ειδωλολατρίας.
Ο Χριστός ανέτειλε από τη φυλή του Ιούδα, αλλά εκείνοι δεν Τον δέχτηκαν· αντίθετα, οι τρεις Μάγοι, που εκπροσωπούν τα έθνη, Τον προσκύνησαν. Με την ενσάρκωση, ο Υιός φωτίζει την κτίση με την ίδια μας τη φύση. Το αποκηρυγμένο επιστρέφει, το πεσμένο ανίσταται, το αιχμαλωτισμένο ελευθερώνεται, το δεμένο με τα δεσμά του θανάτου επιστρέφει στη χώρα των ζωντανών. Από άνθρωπο ήρθε ο θάνατος και από άνθρωπο ήρθε η σωτηρία. Ο πρώτος άνθρωπος ήταν εκείνος που έπεσε, ο δεύτερος είναι εκείνος που σήκωσε τον πεσμένο. Η γυναίκα υπερασπίστηκε τη γυναίκα: η πρώτη, η Εύα, άνοιξε την είσοδο στην αμαρτία, ενώ η δεύτερη, η Παναγία, υπηρέτησε την οδό της δικαιοσύνης.
Τέλος, ο άγιος Γρηγόριος κλείνει την ομιλία του λέγοντας ότι για τη σωτηρία του ανθρώπου συνεργάστηκαν η θεία αγαθότητα, η θεία σοφία, η θεία δύναμη και η θεία δικαιοσύνη. Η αγαθότητα αγάπησε τον αποστάτη, η σοφία βρήκε τον τρόπο επανόδου του υποδουλωμένου, η δικαιοσύνη δεν άσκησε βία σε εκείνον που είχε εξουσία, αλλά ανέλαβε την οφειλή σαν εγγυητής, και η δύναμη δεν κρατήθηκε από τον Άδη ούτε το θείο σώμα γνώρισε φθορά. Δεν ήταν δυνατόν να νικηθεί ο αρχηγός της ζωής από τη φθορά· όπως ο ήλιος δεν σκοτεινιάζει από τον ζόφο, έτσι και με την ενσάρκωση ό,τι έχει καταφθαρεί σώζεται μόνον από το άφθαρτο.
Χριστός ἐτέχθη
Π. Τομάζος