ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΟΥ ΙΩΗΛ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ (†)
19ον
ΘΕΜΑ 5ον: «Περί τοῦ Μυστηρίου τῆς Ἱερᾶς Ἐξομολογήσεως» Μέρος Ε΄
Οἱ Πατέρες τῶν τεσσάρων πρώτων αἰώνων καὶ τὸ Μυστήριον τῆς Ἐξομολογήσεως
4ον. Ὠριγένης (185-254 μ.Χ.)
Εὐαγγελικός: Ὁ κ. Μεταλληνὸς εἰς τὴν σελίδα 28 τοῦ ἔργου του γράφει διὰ τὸν Ὠριγένη, ὅτι «δὲν ὁμιλεῖ περὶ μυστηριακῆς ἐξομολογήσεως, ἀλλὰ περὶ προαιρετικῆς τινος ἐλευθέρας καὶ σπανίας».
Ὀρθόδοξος: Καὶ ὅμως! Ὁ Ὠριγένης ἐπανειλημμένως ὁμιλεῖ περὶ τῆς εἰς τοὺς ἱερεῖς ἱερᾶς ἐξομολογήσεως καὶ περὶ τῆς ἱερατικῆς ἐξουσίας τοῦ δεσμεῖν καὶ λύειν. Καὶ ἰδού.
Πρωτίστως μαρτυρεῖ ὁ Ὠριγένης ὅτι ἐπὶ τῆς ἐποχῆς του οἱ ἐπίσκοποι διεξεδίκουν ὑπὲρ ἑαυτῶν ὡς διάδοχοι τῶν ἀποστόλων τὴν ἐξουσίαν τοῦ δεσμεῖν καὶ λύειν. Οὕτως ἑρμηνεύων τὸ χωρίον τοῦ Ματθαίου «καὶ δώσω σοι τὰς κλεῖς τῆς Βασιλείας τῶν οὐρανῶν» παρατηρεῖ τὰ ἑξῆς:
«Ἐπεὶ δὲ οἱ τὸν τόπον τῆς Ἐπισκοπῆς ἐκδικοῦντες χρῶνται τῷ ρητῷ ὡς Πέτρος καὶ τὰς κλεῖδας τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος εἰληφότες διδάσκουσί τε τὰ ὑπ’ αὐτῶν δεδεμένα τοὐτέστι καταδεδικασμένα καὶ ἐν οὐρανοῖς δεδέσθαι καὶ τὰ ὑπ’ αὐτῶν ἄφεσιν εἰληφότα καὶ ἐν οὐρανοῖς λελύσθαι, λεκτέον ὅτι ὑγιῶς λέγουσιν, εἰ ἔχουσιν ἔργον δι’ ὃ εἴρηται ἐκείνῳ τῷ Πέτρῳ: Σὺ εἶ Πέτρος καὶ εἶ τηλικοῦτοι εἰσιν, ὡς ἐπὶ αὐτοῖς ὑπὸ Χριστοῦ οἰκοδομεῖσθαι τὴν ἐκκλησίαν καὶ ἐπ’ αὐτοὺς εὐλόγως τοῦτο ἀναφέρει τ’ ἂν πύλαι ᾅδου οὐκ ὀφείλουσι κατισχύειν τοῦ δεσμεῖν καὶ λύειν» (Ὠριγένης εἰς τὸν Ματθ. βιβλ. ΧΙΙ Migne 13 1013).
Εἰς ἄλλα μέρη τῶν συγγραμμάτων του ὁ Ὠριγένης εἶναι κατηγορηματικώτερος. Εἰς τὴν Ε΄ ὁμιλίαν του εἰς τὸ Λευϊτικὸν ὁ Ὠριγένης παρατηρεῖ τὰ ἑξῆς: (In Levit Homil v.3 Migne 12, 415). Ἰδοὺ τὶ λέγει: «ἕπεται λοιπόν, ἵνα κατὰ τὴν εἰκόνα τούτου, ὅστις τὴν ἱερωσύνην τῇ ἐκκλησίᾳ ἔδωκε, καὶ οἱ λειτουργοὶ καὶ οἱ ἱερεῖς τῆς ἐκκλησίας ἀναδέχωνται τὰ ἁμαρτήματα τοῦ λαοῦ καὶ μιμούμενοι καὶ αὐτοὶ τοῦ διδασκάλου ἄφεσιν ἁμαρτιῶν τῷ λαῷ ἀπονέμωσι»(λατινιστί). Εἰς ἄλλο μέρος λέγει: «Ἄκουσον τέλος αὐτοῦ λέγοντος περὶ τοῦ ἡμαρτηκότος: «παρέδωκα, φησί, τὸν τοιοῦτον τῷ Σατανᾷ εἰς ὄλεθρον τῆς σαρκός, ἵνα τὸ πνεῦμα σωθῇ». Βλέπεις λοιπὸν ὅτι οὐ μόνον διὰ τῶν Ἀποστόλων αὐτοῦ παρέδωκεν ὁ Θεὸς τοὺς παραβάτας εἰς χεῖρας ἐχθρῶν, ἀλλὰ καὶ δι’ ἐκείνων οἵτινες τῆς ἐκκλησίας προΐστανται καὶ ἔχουσιν ἐξουσίαν οὐ μόνον τοῦ λύειν, ἀλλὰ καὶ τοῦ δεσμεῖν, παραδίδονται οἱ ἁμαρτωλοὶ εἰς ὄλεθρον τῆς σαρκός, ἀφοῦ διὰ τὰ ἁμαρτήματά των ἀπὸ τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ χωρίζονται» (In libr Judicum cum Homilia III & 5 Migne 12.961).
Καὶ εἰς ἄλλο μέρος λέγει: «Ἐὰν ἁμάρτῃ ὁ Ἰσραηλίτης, τοὐτέστιν ὁ λαϊκὸς δὲν δύναται αὐτὸς τὸ ἁμάρτημά του νὰ ἀφαιρέσῃ, ἀλλὰ ζητεῖ τὸν λευΐτην ἔχων ἀνάγκην τοῦ ἱερέως, πολλῷ μᾶλλον ἀφοῦ ζητεῖ κάτι ἀνώτερον τούτων ἔργον τοῦ ἀρχιερέως ἐστὶ» (In homil. x, I, 12, 635).
Ἰδοὺ τί γράφει καὶ περὶ τῆς ἐξομολογήσεως εἰς τὴν ΙΖ΄ ὁμιλίαν εἰς τὸν Λουκᾶν ἀναγινώσκομεν τὰ ἑξῆς: «τὴν ἁμαρτίαν μου ἐγνώρισά (σοι) καὶ τὴν ἀνομίαν μου οὐκ ἐκάλυψα. Εἶπα ἐξαγορεύσω κατ’ ἐμοῦ τὴν ἀνομίαν μου τῷ Κυρίῳ (ψαλ. Λα΄.5). Ἐπειδὴ ἐὰν θὰ ἐπράττομεν τοῦτο καὶ ἀπεκαλύπτομεν τὰ ἁμαρτήματα ἡμῶν οὐ μόνον εἰς τὸν Θεόν, ἀλλὰ καὶ εἰς τούτους οἵτινες δύνανται νὰ θεραπεύσωσι τὰ τραύματά μας καὶ ἁμαρτήματά μας θὰ ἐξελειφθῶσι τὰ ἁμαρτήματά μας ὑπ’ αὐτοῦ, (In Lucam Homilia XVIII leque 13, 1846)
Ἐπίσης «Ὑπάρχει ἀκόμη καὶ ἑβδόμη ἀλλὰ σκληρὴ (dura) καὶ δυσχερὴς ἡ διὰ μετανοίας ἄφεσις ἁμαρτιῶν. Ὅταν ὁ ἁμαρτωλὸς πλένῃ τὴν στρωμνήν του μὲ τὰ δάκρυά του καὶ γίνονται γι’ αὐτὸν τὰ δάκρυά του ἄρτος ἡμέρας καὶ νυκτὸς καὶ ὅταν δὲν αἰσχύνεται νὰ δείξῃ εἰς τὸν ἱερέα τὴν ἁμαρτίαν του καὶ νὰ ζητήσῃ φάρμακον, κατὰ τὸν εἰπόντα: Εἶπα ἐξαγορεύσω κατ’ ἐμοῦ τὴν ἀνομίαν μου τῷ Κυρίῳ καὶ σὺ ἀφήκας τὴν ἀσέβειαν τῆς καρδίας μου» (ψαλ. 31,5). Ἐξ ὅλων τῶν χωρίων αὐτῶν βεβαιούμεθα ὅτι εἶναι ὑποχρεωτικὴ καὶ οὐχὶ προαιρετικὴ κ. Εὐαγγελικέ.
5ον. Κυπριανὸς (200-258 μ.Χ.)
Εὐαγγελικός: Ὁ κ. Μεταλληνὸς εἰς τὴν σελίδα 27 τοῦ ἔργου του γράφει διὰ τὸν Κυπριανὸν «διὰ τὰς μετὰ τὸ βάπτισμα ἁμαρτίας συνιστᾷ μόνον τὴν προσευχήν».
Ὀρθόδοξος: Ὁ Ἅγιος Κυπριανὸς ἐπίσκοπος Καρχηδόνος κάμει πολὺν λόγον διὰ τὸν θεσμὸν τῆς ἐξομολογήσεως καὶ τὴν δι’ ἐπιθέσεως τῶν χειρῶν τῶν πρεσβυτέρων παρεχομένην ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν. Ἰδοὺ τὸ πρῶτον ἀπόσπασμα τῶν συγγραμμάτων του.
«Παρακαλῶ ὑμᾶς, ἀδελφοί, ἂς ἐξομολογῆται ἕκαστος τὰ ἁμαρτήματά του, ἐφ’ ὅσον χρόνον δύναται νὰ γίνῃ δεκτὴ ἡ ἐξομολόγησις τούτου, ἐφ’ ὅσον χρόνον εἶναι εὐάρεστος τῷ Κυρίῳ ἡ ἱκανοποίησις καὶ ἡ διὰ τῶν ἱερέων ἄφεσις» (De lapsis κεφ. Migne 4, 503).
Εἰς ἄλλο χωρίον αὐτοῦ ὑποστηρίζει, ὅτι «ἐκεῖνος ἄγει μετάνοιαν, ὅστις μνήμων τοῦ θείου παραγγέλματος, ἤπιος καὶ ὑπομονητικὸς «et sacerdotibus Dei obtemperans»= καὶ τοῖς ἱερεῦσι τοῦ Θεοῦ πειθόμενος διὰ τῶν ἔργων του τῆς ὑπακοῆς καὶ δικαιοσύνης καθίσταται ἄξιος τοῦ Κυρίου» (Epist XIII, 1 Migne 4, 266).
Ἐξανιστάμενος ἀλλαχοῦ διὰ τὴν ἄνευ προηγουμένης ἑτοιμασίας διὰ μετανοίας προσέλευσιν μερικῶς εἰς τὴν θείαν εὐχαριστίαν, παρατηρεῖ: «Καταφρονηθέντων πάντων τούτων, πρὶν ἢ ἐξιλεωθῶσι τὰ ἁμαρτήματα (ante exomologesin facfam ante purgatam conscientiam sacrificio et manu sacerdotis»=) πρὸ τοῦ νὰ γίνῃ ἡ ἐξομολόγησις πρὸ τοῦ νὰ καθαρισθῇ ἡ συνείδησις διὰ τῆς θυσίας καὶ τῆς χειρὸς τοῦ ἱερέως……βία ἐπιβάλλεται κατὰ τοῦ σώματος καὶ τοῦ αἵματος τοῦ Κυρίου» (De Jaspis XVI Migne 4, 403).
Καὶ ἀλλαχοῦ ἐκ τῆς αὐτῆς ἀφορμῆς γράφει: «Ἐκεῖνοι πρὸ τοῦ νὰ γίνῃ μετάνοια, πρὸ τοῦ νὰ κάμουν ἐξομολόγησιν τοῦ βαρυτάτου καὶ ἐσχάτου ἁμαρτήματος (ante manum ab episcopo et clero in pοenitantiam impositam) = πρὸ τοῦ νὰ ἐπιτεθῇ ἐπὶ τῇ μετανοίᾳ ἡ χεὶρ ὑπὸ τοῦ ἐπισκόπου καὶ τοῦ κλήρου….». (Epist X.1. Migne 4, 260).
Καὶ ἀλλαχοῦ σαφέστερον… «Εἰς μικρότερα ἁμαρτήματα ἄγουσιν οἱ ἁμαρτωλοὶ μετάνοιαν κατὰ δίκαιον χρόνον καὶ κατὰ τὴν τάξιν τῆς παιδαγωγίας (ad exomologesim veniant et per manus impositionem episcopi et cleri jus comunications accipiant=) πρὸς τὴν ἐξομολόγησιν ἔρχονται καὶ διὰ τῆς ἐπιθέσεως τῆς χειρὸς τοῦ ἐπισκόπου καὶ τοῦ κλήρου τὸ δικαίωμα τῆς ἐπικοινωνίας λαμβάνουσι… (εἰς τὸ βαρύτατον δὲ αὐτὸ ἁμάρτημα) πρὸ τοῦ νὰ γίνη ἡ μετάνοια, πρὸ τοῦ νὰ κάμουν ἐξομολόγησιν, πρὸ τοῦ νὰ γίνη εἰς αὐτοὺς ἡ ἐπίθεσις τῆς χειρὸς ὑπὸ τοῦ ἐπισκόπου καὶ τοῦ κλήρου, δίδεται εἰς αὐτοὺς ἡ εὐχαριστία!» (Epist ix, 2 Migne 4, 257-258).
Ἑπομένως ὁ Κυπριανὸς ὁμιλεῖ σαφέστατα περὶ ἐξομολογήσεως ἐνώπιον τοῦ ἱερέως κ. Εὐαγγελικέ.
6ον. Γρηγόριος ὁ Θαυματουργὸς (205-265 μ.Χ.)
Εὐαγγελικός: κ. Μεταλληνὸς εἰς τὴν σελίδα 28 τοῦ μνημονευθέντος ἔργου του γράφει διὰ τὸν Γρηγόριον τὸν Θαυματουργὸν «Οὐδὲν ἀναφέρει περὶ ἐξομολογήσεως».
Ὀρθόδοξος: Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θαυματουργὸς δὲν ὁμολογεῖ ἀμέσως περὶ ἐξομολογήσεως εἰς τοὺς ἱερεῖς ἐπιβεβαιοῖ ὅμως ἐμμέσως τὴν ἱερατικὴν ἐξουσίαν, διότι ὁρίζει καὶ αὐτὸς ὡς ἐπίσκοπος ἐπιτίμια διὰ τοὺς ἁμαρτωλούς. Οὕτω βλέπομεν εἰς τὴν κανονικήν του ἐπιστολὴν νὰ ὁμιλῇ περὶ παραβατῶν «οὕς δεῖ ἐκκηρύξαι τῶν εὐχῶν» (κανὼν ΣΤ΄) καὶ περὶ ἄλλων τοὺς ὁποίους «καὶ τῆς ἀκροάσεως ἀπεῖρξαι δεῖ» (κανὼν Η΄) καὶ τέλος περὶ ἐκείνων, οἵτινες πρέπει «ἐν τῇ τῶν ἐπιστρεφόντων τάξει ὑποπίπτειν» (κανὼν Θ΄) καὶ δέον νὰ συγκαταριθμοῦνται «ἐν τοῖς ὑποπίπτουσι» (κανὼν 1). Καθορίζων δὲ ἐπὶ τὸ σαφέστερον τοὺς βαθμοὺς τῶν ἐπιτιμίων, εἰς τὰ ὁποῖα ἀναλόγως τοῦ βάρους τῆς παρεκτροπῆς ἔπρεπε νὰ ὑποβάλλωνται οἱ μετανοοῦντες γράφει: «Ἡ πρόσκλαυσις ἔξω τῆς πύλης τοῦ εὐκτηρίου ἐστίν, ἔνθα ἐστῶτα τὸν ἁμαρτάνοντα χρὴ τῶν εἰσιόντων δεῖσθαι πιστῶν, ὑπὲρ αὐτοῦ εὔχεσθαι. Ἡ ἀκρόασις, ἔνδοθεν τῆς πύλης ἐν τῷ νάρθηκι ἔνθα ἐστάναι χρὴ τὸν ἡμαρτηκότα ἕως τῶν κατηχουμένων, καὶ ἐντεῦθεν ἐξέρχεσθαι. Ἡ δὲ ὑπόπτωσις, ἵνα ἔσωθεν τῆς πύλης τοῦ ναοῦ ἱστάμενος μετὰ τῶν κατηχουμένων ἐξέρχηται. Ἡ σύστασις, ἵνα συνίσταται τοῖς πιστοῖς καὶ μὴ ἐξέρχηται μετὰ τῶν κατηχουμένων».
Ἐνταῦθα, ὅπως εἴπομεν καὶ ἀνωτέρω δὲν μαρτυρεῖ μὲν ρητῶς ὁ Γρηγόριος περὶ ἐξομολογήσεως εἰς τοὺς ἐπὶ τῆς μετανοίας ἱερεῖς, θεωρεῖ ὅμως ὡς ἀναγόμενον εἰς τὴν ἐξουσίαν αὐτοῦ ὡς ἐπισκόπου νὰ καθορίσῃ ἐπιτίμια, τὴν ἐπιμήκυνσιν τῶν ὁποίων ἢ τὴν μετάταξιν ἀπὸ τοῦ ἑνὸς εἰς τὸ ἄλλο ἐξαρτᾷ ἀπὸ τὴν διάκρισιν τῶν ἑκασταχοῦ ἐπισκόπων, ἀφοῦ ὁ πρὸς ὅν γράφει εἶναι κληρικός, τὸν ὁποῖον προσφωνεῖ ἱερώτατον πάπαν.