ΜΙΑ ΠΟΡΕΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΨΥΧΗΣ
Γράφει ὁ Δρ. Παναγόπουλος Ἀλέξιος,
Καθηγητὴς καὶ Ἀκαδημαϊκός*
3ον
Παρὰ τὴν ἀνταλλαγὴ τῶν πληθυσμῶν ποὺ ἀκολούθησε (Συνθήκη τῆς Λωζάννης, 1923) ὁδήγησε στὸ ξεριζωμὸ καὶ βίαιη μετακίνηση περίπου 1,5 ἑκατομμυρίου Ἑλλήνων ἀπὸ τὶς πατρογονικές τους ἑστίες, ὅπως καὶ τῆς οἰκογένειας τοῦ ἁγίου γέροντα Παϊσίου τοῦ Ἁγιορείτη, ἀπ’ τὴ Μικρὰ Ἀσία πρὸς τὴν Ἑλληνικὴ Ἐπικράτεια. Οἱ Ἕλληνες πρόσφυγες, ἀντιμετωπίζοντας τὶς συνθῆκες τῆς πτώχειας, τῆς ἀβεβαιότητας καὶ τῆς κοινωνικῆς ἀποξένωσης, ἀναγκάστηκαν νὰ ἐνσωματωθοῦν σὲ μία κοινωνία ποὺ ἦταν ἤδη δοκιμασμένη ἀπὸ πολέμους, ἀπὸ διχόνοια καὶ πολιτικὲς ἀναταράξεις. Ἡ ἀνασυγκρότηση τῶν ἑλληνικῶν κοινοτήτων καὶ ἡ ἐπιβίωση τῆς πολιτισμικῆς τους ταυτότητας ἀποτέλεσε βασικὸ μέτωπο τῆς ἑλληνικῆς κοινωνίας τῶν ἐτῶν 1922–1930, γιὰ τὴν προετοιμασία τοῦ ἔπους τοῦ ΟΧΙ.
Ἡ ἱστορικὴ καταστροφὴ ποὺ ἐπέφερε καὶ πολιτικὴ κρίση στὴν Ἑλλάδα, μὲ τὴν ἀποσταθεροποίηση τῶν κυβερνήσεων καὶ τὶς κοινωνικὲς ἐντάσεις, ὁδήγησαν σὲ πραξικοπήματα, σὲ ἐσωτερικὲς ἀναταραχὲς καὶ στὴν ἀναζήτηση τῶν νέων πολιτικῶν ἰσορροπιῶν. Ἡ συλλογικὴ ψυχολογία καὶ ψυχὴ τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους ἐπηρεάστηκε βαθύτατα, δημιουργώντας ἕνα αἴσθημα ἐθνικῆς ταπείνωσης, ἀλλὰ καὶ τῆς ψυχικῆς ἐπιτακτικῆς ἀνάγκης γιὰ τὴν ἀνασυγκρότηση καὶ τὴν ἑνότητα.
Μὲ τὴν ἄφιξη τῶν Ἑλλήνων προσφύγων τὰ προβλήματα ναὶ μεγάλωσαν (ἀλλὰ ὄχι ὅπως γίνεται σήμερα, μὲ τὴν ἀλόγιστη ἔλευση, τῶν ἰσλαμιστῶν, ἀπὸ κάθε καρυδιᾶς καρύδι καὶ ἀπὸ τρίτες χῶρες ποὺ δὲν ἔχουν πόλεμο). Δημιούργησαν τὶς νέες δομὲς καὶ τότε γιὰ τὴ κατοίκηση, παρὰ τὶς ἐντάσεις μεταξὺ τῶν γηγενῶν καὶ τῶν νεοαφιχθέντων ὁμοεθνῶν Ἑλλήνων. Καθὼς καὶ τὴν ἀνάγκη γιὰ μία ταχεῖα ἐκπαίδευση καὶ ἐνσωμάτωση τῶν νέων Ἑλλήνων πολιτῶν, στὴν οἰκονομικὴ καὶ πολιτιστικὴ ζωὴ τῆς χώρας. Παράλληλα, ἡ ἐμπειρία αὐτὴ διαμόρφωσε μία νέα συλλογικὴ μνήμη, ὅπου ἡ τραγωδία συνδέθηκε μὲ τὴν ἡρωικὴ ἀντίσταση καὶ τὴ διατήρηση τῆς ἑλληνικῆς ταυτότητας παρὰ τὶς καταστροφές. Μέσα σὲ πολὺ λίγα χρόνια, αὐτοὶ οἱ Ἕλληνες πρόσφυγες, μὲ τὰ παιδιά τους, στελέχωσαν ἐπάξια καὶ τὶς ἔνοπλες δυνάμεις τῆς Ἑλλάδας μας, γιὰ τὴν προετοιμασία γιὰ τὸ ἱστορικὸ Ἔπος τοῦ 1940. Ὁ γέροντας Παϊσιος ὑπηρέτησε γιὰ χρόνια καὶ κατ’ ἐκεῖνο τὸ χρονικὸ διάστημα, ὡς ἀσυρματιστής, στὰ βουνὰ τῆς ἔνδοξης Βορείου Ἠπείρου μας.
Γι’ αὐτό, ἡ πολιτική, ἡ κοινωνικὴ καὶ ἡ πολιτισμικὴ ἀναγκαιότητα τῆς Μικρασιατικῆς Καταστροφῆς συνδέεται ἄμεσα μὲ τὴν ἑπόμενη ἱστορικὴ περίοδο, δηλαδὴ μὲ τὸ ἱστορικὸ Ἔπος τοῦ 1940. Καθὼς ἡ συλλογικὴ ἐμπειρία τῆς τραγωδίας, συνέβαλε στὴ διαμόρφωση τῆς ψυχικῆς ἀνθεκτικότητας καὶ τῆς ἐθνικῆς ἑνότητας, ποὺ ἐπέτρεψε στοὺς Ἕλληνες νὰ ἀντισταθοῦν ἐναντίον στὶς δυνάμεις τοῦ Φασισμοῦ καὶ νὰ διατηρήσουν τὴν ἀκεραιότητα τοῦ κράτους.
Δὲν ἀποτελεῖ μόνο ἱστορικὸ γεγονός, ἀλλὰ καὶ κομβικὸ σημεῖο γιὰ τὴν ἀνάλυση τῆς ἑλληνικῆς κοινωνίας, τῆς συλλογικῆς ψυχοσύνθεσης καὶ τῆς διαμόρφωσης τῆς ἐθνικῆς ὀρθόδοξης ταυτότητας. Μέσα ἀπὸ αὐτήν, ἀναδεικνύεται ἡ ἀνάγκη γιὰ κοινωνικὴ συνοχή, πολιτικὴ σταθερότητα καὶ πολιτισμικὴ συνέχεια, παρὰ τὶς βαριὲς δοκιμασίες ποὺ ὑπέστη τὸ ἔθνος μας. Ἡ ἱστορική, πολιτικὴ καὶ κοινωνιολογικὴ ἀνάλυση τῆς περιόδου αὐτῆς καθιστᾶ σαφὲς ὅτι ἡ ἑλληνικὴ ψυχή, ἂν καὶ δοκιμασμένη, διατήρησε τὴν ἱκανότητα τῆς ἀναγέννησης καὶ ἀνασυγκρότησης, στοιχεῖα ποὺ θὰ βροῦν πλήρη ἔκφραση στὸ ἱστορικὸ Ἔπος τοῦ 1940 καὶ στὴν προσπάθεια τῆς ἀνάκαμψης τοῦ ἑλληνισμοῦ μετὰ ἀπὸ κάθε μας καταστροφή.
Τὸ Ἔπος 1940 – Ἡ ἀνασυγκρότησις τῆς ταλαιπωρημένης Ἑλληνικῆς Ψυχῆς
Ἡ εἴσοδος τῆς Ἑλλάδας στὸν Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μὲ τὴν ἰταλικὴ ἐπίθεση τῆς 28ης Ὀκτωβρίου 1940 ἀποτελεῖ κορυφαῖο σημεῖο ἐθνικῆς, ἠθικῆς, πολιτικῆς καὶ ψυχικῆς ἀντίστασης τοῦ Ὀρθόδοξου Ἑλληνικοῦ Ἔθνους. Τὸ Ἔπος τοῦ 1940 δὲν ἦταν ἁπλὰ μία στρατιωτικὴ ἀναμέτρηση· ἀποτέλεσε τὴν ἱστορικὴ ἔκφραση τῆς συλλογικῆς θέλησης, γιὰ τὴν ἐπιβίωση καὶ τὴ διατήρηση τῆς ἐθνικῆς ταυτότητας. Μετὰ ἀπὸ δεκαετίες καταστροφῶν, ἀπὸ τὸ 1821 καὶ τὴν Μικρασιατικὴ Καταστροφή, μέχρι τὴν πολιτικὴ ἀστάθεια τῶν μεσοπολεμικῶν χρόνων, ἔχοντας καὶ τὰ τραύματα ἐκ τῆς Βαυαροκρατίας, καὶ πάλι τῶν Γερμανῶν κατακτητῶν ἐπὶ Κατοχῆς 1941-1944.
Ἡ ἀντίδραση τῶν Ἑλλήνων στρατιωτῶν καὶ πολιτῶν γιὰ τὸ ἱστορικὸ ΟΧΙ, χαρακτηρίστηκε ἀπὸ ὑψηλὸ αἴσθημα ἐθνικῆς συνείδησης καὶ αὐτοθυσίας. Ἡ ἑλληνικὴ ἀντίσταση στὸν ἰταλικὸ φασιστικὸ στρατό, παρὰ τὴν ὑπεροχὴ τῶν δυνάμεων τοῦ ἐπιτιθέμενου, ὀφείλεται, ὄχι μόνο στὴν στρατιωτικὴ τακτική, ἀλλὰ κυρίως στὴν ψυχικὴ ἀντοχή, αὐτὴ ποὺ καλλιεργήθηκε μέσῳ τῆς ὀρθόδοξης πίστης, μέσα ἀπὸ τὶς τραυματικὲς ἐμπειρίες τῆς Μικρασιατικῆς Καταστροφῆς καὶ τῶν κοινωνικῶν ἀναταράξεων ποὺ ἀκολούθησαν. Οἱ μαρτυρίες τῶν στρατιωτῶν καὶ τῶν ἀμάχων, μᾶς καταγράφουν τὴν πειθαρχία, τὴν ἀλληλεγγύη καὶ τὸ πνεῦμα τῆς αὐτοθυσίας ποὺ διαπερνοῦσε ὁλόκληρο τὸν ἑλληνικὸ λαό.
Φέρω ὡς παράδειγμα ζωντανὸ ἐκ τῆς οἰκογένειάς μου, ἀφοῦ ὁ παππούς μου Κωνσταντῖνος Λουκόπουλος, πατέρας τῆς μητέρας μου, ἐκοιμήθη σὲ ἡλικία 95 ἐτῶν καὶ μοῦ τὰ διηγήθηκε τὰ βιώματά τους, μέσα στὰ παγερὰ βουνὰ τῆς Βορείου Ἠπείρου, στὸ Τεπελένι, στὴν Χιμάρα, στοὺς Ἁγίους Σαράντα, στὴν Κορυτσά, στὴν Κακαβιὰ κ.ἄ. Τὸ Ἔπος τοῦ 1940 ἀναδείκνυε τὴν ἱκανότητα τῆς ἑλληνικῆς ἡγεσίας νὰ κινητοποιεῖ τὴ χώρα σὲ ἐθνικὴ ἑνότητα, παρὰ τὶς ἐσωτερικές μας διαφορές. Ἡ διττὴ ἑορτὴ ἐπὶ τῆς 28ης Ὀκτωβρίου, τῆς Ἁγίας Σκέπης ὡς Ὑπερμάχου Στρατηγοῦ, δὲν εἶναι ἀφήγημα, εἶναι ζωντανὴ μαρτυρία. Ὁ βασιλιὰς Γεώργιος καὶ ἡ κυβέρνηση τοῦ Μεταξᾶ, παρὰ τὶς πολιτικὲς διαφορές, κατάφεραν νὰ διατηρήσουν τὴν ἑνότητα τοῦ κράτους, παρέχοντας ἕνα πλαίσιο πολιτικῆς σταθερότητας καὶ ἠθικῆς καθοδήγησης. Ἡ ἀποφασιστικότητα τῶν πολιτικῶν καὶ στρατιωτικῶν ἡγετῶν, ἀπέδειξε ὅτι ἡ Ἑλλάδα θὰ μποροῦσε νὰ ἀντισταθεῖ στὶς ἐξωτερικὲς πιέσεις, ἐνισχύοντας τὴν αἴσθηση τῆς ὑπερηφάνειας καὶ τῆς ἱστορικῆς συνέχειας τοῦ Γένους μας. Ὁ ἱστορικὸς πιλότος ὁ Μητραλέξης μὲ τὸ παλαιοῦ τύπου ἀεροπλανάκι του, θὰ ἀναγκάσει τὸν Ἰταλὸ πιλότο νὰ προσγειωθεῖ στὸ κάμπο τοῦ Λαγκαδᾶ καὶ θὰ τὸν αἰχμαλωτίσει.
Ἡ κοινωνικοπολιτικὴ διάσταση τοῦ Ἔπους τοῦ 1940 συνδέεται ἄμεσα μὲ τὴν ἀνασυγκρότηση τῆς ἑλληνικῆς ψυχῆς, ποὺ μετὰ ἀπὸ τόσες καὶ τόσες δεκαετίες δοκιμασίας, εἶπε τὸ ΟΧΙ. Οἱ πολίτες, ἔχοντας βιώσει τὴν προσφυγιά, τὴν πτώχεια καὶ τὶς ἐσωτερικὲς συγκρούσεις τοῦ μεσοπολέμου, ἀναδείχθηκαν σὲ συντελεστὲς συλλογικῆς ἀντίστασης, μίας ψυχῆς ἀθάνατης καὶ ἀδούλωτης. Τὸ Ἔθνος, μέσῳ τῶν στρατιωτικῶν μονάδων, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐνεργοῦ συμμετοχῆς τῶν πολιτῶν, ἀνασυντάχθηκε σὲ ἕνα ἡρωϊκὸ κοινὸ μέτωπο, ἀπέναντι στὸν εἰσβολέα, ἀναδεικνύοντας τὴν ἀνθεκτικότητα καὶ τὸ ἠθικὸ πλεονέκτημα, ποὺ ἡ ἐμπειρία καὶ ἡ θυσία τοῦ παρελθόντος εἶχε καλλιεργήσει.
Οἱ μαρτυρίες τῆς ἐποχῆς ἀποτυπώνουν μὲ συγκλονιστικὸ τρόπο αὐτὴ τὴν ἀναγέννηση τῆς ἑλληνικῆς ψυχῆς, ἔργα ὅπως τοῦ Γ. Θεοτοκᾶ καὶ οἱ ἀφηγήσεις στρατιωτῶν καὶ ἀμάχων καταγράφουν τὴν πίστη στὴν ἐλευθερία, τὸ θάρρος καὶ τὴν ἀλληλεγγύη, ποὺ μοναδικά τοὺς ἐμφάνιζε ἡ προστάτιδά μας Ὑπέρμαχος Στρατηγὸς ἡ Κυρία Θεοτόκος. Στοιχεῖα ποὺ διαμόρφωσαν τὴ συλλογικὴ μνήμη καὶ συνέβαλαν στὴν ἑδραίωση τῆς νέας ἐθνικῆς ταυτότητας.