Τοῦ π. Ἰωάννου Ἀν. Γκιάφη, Πολιτικοῦ ἐπιστήμονος- Θεολόγου
Στὴν περίφημη ἀπολογία τοῦ Σωκράτη ὁ ἀρχαῖος Ἕλληνας φιλόσοφος Πλάτωνας μεταξὺ τῶν ἄλλων θὰ διασώσει καὶ τὰ ἑξῆς: “Φιλοσοφοῦντά με δεῖ ζῆν καὶ ἐξετάζοντα ἐμαυτὸν καὶ τοὺς ἄλλους”. Δηλ. “Πρέπει νὰ ζῶ ἀσχολούμενος μὲ τὴ φιλοσοφία καὶ νὰ ἐξετάζω τὸν ἑαυτό μου καὶ τοὺς ἄλλους.” Γιὰ πρώτη φορά στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ γραμματεία γίνεται λόγος γιὰ τὴν φιλοσοφία ὡς μία διαδικασία αὐτογνωσίας καὶ αὐτοεξέτασης. Ὅλος ὁ στοχασμὸς τοῦ φιλοσόφου στρέφεται γύρω ἀπὸ τὴ γνώση τῆς ζωῆς, τοῦ ἑαυτοῦ του καὶ ὅσων τῶν περιτριγυρίζουν. Ἐξάλλου ἡ φιλοσοφία συνταυτίζεται μὲ τὴν δίψα γιὰ τὴ γνώση καὶ τὴν ἀγάπη γιὰ τὴν σοφία. Γι’ αὐτὸ καὶ ὡς ἐπιστήμη στὸ σημερινὸ γίγνεσθαι ἀποσκοπεῖ “στὴ συστηματικὴ ὀργάνωση τῶν ἀνθρώπινων γνώσεων, δημιουργώντας μία κοσμοθεωρία καὶ βιοθεωρία”. Κατανοεῖται λοιπὸν πὼς ἡ φιλοσοφία συνδέεται μὲ τὴν ζωή, δημιουργεῖ βιώματα καὶ ἐπιδρᾶ στὸ ἦθος καὶ τὴ συμπεριφορὰ τοῦ ἀνθρώπου.
Καὶ αὐτὴ ἡ προσέγγιση ἀφορᾶ τὴν “φυσικὴ φιλοσοφία”, αὐτὴ ποὺ κινεῖται στὰ ὅρια τοῦ φυσικοῦ κόσμου, τοῦ πεπερασμένου καὶ νομοτελειακοῦ. Ὑπάρχει ὅμως καὶ ἡ “χριστιανικὴ φιλοσοφία”, ἡ ὁποία δὲν βασίζεται στὴν διερεύνηση τῆς φυσικῆς γνώσης, ἀλλὰ στηρίζεται στὴν πίστη καὶ στὴν ἀποκάλυψη. Μπορεῖ νὰ ἐξετάζει τὸν ἄνθρωπο ὡς ψυχοσωματικὴ ὀντότητα, παράλληλα προτάσσει τὴν ἀποκάλυψη τοῦ Θεοῦ στὸν κόσμο. Ὁ ἄνθρωπος δὲν λειτουργεῖ αὐτόνομα, ἀλλὰ ἐνσωματωμένος στὸ σχέδιο τῆς Θείας Οἰκονομίας. Χαρακτηριστικὰ ὅλοι οἱ ἅγιοι Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας μας βλέπουν τὴν φιλοσοφία ὡς μία ζωντανὴ ἐμπειρία τῶν μυστηρίων τοῦ Τριαδικοῦ Θεοῦ καὶ ὡς μία εὐκαιρία τοῦ ἀνθρώπου νὰ καταστεῖ ἔμπλεος τῆς Θείας Χάριτος. Βέβαια ἀπαραίτητη προϋπόθεση συμμετοχῆς του στὸ σωτήριο ἔργο τοῦ Χριστοῦ, εἶναι ἡ κάθαρση τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος. Ἑπομένως ἡ “φυσικὴ φιλοσοφία” ἐξετάζει τὴν φυσικὴ περάτωση τοῦ ἀνθρώπου, ἐνῷ ἡ “χριστιανικὴ φιλοσοφία” τὴν πνευματικὴ τελείωση τοῦ πιστοῦ.
Ἴσως προβληματισθοῦμε! Γιατί νὰ ἀναφερόμαστε στὴν χριστιανικὴ φιλοσοφία; Ἡ ἀπάντηση μᾶς δίνεται, ἐὰν μελετήσουμε τὸν θεάρεστο βίο τῆς ὁσίας μητρὸς ἡμῶν Μακρίνας. Θὰ γράψει ὁ ἱερὸς ὑμνῳδὸς σ’ ἕνα τροπάριο τῆς ἀκολουθίας τοῦ ὄρθρου τῆς 19ης Ἰουλίου: “Νέκρωσιν παθῶν ἐνδεδυμένη, πρὸς θείαν ἀθανασίαν μεταβέβηκας, ἄριστα διδάξασα, καὶ φιλοσοφώτατα, τὸ τῆς ψυχῆς ἀθάνατον καὶ αὐτοκίνητον.” Ὅλη ἡ ἐπίγεια ζωή τῆς ὁσίας ὑπῆρξε ἕνας διαρκής ἀγώνας νέκρωσης τῶν παθῶν της καὶ ἑτοιμασίας της γιὰ τὴν αἰωνιότητα. Ἦταν ὁ βίος της μία λάμψη τοῦ κρυμμένου πνευματικοῦ της κάλλους.
Ἀλήθεια τί νὰ πρωτοαναφέρει κανείς; Τὸν θησαυρὸ τῶν πολλῶν ἀρετῶν της ἢ τὴν κατὰ Χριστὸν φιλοσοφία της; Πολὺ ἀντιπροσωπευτικὰ εἶναι τὰ ὅσα ὑποστηρίζει ὁ ἅγιος Γρηγόριος ἐπίσκοπος Νύσσης γιὰ τὴν ἀδελφή του: “Ἦταν μία γυναίκα, ἂν βέβαια ἦταν γυναίκα. Διότι δὲν ξέρω ἂν εἶναι πρέπον νὰ ὀνομάζω ἀπὸ τὴ φύση της ἐκείνη ποὺ ξεπέρασε τὴ φύση της.” Καὶ πράγματι ἡ ὁσία Μακρίνα ἔκανε τὴν ὑπέρβαση, ἤδη ἀπὸ τὴν νεότητά της, ὅταν πάλεψε γιὰ τὴν ἀκηλίδωτη ζωή της. Μεγαλώνοντας δίπλα σὲ ἕνα εὐσεβῆ καὶ εὐλαβῆ πατέρα, τὸν πρεσβύτερο Βασίλειο καὶ σὲ μία ἁγία μητέρα, τὴν Ἐμμέλεια, ἀνατράφηκε μὲ τὸ ἄδολο γάλα τῆς πίστεώς μας. Παρότι σὲ νεαρὴ ἡλικία μνηστεύεται, Θεοῦ συγκυρία ὁ μνηστήρας της ἀναχωρεῖ γιὰ τὸν οὐρανό, πρὶν κἄν ἔλθουν εἰς γάμου κοινωνία. Ἔτσι ἡ ὁσία ὄχι μόνο δὲν προχωράει σ’ ἄλλον γάμο, ἀλλὰ πλέον μπορεῖ νὰ ἀφοσιωθεῖ ὁλοκληρωτικὰ στὸν Νυμφίο Χριστό.
Παραμένει στὴν οἰκία της ἀκοίμητος φρουρὸς καὶ συμπαραστάτης τῆς μητέρας της, καθότι ὁ πατέρας της φεύγει ἀπ’ τὴ ζωή. Βοηθάει νυχθημερὸν τὴν Ἐμμέλεια στὸ νὰ ἀνδρωθοῦν καὶ τὰ ὑπόλοιπα ἀδέλφια της. Ἀλλὰ καὶ ἡ μητέρα της μὲ τὴ συνεχῆ παιδαγωγία της, τὴν ἐνισχύει, ὥστε νὰ διατηρεῖ τὸν βίο της ἀνεπίληπτο. Ἀπόδειξη ὅτι συνεχῶς νεκρώνει τὸ θέλημά της καὶ ὑπακούει τὴν ἁγία μάνα της. Ἡ ταπείνωσή της φθάνει σὲ τέτοιο σημεῖο ποὺ πείθει τὴν Ἐμμέλεια νὰ ἀφήσουν τὴ συνηθισμένη ζωή τους καὶ τὶς ὑπηρεσίες τῶν ὑπηρετριῶν τους καὶ νὰ δημιουργήσουν ἕνα κοινόβιο ἀπὸ παρθένες. Ἐπιθυμεῖ τὴν ἰσοτιμία μεταξὺ αὐτῶν καὶ τῶν ἄλλων γυναικῶν τοῦ σπιτιοῦ τους. Καὶ κατορθώνει τὴν οἰκία της νὰ τὴν μετατρέψει σ’ ἕνα “φροντιστήριο ψυχῆς”, ὅπου πλέον ἐπιδίδονται σὲ μεγάλα ἀσκητικὰ παλαίσματα. Καὶ βέβαια ἀργότερα ἱδρύει κοινόβιο μοναστήρι σὲ κτῆμα της κοντὰ στὸν Ἴρι ποταμὸ τοῦ Πόντου, βιώνοντας ἐκεῖ τὴν ἀγγελικὴ ζωή.
Ὅμως ἡ ὁσία Μακρίνα ἔπαιξε καθοριστικὸ ρόλο μὲ τὴν ὅλη συνεισφορά της καὶ στὴν οἰκογένεια. Στήριξε ὑποδειγματικὰ τὴν μητέρα της, ὅταν ὁ ἀδελφός της Ναυκράτιος πέθανε ξαφνικά. Μὲ τὴν ὑπομονὴ καὶ τὴν εὐψυχία της κατάφερε νὰ ὁδηγήσει τὴν Ἐμμέλεια στὴν φιλοσοφία τῆς ἄυλης ζωῆς, τῆς αἰωνιότητας. Ἀλλὰ καὶ γιὰ τὰ ὑπόλοιπα ἀδέλφια ὑπῆρξε ὁ πατέρας, ὁ διδάσκαλος καὶ ὁ σύμβουλος γιὰ τὴν ἐπίτευξη τοῦ ἀγαθοῦ στὴν ἐπίγεια διαδρομή τους. Μήπως τὸν Μέγα Βασίλειο κατὰ τὰ πρῶτα του βήματα δὲν τοῦ δίδαξε τὴν ὑψοποιὸ ταπείνωση, τὴ στιγμὴ ποὺ οἱ φιλοσοφικὲς σπουδὲς του τὸν εἶχαν συνεπάρει; Μήπως τὸν μικρότερο ἀδελφό της, τὸν Πέτρο, μετέπειτα ἐπίσκοπο Σεβαστείας, δὲν τὸν βοήθησε ἀπὸ τὴ μικρή του ἡλικία “νὰ ὑψωθεῖ στὸν ὑψηλὸ σκοπὸ τῆς φιλοσοφίας”, καλλιεργώντας του τὴν ἐργασία τῆς ἀρετῆς καὶ τὴν συντριβὴ τῆς κακίας; Ἡ Μακρίνα ἀναδεικνύεται ὁ πνευματικὸς στῦλος τοῦ οἰκογενειακοῦ οἰκοδομήματός της.
Ἂν καὶ στὴν πορεία τὴν βρίσκουν συμφορὲς (χάνει τὸν ἀρραβωνιαστικό της, τὸν ἀδελφό της, τὴν μητέρα της κ.ἄ.), ἐντούτοις δὲν λυγίζει. Μέχρι τὸ τέλος τῆς θυσιαστικῆς ζωῆς της παραμένει πιστὴ στὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, ἐφαρμόζοντας στὸ ἀκέραιο τὸν εὐαγγελικὸ νόμο. Ἀκόμη καὶ προαισθανόμενη τὴν ὁσιακὴ της κοίμηση, ἐκφράζει τὴν ἐπιθυμία τῆς “ἀνάλυσής” της στὴν ὄντως ζωή. Ἤδη ἀπὸ τὴν ἐδῶ ματαιότητα, εἰσέρχεται στὰ ἄδυτα τοῦ Οὐρανοῦ, ποθώντας τὴν ὁριστικὴ ἀπόλαυση τῆς παραδείσιας τρυφῆς. Δὲν μένει στὰ λυπηρά τοῦ κόσμου αὐτοῦ, παρὰ ἐμπνέει τοὺς “γύρω” της γιὰ τὰ θυμηδέστερα τοῦ Οὐρανοῦ.
Σήμερα μπορεῖ νὰ ἐπικρατοῦν πολλὰ φιλοσοφικὰ ρεύματα (π.χ. ὁ ὀρθολογισμός, ὁ ὑπαρξισμός, ὁ παραλογισμὸς κ.ἄ.) ὅμως ὁδηγοῦν στὴ σύγχυση καὶ στὴν παραζάλη τὸν σύγχρονο ἄνθρωπο. Μπορεῖ νὰ προσφέρουν φυσικὲς γνώσεις καὶ νὰ διερευνοῦν σὲ βάθος τὸ κάθε ἔλλογο ὄν, ἀλλὰ οἱ ἀπαντήσεις τους στὰ ἐναγώνια μεταφυσικὰ ἐρωτήματα εἶναι ἐφήμερες καὶ ἀπατηλές. Ὁ πνευματικὸς ἀγώνας τοῦ χριστιανοῦ λοιπὸν ἔγκειται στὴν ἀπόκτηση τῆς κατὰ Χριστὸν φιλοσοφίας, ὅταν ἐκεῖ μέσα κρύβεται ἡ αἰώνια ὀμορφιὰ τοῦ Παραδείσου.