π. ΗΛΙΑΣ Γ. ΔΙΑΚΟΥΜΑΚΟΣ
ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΣ
Θεολογικό, φιλοσοφικό και κοινωνικό δοκίμιο
Πρόλογος
Μια κοινωνία μπροστά στον καθρέφτη της
Υπάρχουν εικόνες που δεν χρειάζονται πολλά λόγια, γιατί η ίδια η σιωπή τους γίνεται κατηγορία.
Ένα παιδί σε ένα ίδρυμα
* κοιτάζει τον τοίχο,
* ακούει βήματα στον διάδρομο και
* αναρωτιέται κάθε φορά
μήπως κάποιος έρχεται γι’ αυτό.
Κάθε πόρτα που ανοίγει γεννά μια μικρή ελπίδα και κάθε πόρτα που κλείνει αφήνει μια ακόμη ρωγμή στην καρδιά του. Την ίδια ώρα, μια άλλη εικόνα κατακλύζει τη δημόσια ζωή.
Άνθρωποι
* κινητοποιούνται με συγκινητική ταχύτητα για ένα εγκαταλελειμμένο ζώο,
* οργανώνονται,
* συλλέγουν χρήματα,
* αναζητούν καταφύγιο,
* ιατρική περίθαλψη και
* οικογένεια φιλοξενίας.
Η πράξη αυτή είναι
* αγαθή,
* πολιτισμένη και, απολύτως,
* άξια σεβασμού.
Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην αγάπη προς το ζώο. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η κοινωνία διαθέτει όλη τη συγκίνησή της προς μία μόνο κατεύθυνση και αφήνει την ανθρώπινη εγκατάλειψη να γίνεται αθέατη.
Το παρόν δοκίμιο δεν γράφεται εναντίον της φιλοζωίας. Δεν καλεί σε αδιαφορία για τη δημιουργία, ούτε υποβαθμίζει τον πόνο ενός πλάσματος που υποφέρει. Αντίθετα, υπερασπίζεται την ανάγκη να καλλιεργηθεί μια ευαισθησία ολοκληρωμένη, συνεπής και ιεραρχημένη. Ο άνθρωπος οφείλει να
2
σέβεται το ζώο, ακριβώς επειδή είναι άνθρωπος και επειδή έχει τη δυνατότητα της ηθικής ευθύνης.
Όμως, η ίδια αυτή ευθύνη του επιβάλλει να αναγνωρίσει ότι το εγκαταλελειμμένο παιδί δεν είναι απλώς ακόμη ένα ευάλωτο ον.
Είναι
* πρόσωπο,
* ιστορία,
* ελευθερία,
* ανεπανάληπτη δυνατότητα σχέσης και
* ολόκληρος κόσμος
που περιμένει να ανθίσει.
Η κρίσιμη ερώτηση, επομένως, δεν είναι αν αγαπούμε τα ζώα.
Η ερώτηση είναι αν αγαπούμε τον άνθρωπο αρκετά, ώστε να μην επιτρέπουμε σε κανένα παιδί να μεγαλώνει
* χωρίς αγκαλιά,
* χωρίς σταθερό πρόσωπο αναφοράς,
* χωρίς το αίσθημα ότι ανήκει κάπου.
Μια κοινωνία δεν κρίνεται μόνον από τον τρόπο με τον οποίο μεταχειρίζεται τα ζώα της, αλλά και από το αν μπορεί να σταθεί δίπλα στο παιδί που δεν έχει
* φωνή,
* επιρροή,
* οικονομική δύναμη ή
* πρόσβαση στη δημόσια συγκίνηση.
Εκεί αποκαλύπτεται το αληθινό μέτρο του πολιτισμού.
Η αξία κάθε ζωντανού πλάσματος και το ήθος της φροντίδας.
Η φροντίδα των ζώων δεν είναι πολυτέλεια. Είναι έκφραση ενός ήθους που αρνείται τη σκληρότητα και αναγνωρίζει ότι η δύναμη δεν πρέπει να μετατρέπεται σε δικαίωμα κακοποίησης.
Το ζώο αισθάνεται
* πόνο,
* φόβο,
* πείνα και
* εγκατάλειψη.
Δεν είναι αντικείμενο χρήσης, ούτε παιχνίδι που πετιέται όταν παύσει να μας ευχαριστεί.
Η υπεύθυνη φιλοζωία αποτελεί μορφή παιδείας: διδάσκει
* αυτοσυγκράτηση,
* τρυφερότητα και
* σεβασμό προς το αδύναμο.
Η χριστιανική αντίληψη για τη δημιουργία δεν επιτρέπει την αλαζονική εκμετάλλευση. Ο άνθρωπος δεν είναι τύραννος του κόσμου, αλλά διαχειριστής του. Η εξουσία του πάνω στη φύση δεν είναι άδεια καταστροφής· είναι διακονία.
* Όταν περιθάλπει ένα τραυματισμένο ζώο, ο άνθρωπος ενεργεί ως υπεύθυνο πρόσωπο.
3
* Όταν εγκαταλείπει ή βασανίζει ένα ζώο, τραυματίζει και τη δική του ανθρωπιά, γιατί συνηθίζει να μετατρέπει την ευαλωτότητα του άλλου σε χώρο αυθαιρεσίας.
Ωστόσο, ο σεβασμός προς κάθε μορφή ζωής δεν σημαίνει εξίσωση όλων των μορφών ζωής. Η ισότητα στην απαίτηση μη κακοποίησης δεν καταργεί τη διάκριση των επιπέδων ευθύνης. Άλλο είναι να λέμε ότι κάθε ζωντανό πλάσμα αξίζει προστασία και άλλο να υποστηρίζουμε ότι κάθε ανάγκη έχει το ίδιο ηθικό βάρος. Η διάκριση αυτή δεν είναι προσβολή· είναι προϋπόθεση ώριμης ηθικής σκέψης.
Η κοινωνία χρειάζεται να προστατεύει το ζώο χωρίς να λησμονεί ότι το παιδί, ως ανθρώπινο πρόσωπο, φέρει μια μοναδική δυνατότητα
* αυτοσυνειδησίας,
* σχέσης,
* μνήμης,
* γλώσσας και
* ιστορίας.
Η φροντίδα, για να είναι αληθινή, δεν μπορεί να είναι επιλεκτική. Δεν αρκεί να συγκινούμαστε από μια φωτογραφία ενός ζώου και να μένουμε αδιάφοροι μπροστά σε μια στατιστική για παιδιά που ζουν σε ιδρυματικό περιβάλλον. Η συγκίνηση είναι αρχή, όχι τέλος. Αν δεν μετατραπεί σε ευθύνη, γίνεται στιγμιαία αυτοεπιβεβαίωση.
Το ζητούμενο είναι να μάθουμε να βλέπουμε τον πόνο
* ακόμη και όταν δεν είναι φωτογενής,
* ακόμη και όταν δεν χωρά σε μία ανάρτηση,
* ακόμη και όταν απαιτεί χρόνια δέσμευση.
Tο παιδί ως πρόσωπο και όχι ως κοινωνική περίπτωση
Το εγκαταλελειμμένο παιδί
* δεν είναι «περιστατικό»·
* δεν είναι αριθμός σε μητρώο·
* δεν είναι φάκελος κοινωνικής υπηρεσίας.
Είναι πρόσωπο, που οικοδομεί την ταυτότητά του μέσα από τα βλέμματα που λαμβάνει.
Ένα παιδί καταλαβαίνει την αξία του από τον τρόπο με τον οποίο
* το κρατούν,
* το ακούν,
* του απαντούν,
* επιστρέφουν κοντά του και
* τηρούν τις υποσχέσεις τους.
Όταν αυτά απουσιάζουν, η εγκατάλειψη δεν παραμένει εξωτερικό γεγονός· εισχωρεί στην αυτοεικόνα του και μπορεί να γεννήσει τη σκληρή υποψία ότι δεν αξίζει να αγαπηθεί.
Η υλική φροντίδα είναι απολύτους αναγκαία, αλλά δεν αρκεί·
* ένα καθαρό δωμάτιο,
* η τροφή,
* τα ρούχα και
4
* η ιατρική παρακολούθηση
δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη σταθερή σχέση.
Το παιδίχρειάζεται κάποιον που να γνωρίζει το όνομά του, όχι απλώς επειδή το διάβασε σε έναν κατάλογο, αλλά επειδή το κουβαλά στη μνήμη και στην καρδιά του.
Χρειάζεται
* μια αγκαλιά, που να μην είναι υπηρεσιακή·
* ένα βλέμμα, που να μην μετρά τον χρόνο·
* μια παρουσία, που να μην λήγει με το ωράριο.
Το ιδρυματικό περιβάλλον, όσο φιλότιμο και αν είναι το προσωπικό του, δυσκολεύεται να προσφέρει την αίσθηση του ανήκειν.
Το παιδί βλέπει
* πρόσωπα να αλλάζουν,
* παιδιά να έρχονται και να φεύγουν,
* υποσχέσεις να αναβάλλονται και
* αποφάσεις να λαμβάνονται για τη ζωή του χωρίς να το ρωτούν.
Η κοινωνία οφείλει να κατανοήσει ότι η προστασία του παιδιού δεν εξαντλείται στην απομάκρυνσή του από τον κίνδυνο.
Ολοκληρώνεται όταν του προσφέρεται μια σταθερή οικογενειακή σχέση, μέσα
* από ασφαλή αναδοχή,
* από υιοθεσία ή
* από ουσιαστική υποστήριξη της φυσικής οικογένειας,
όπου αυτό είναι δυνατό.
Η μοναξιά του παιδιού είναι ιδιαίτερα σκληρή, επειδή διαμορφώνει ολόκληρο το μέλλον του. Ένα ζώο μπορεί να υποφέρει από την εγκατάλειψη και η κοινωνία οφείλει να το προστατεύσει.
Το παιδί, όμως,
* από ερμηνεύει την εγκατάλειψη,
* από τη συνδέει με το «ποιος είμαι»,
* από φοβάται ότι θα επαναληφθεί,
* από δυσκολεύεται να εμπιστευθεί και, συχνά,
* από κουβαλά το τραύμα του στις μελλοντικές του σχέσεις.
Γι᾽ αυτό η φροντίδα του παιδιού δεν είναι μία ακόμη φιλανθρωπική επιλογή· είναι επένδυση στην ίδια την κοινωνική συνοχή και στη δυνατότητα ενός ανθρώπου να ζήσει χωρίς να αναπαράγει τον πόνο που υπέστη.
Η ιεράρχηση των αξιών: Πρωτεύει η ανθρώπινη ύπαρξη.
Η λέξη «ιεράρχηση» συχνά προκαλεί δυσφορία, επειδή φοβόμαστε ότι κάθε διάκριση οδηγεί σε απαξίωση. Όμως, χωρίς ιεράρχηση δεν υπάρχει ηθική· υπάρχει μόνο σύγχυση. Όταν ένας γιατρός σε κατάσταση επείγοντος επιλέγει ποιος ασθενής χρειάζεται άμεση παρέμβαση, δεν υποτιμά τους άλλους. Αναγνωρίζει τον βαθμό κινδύνου και ευαλωτότητας.
Με τον ίδιο τρόπο, η κοινωνία καλείται να διακρίνει
ύπαρξη ποια ανάγκη είναι πιο βαριά,
ύπαρξη ποια αδικία πιο επείγουσα και
5
ύπαρξη ποιο πλάσμα εξαρτάται περισσότερο από τη δική της προστασία.
Η προτεραιότητα του ανθρώπου δεν σημαίνει ότι το ζώο είναι άνευ αξίας.
Σημαίνει ότι η ανθρώπινη ζωή διαθέτει ιδιαίτερη ηθική βαρύτητα, επειδή ο άνθρωπος είναι πρόσωπο που
* σχετίζεται,
* υπόσχεται,
* θυμάται,
* ευθύνεται και
* δημιουργεί ιστορία.
Το παιδί, μάλιστα, βρίσκεται στο κατεξοχήν σημείο εξάρτησης·
* δεν επέλεξε να γεννηθεί,
* δεν ευθύνεται για τις αποτυχίες των ενηλίκων και
* δεν έχει τα μέσα να αλλάξει μόνο του τη μοίρα του.
Όταν η κοινωνία το αφήνει πίσω, εγκαταλείπει εκείνον που έχει τη μικρότερη δυνατότητα να αμυνθεί.
Η σύγχρονη κουλτούρα ορισμένες φορές εξισώνει τη συντροφικότητα ενός ζώου με τη σχέση γονέα και παιδιού. Η συναισθηματική σύνδεση μ᾽ ένα ζώο μπορεί να είναι βαθιά και θεραπευτική, αλλά δεν είναι ταυτόσημη με τη γονεϊκή ευθύνη.
Το παιδί ζητά
* παιδεία,
* όρια,
* χρόνο,
* οικονομική θυσία,
* σταθερότητα,
* συγχώρηση,
* αντοχή στις συγκρούσεις και
* διαρκή επαναδιαπραγμάτευση της σχέσης.
Δεν είναι «βολικός σύντροφος». Είναι ελεύθερο πρόσωπο που
* θα αντιμιλήσει,
* θα απομακρυνθεί,
* θα πληγώσει και
* θα ζητήσει να αγαπηθεί,
ακόμη και όταν δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες μας.
Εδώ, ακριβώς, δοκιμάζεται η αυθεντικότητα της αγάπης. Αγαπώ μόνον ό,τι μου προσφέρει άμεση τρυφερότητα και εύκολη ανταπόκριση ή μπορώ να δεσμευθώ απέναντι σε μια ύπαρξη με σύνθετες ανάγκες;
Η φροντίδα ενός παιδιού απαιτεί να εγκαταλείψουμε τον έλεγχο. Δεν «κατέχουμε» το παιδί, δεν το διαμορφώνουμε ως προέκταση του εαυτού μας. Το συνοδεύουμε, ώσπου να γίνει ελεύθερο. Αυτή η ανιδιοτελής διάσταση εξηγεί γιατί η κοινωνική επένδυση στο παιδί αποτελεί υψηλότερη ευθύνη.
Η επιλεκτική ευαισθησία και ο πειρασμός της εύκολη συγκίνησης.
Η εποχή μας δεν στερείται συναισθήματος. Αντίθετα, κατακλύζεται από στιγμιαίες συγκινήσεις.
Μια εικόνα μπορεί μέσα σε λίγα λεπτά
6
* να κινητοποιήσει χιλιάδες ανθρώπους,
* να συγκεντρώσει χρήματα και
* να προκαλέσει κύμα οργής.
Όμως, η δύναμη της εικόνας δεν ταυτίζεται πάντα με το μέγεθος της ανάγκης. Το παιδί, που μεγαλώνει σιωπηλά σ᾽ ένα ίδρυμα, δεν εμφανίζεται καθημερινά στην οθόνη. Η προστασία του διέπεται δικαίως από κανόνες ιδιωτικότητας. Έτσι, η δυστυχία του παραμένει λιγότερο ορατή και, επομένως, λιγότερο «ελκυστική» για τη δημόσια συγκίνηση.
Η εύκολη συγκίνηση έχει ένα ακόμη χαρακτηριστικό· ζητά συνήθως μια πράξη σύντομη και σαφή:
* μια δωρεά,
* μια κοινοποίηση,
* μια μεταφορά στον κτηνίατρο,
* μια προσωρινή φιλοξενία.
Η φροντίδα του παιδιού, αντίθετα, απαιτεί
* μακρά προετοιμασία,
* θεσμικό έλεγχο,
* υπομονή,
* ψυχική ωριμότητα και
* αποδοχή μιας ευθύνης,
που μπορεί να διαρκέσει μια ζωή.
Δεν είναι παράξενο, λοιπόν, που πολλοί επιλέγουν την πρώτη μορφή προσφοράς. Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτή η ευκολότερη προσφορά παρουσιάζεται ως πλήρης απόδειξη κοινωνικής ευαισθησίας.
Δεν πρέπει να κατηγορούμε συλλήβδην όσους αγαπούν τα ζώα. Πολλοί από αυτούς προσφέρουν και στον άνθρωπο. Χρειάζεται, όμως, να εξετάσουμε το πολιτισμικό υπόβαθρο που κάνει το ζώο συναισθηματικά πιο «ασφαλές».
Το ζώο
* δεν αμφισβητεί την ταυτότητά μας,
* δεν μας φέρνει αντιμέτωπους με τη δική μας οικογενειακή ιστορία,
* δεν απαιτεί να διαχειριστούμε
– τραύματα,
– ξεσπάσματα,
– σχολικές δυσκολίες ή
– ερωτήματα καταγωγής.
Ένα παιδί σε αναδοχή ή υιοθεσία μπορεί να μας αναγκάσει να εγκαταλείψουμε την εικόνα του τέλειου γονέα και να μάθουμε να αγαπάμε μέσα στην αβεβαιότητα.
Η κοινωνία χρειάζεται, λοιπόν, να μετατρέψει τη συγκίνηση σε σταθερούς θεσμούς. Η δημόσια ευαισθησία δεν πρέπει να εξαρτάται από το ποια εικόνα έγινε δημοφιλής.
Χρειάζεται να στηρίζονται με συνέπεια
* οι κοινωνικοί λειτουργοί,
* οι παιδοψυχολόγοι,
* οι δομές πρόληψης της εγκατάλειψης,
* οι ανάδοχες οικογένειες και
7
* τα προγράμματα αποϊδρυματοποίησης.
Χρειάζεται, επίσης, να ενισχύεται ο εθελοντισμός με
* εκπαίδευση,
* εποπτεία και
* διάρκεια,
ώστε να μην γίνεται μια ακόμη στιγμιαία έκφραση καλών προθέσεων.
Θεολογική θεώρηση: Ο άνθρωπος ως εικόνα Θεού και η δημιουργία ως δώρο.
Η χριστιανική Θεολογία δεν επιτρέπει ούτε την περιφρόνηση της δημιουργίας ούτε την απολυτοποίησή της. Ο κόσμος είναι δώρο, όχι ιδιοκτησία. Τα ζώα ανήκουν στη σοφία της δημιουργίας και η ύπαρξή τους καλεί τον άνθρωπο σε ευχαριστία και προστασία.
Η ασκητική Παράδοση γνωρίζει μορφές βαθιάς τρυφερότητας προς κάθε ζωντανό πλάσμα. Η ευσπλαχνία δεν περιορίζεται στο ανθρώπινο είδος, γιατί η σκληρότητα προς το μικρό και αδύναμο διαβρώνει την καρδιά.
Ταυτόχρονα, ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται ως εικόνα Θεού. Η φράση αυτή δεν σημαίνει βιολογική υπεροχή, ούτε δικαίωμα τυραννίας.
Σημαίνει κλήση σε
* ελευθερία,
* σχέση,
* δημιουργία και
* αγάπη.
Ο άνθρωπος καλείται να γίνει πρόσωπο, δηλαδή ύπαρξη που δεν κλείνεται στον εαυτόν της, αλλά ανοίγεται προς τον Θεό και τον άλλον. Το παιδί, ακόμη και πριν μπορέσει να εκφραστεί, φέρει ακέραιη αυτήν την αξιοπρέπεια.
Δεν αποκτά αξία επειδή είναι
* χρήσιμο,
* παραγωγικό ή
* κοινωνικά επιθυμητό.
Έχει αξία επειδή υπάρχει.
Στο ευαγγελικό ήθος, το παιδί δεν εμφανίζεται ως εμπόδιο, αλλά ως αποκάλυψη. Η πρόσκληση «ἄφετε τά παιδία» φανερώνει ότι ο Χριστός ανατρέπει την κοινωνική ιεράρχηση της ισχύος.
Εκείνοι που δεν διαθέτουν
* κύρος,
* γνώση ή
* δύναμη
τοποθετούνται στο κέντρο.
Η Εκκλησία, επομένως, δεν μπορεί να περιορίζεται σε λόγους για την οικογένεια.
Οφείλει να γίνεται έμπρακτη οικογένεια για εκείνον που δεν έχει οικογένεια:
* να στηρίζει αναδοχές,
* να εκπαιδεύει ζευγάρια,
* να συνοδεύει μονογονεϊκές οικογένειες και
* να προστατεύει παιδιά από την εγκατάλειψη και την κακοποίηση.
8
Η θεολογική προτεραιότητα του ανθρώπου δεν ακυρώνει τη δημιουργία. Την θεραπεύει από την ειδωλοποίηση και την εκμετάλλευση.
* Όταν το ζώο γίνεται υποκατάστατο κάθε ανθρώπινης σχέσης, υπάρχει κίνδυνος να μετατραπεί σε αντικείμενο πάνω στο οποίο προβάλλουμε τις ανάγκες μας.
* Όταν, όμως, εντάσσεται σε μια ζωή ανοιχτή προς τον άνθρωπο και την κοινότητα, η σχέση μαζί του μπορεί να γίνει σχολείο τρυφερότητας.
Η σωστή ιεράρχηση δεν αφαιρει αγάπη από τα ζώα· πολλαπλασιάζει την αγάπη προς όλη τη δημιουργία, αρχίζοντας από τον άνθρωπο που πάσχει.
Η κοινωνία των σωματείων και το ερώτημα της προτεραιότητας.
Στη δημόσια συζήτηση συχνά διατυπώνεται η εντύπωση ότι οι οργανωμένες πρωτοβουλίες για τα ζώα είναι
* πολυάριθμες,
* ορατές και
* δραστήριες,
ενώ οι αντίστοιχες πρωτοβουλίες για
* εγκαταλελειμμένα παιδιά,
* ανάδοχες οικογένειες και
* πρόληψη της ιδρυματοποίησης
είναι λιγότερο γνωστές.
Ανεξάρτητα από τον ακριβή αριθμό των συλλόγων, το ερώτημα παραμένει ουσιώδες:
* Πού κατευθύνεται η κοινωνική ενέργεια, η εθελοντική διαθεσιμότητα και η δημόσια χρηματοδότηση;
* Ποια ανάγκη αποκτά φωνή και ποια μένει κρυμμένη;
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η αποδυνάμωση των φιλοζωικών σωματείων. Μια ώριμη κοινωνία δεν θεραπεύει μια ανισορροπία δημιουργώντας μια νέα αδικία.
Χρειάζεται
* να ενισχύσει ταυτόχρονα την παιδική προστασία,
* να καταστήσει γνωστές τις ανάγκες των παιδιών χωρίς να παραβιάζει την ιδιωτικότητά τους,
* να διευκολύνει τη νόμιμη και ασφαλή αναδοχή,
* να μειώνει τις γραφειοκρατικές καθυστερήσεις,
* να προσφέρει συνεχή εκπαίδευση και ψυχολογική υποστήριξη στις οικογένειες,
που αναλαμβάνουν ένα παιδί με τραύμα.
Είναι, επίσης, αναγκαίο να διακρίνουμε τη φιλανθρωπία από την πολιτική ευθύνη. Δεν μπορεί η προστασία του παιδιού να εξαρτάται μόνον από την καλή διάθεση ιδιωτών.
Το κράτος οφείλει να εξασφαλίζει
* επαρκείς κοινωνικές υπηρεσίες,
* προσωπικό,
* εποπτεία και
* διαφάνεια.
9
Η Εκκλησία, οι δήμοι, οι επιστημονικοί φορείς και οι εθελοντικές οργανώσεις μπορούν να συνεργάζονται, αλλά δεν πρέπει να υποκαθιστούν έναν απόντα θεσμό. Η παιδική προστασία είναι δημόσιο αγαθό και όχι περιστασιακή ελεημοσύνη.
Η συζήτηση για τα οικονομικά ποσά χρειάζεται σοβαρότητα. Είναι θεμιτό να αναρωτιόμαστε αν οι πόροι κατανέμονται δίκαια, αλλά χωρίς πρόχειρους αριθμούς και αντιπαραθέσεις που διχάζουν. Το ουσιαστικό είναι να ζητηθεί λογοδοσία:
Πόσα επενδύονται
* στην πρόληψη της εγκατάλειψης,
* στην ψυχική υγεία παιδιών,
* στην αναδοχή,
* στην υποστήριξη νέων,
που ενηλικιώνονται εκτός οικογένειας.
Η κοινωνία οφείλει να γνωρίζει όχι μόνον πόσα δαπανά, αλλά και ποια αποτελέσματα επιτυγχάνει.
Το παιδί δεν χρειάζεται απλώς δομή· χρειάζεται σχέση.
Η προστασία του παιδιού δεν ολοκληρώνεται με την ένταξή του σε μια καλά οργανωμένη δομή. Οι δομές είναι αναγκαίες ως μεταβατικοί χώροι ασφάλειας, αλλά δεν πρέπει να γίνονται μόνιμη μοίρα. Το παιδί χρειάζεται να ριζώσει σε σχέση.
Η ρίζα αυτή δεν είναι μόνο βιολογική· είναι η βεβαιότητα ότι κάποιος
* θα επιστρέψει,
* θα θυμηθεί τη γιορτή του,
* θα το συνοδεύσει στον γιατρό,
* θα σταθεί δίπλα του, όταν αποτύχει και
* θα χαρεί χωρίς ανταγωνισμό, όταν προοδεύσει.
Η αναδοχή αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μορφές κοινοτικής διακονίας. Δεν είναι εύκολη λύση, ούτε ρομαντική χειρονομία.
Απαιτεί
* κατάρτιση,
* σταθερότητα και
* συνεργασία με τους ειδικούς.
Ο ανάδοχος γονέας δεν καλείται να σβήσει το παρελθόν του παιδιού, αλλά
* να το βοηθήσει,
* να το αντέξει και
* να το εντάξει σε μια νέα αφήγηση.
Οφείλει να σέβεται την καταγωγή του παιδιού και, όπου είναι ασφαλές, τη σύνδεσή του με τη φυσική οικογένεια.
Η υιοθεσία, επίσης, δεν είναι λύση στην ατεκνία των ενηλίκων, αλλά απάντηση στην ανάγκη ενός παιδιού για οικογένεια. Η αντιστροφή αυτή είναι θεμελιώδης. Δεν αναζητούμε παιδί για να καλύψουμε ένα κενό· προσφέρουμε οικογένεια σ᾽ ένα παιδί που τη στερείται.
* Όταν η επιθυμία των ενηλίκων γίνεται το κέντρο, υπάρχει κίνδυνος το παιδί να μετατραπεί σε αντικείμενο προσδοκιών.
10
* Όταν το παιδί γίνεται το κέντρο, η οικογένεια προετοιμάζεται να δεχθεί την ιστορία, τις δυσκολίες και τη μοναδικότητά του.
Δεν μπορούν όλοι να γίνουν ανάδοχοι ή θετοί γονείς. Όλοι, όμως, μπορούν να συμβάλουν:
* με υποστήριξη οικογενειών που αναλαμβάνουν παιδιά,
* με οικονομική ενίσχυση αξιόπιστων δομών,
* με εθελοντική παρουσία υπό επιστημονική εποπτεία,
* με επαγγελματική προσφορά,
* με πίεση για καλύτερες πολιτικές και, κυρίως,
* με αλλαγή νοοτροπίας.
Το παιδί δεν χρειάζεται τον οίκτο μας.
Χρειάζεται
* δικαιοσύνη,
* συνέπεια και
* τόπο μέσα
* στην κοινότητα.
Από την αντιπαράθεση στην ολοκληρωμένη ευσπλαχνία.
Ο δημόσιος λόγος κινδυνεύει να παγιδευτεί σε ένα ψευδές δίλημμα:
* ή θα αγαπάμε τα ζώα
* ή θα αγαπάμε τα παιδιά.
Η αληθινή ευσπλαχνία δεν λειτουργεί ανταγωνιστικά.
Ένας άνθρωπος μπορεί να φροντίζει ένα ζώο και ταυτόχρονα να στηρίζει
* παιδιά,
* οικογένειες και
* ευάλωτους ανθρώπους.
Το πρόβλημα δεν είναι η πολλαπλότητα της αγάπης· είναι η απώλεια της ιεράρχησης και η μετατροπή μιας μορφής φροντίδας σε άλλοθι για την απουσία από μια δυσκολότερη ευθύνη.
Χρειάζεται να αποφεύγουμε την προσβλητική γλώσσα απέναντι στους φιλόζωους. Η κατηγορία γεννά άμυνα και κλείνει τον διάλογο. Το ζητούμενο είναι να προσκληθούν οι ήδη ευαισθητοποιημένοι πολίτες σε μια ευρύτερη συμμαχία φροντίδας. Όποιος έμαθε να προστατεύει ένα αδύναμο πλάσμα, διαθέτει ήδη μια σημαντική ηθική αφετηρία.
Η κοινωνία μπορεί να του δείξει ότι η ίδια συνέπεια χρειάζεται να επεκταθεί
* στο παιδί που δεν φαίνεται,
* στον ηλικιωμένο που μένει μόνος,
* στον άστεγο,
* στον πρόσφυγα,
* στον άρρωστο.
Η ολοκληρωμένη ευσπλαχνία συνδέει και δεν διχάζει.
* Αναγνωρίζει τη διαφορετική αξία και ανάγκη, χωρίς να καταφεύγει σε περιφρόνηση.
* Προστατεύει το ζώο, επειδή είναι ζωντανό και ευάλωτο.
11
* Προτάσσει το παιδί, επειδή είναι ανθρώπινο πρόσωπο, απολύτως εξαρτημένο και φορέας μιας ζωής, που μπορεί να συντριβεί ή να ανθίσει ανάλογα με την ανταπόκρισή μας.
Έτσι η ιεράρχηση παύει να είναι σκληρός αποκλεισμός και γίνεται σοφή κατανομή αγάπης και ευθύνης.
Πρακτικές προτάσεις για μια κοινωνία που δεν εγκαταλείπει τα παιδιά της.
– Πρώτη προτεραιότητα είναι η πρόληψη.
Πολλά παιδιά θα μπορούσαν να παραμείνουν με ασφάλεια στη φυσική τους οικογένεια αν υπήρχε έγκαιρη
* οικονομική,
* ψυχολογική και
* κοινωνική υποστήριξη.
Η φτώχεια από μόνη της δεν πρέπει να οδηγεί σε απομάκρυνση.
Η πολιτεία οφείλει να στηρίζει
* τη στέγαση,
* την εργασία,
* τη θεραπεία εξαρτήσεων,
* την ψυχική υγεία και
* την εκπαίδευση γονέων,
ώστε η οικογένεια να θεραπεύεται πριν διαλυθεί.
– Δεύτερη προτεραιότητα είναι η ανάπτυξη ποιοτικής αναδοχής.
Χρειάζονται ενημερωτικές καμπάνιες που δεν εξιδανικεύουν τη διαδικασία, αλλά παρουσιάζουν υπεύθυνα τις δυσκολίες και τις απαιτήσεις της.
Οι ανάδοχοι γονείς πρέπει να έχουν
* διαρκή επιστημονική υποστήριξη,
* δυνατότητα ανάπαυλας,
* ομάδες εποπτείας και
* σαφή συνεργασία με τις υπηρεσίες.
Η αναδοχή δεν μπορεί να στηρίζεται στον ηρωισμό μεμονωμένων οικογενειών.
– Τρίτη προτεραιότητα είναι η επιτάχυνση των νόμιμων διαδικασιών χωρίς έκπτωση στην ασφάλεια. Η καθυστέρηση είναι και αυτή μορφή βίας, όταν ένα παιδί περνά κρίσιμα χρόνια χωρίς σταθερή οικογένεια.
Χρειάζεται
* επαρκές προσωπικό,
* ψηφιακή διασύνδεση υπηρεσιών,
* σαφή χρονοδιαγράμματα και
* δικαστική εξειδίκευση.
Η προστασία από λάθος απόφαση δεν πρέπει να καταλήγει σε ατέρμονη ακινησία.
– Τέταρτη προτεραιότητα είναι η φροντίδα των νέων που ενηλικιώνονται εκτός οικογένειας. Η κοινωνία συχνά τους ζητά να σταθούν μόνοι τη στιγμή ακριβώς που οι συνομήλικοί τους στηρίζονται ακόμη στους γονείς τους.
Χρειάζονται
* μεταβατική στέγαση,
12
* επαγγελματικός προσανατολισμός,
* ψυχολογική στήριξη,
* μέντορες και
* πρόσβαση στην εκπαίδευση.
Η ενηλικίωση δεν σβήνει αυτομάτως το τραύμα της εγκατάλειψης.
– Πέμπτη προτεραιότητα είναι η κινητοποίηση της Εκκλησίας και των τοπικών κοινοτήτων.
Κάθε Eνορία μπορεί
* να δημιουργήσει δίκτυο στήριξης αναδοχών οικογενειών,
* να συνεργαστεί με κοινωνικούς λειτουργούς,
* να προσφέρει πρακτική βοήθεια και
* να καλλιεργήσει θεολογία φιλοξενίας.
Η Eνορία δεν καλείται μόνο να μιλά για την αγάπη. Καλείται να γίνει τόπος, όπου ένα παιδί δεν αισθάνεται ξένο και μια οικογένεια που δυσκολεύεται δεν μένει μόνη.
Επίλογος
Το παιδί που κοιτάζει ακόμη την πόρτα
Στο τέλος όλων των επιχειρημάτων μένει μια εικόνα: Ένα παιδί που κοιτάζει την πόρτα.
Δεν γνωρίζει
* τις θεωρίες μας,
* τις πολιτικές αντιπαραθέσεις ή
* τα στατιστικά.
Γνωρίζει μόνον την αναμονή.
* Περιμένει ένα πρόσωπο, που θα πει «ήρθα για σένα», όχι από παρορμητική συγκίνηση, αλλά από ώριμη απόφαση.
* Περιμένει μια κοινωνία, που θα πάψει να θεωρεί την ιδρυματική διαβίωση φυσική κατάληξη και θα την αντιμετωπίσει ως προσωρινή ανάγκη που πρέπει να ξεπεραστεί.
Η αγάπη προς τα ζώα είναι καλό που πρέπει να διαφυλαχθεί. Ο σεβασμός προς τη δημιουργία είναι χρέος. Όμως, η ανθρώπινη ύπαρξη προηγείται στην ιεράρχηση της ευθύνης, και μέσα στην ανθρώπινη κοινότητα προηγείται εκείνος που είναι πιο ανίσχυρος.
Το εγκαταλελειμμένο παιδί
* δεν διαθέτει οργανωμένη φωνή,
* δεν μπορεί να συγκεντρώσει χρήματα,
* δεν μπορεί να απαιτήσει οικογένεια.
Η δική του σιωπή είναι η πιο δυνατή έκκληση προς τη συνείδησή μας.
Μια κοινωνία είναι αληθινά πολιτισμένη, όταν δεν χρειάζεται να διαλέξει ανάμεσα στην προστασία τον ζώου και στην προστασία του παιδιού, αλλά γνωρίζει καθαρά ποιος προηγείται όταν απαιτείται θυσία.
Όταν φροντίζει το γατάκι του δρόμου και, ταυτόχρονα, δεν επιτρέπει σε κανένα παιδί να μεγαλώνει κοιτάζοντας άδειους τοίχους.
13
Όταν η ευαισθησία της δεν σταματά στο εύκολο, αλλά προχωράει
* στο δύσκολο,
* στο μακρόχρονο και
* στο προσωπικά απαιτητικό.
Το παιδί δεν ζητά από εμάς μεγάλες διακηρύξεις
* Ζητά παρουσία.
* Ζητά να το δούμε, πριν η μοναξιά γίνει ταυτότητα.
* Ζητά να το αγαπήσουμε, πριν πειστεί ότι δεν αξίζει την αγάπη.
Και αυτή η πρόσκληση είναι ίσως το βαθύτερο μέτρο της ανθρωπιάς μας: Όχι πόσο έντονα συγκινούμαστε, αλλά πόσο σταθερά μένουμε δίπλα σε εκείνον που μας χρειάζεται.