Τοῦ Πανοσιολογιωτάτου Ἀρχιμανδρίτου π. Θεοφίλου Λεμοντζῆ, Δρ. Θεολογίας
4ον
Ἡ ἄποψη περὶ μίας ἀπρόσωπης ὑπέρτατης θεϊκῆς ἀρχῆς, ἀπὸ τὴν ὁποία ἀπορρέει τὸ Σύμπαν ἐπηρέασε βαθύτατα ὅλα τὰ σύγχρονα ἀποκρυφιστικὰ συστήματα, ὅπως αὐτὸ τῆς θεοσοφίας, ὥστε ἡ Μπλαβάτσκυ νὰ δηλώνει κατηγορηματικά: “ἀπορρίπτουμε τὴν ἰδέα Θεοῦ προσωπικοῦ”[61], καὶ μάλιστα προσέφυγε στην αὐθεντία τῆς Καμπαλά, γιὰ νὰ στηρίξει τὶς ἀπόψεις της[62].
Ποιὸς εἶναι ὁ λόγος ὅμως ποὺ ἡ Καμπαλά, ὅπως καὶ γενικότερα ὁ ἀποκρυφισμός, ἀντικαθιστᾶ τὸ παλαιοδιαθηκικὸ κοσμοείδωλο τῆς δημιουργίας τοῦ κόσμου ἀπὸ τὸν ζῶντα προσωπικὸ Θεὸ μὲ αὐτὸ τοῦ Νεοπλατωνισμοῦ καὶ τῆς βαβυλωνιακῆς θρησκείας, περὶ δῆθεν ἀπορροῆς ἀπὸ μία ὑπέρτατη θεϊκὴ ἀρχή; Αὐτὸ συμβαίνει διότι τὸ κοσμοείδωλο τοῦ Νεοπλατωνισμοῦ καὶ τῆς βαβυλωνιακῆς θρησκείας ἐκπληρώνει τὶς βασικὲς θεωρητικὲς προϋποθέσεις ἄσκησης τελετουργικῶν μαγικῶν τελετῶν στὰ ἀποκρυφιστικὰ συστήματα. Ἔτσι, σύμφωνα μὲ τοὺς ἀποκρυφιστές, ἐφόσον ὅλο τὸ Σύμπαν ἀπορρέει ἀπὸ μία ὑπέρτατη θεϊκὴ ἀρχή, κατὰ συνέπεια τὸ Σύμπαν ἀποτελεῖ ἀδιάρρηκτη ἑνότητα καὶ ὁλότητα[63]. Ὅπως σὲ ἕναν ζωντανὸ ὀργανισμὸ ποὺ ἀποτελεῖ μία ὁλότητα, τὸ ἕνα μέλος εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπηρεάζει τὸ ἄλλο, κατὰ παρόμοιο τρόπο ὅλα τὰ μέρη τοῦ Σύμπαντος, γήινα καὶ πνευματικά, βρίσκονται σὲ ἀλληλεπίδραση μεταξύ τους καὶ καθετὶ ποὺ συμβαίνει σὲ ἕνα μέρος δημιουργεῖ μία ἀντίδραση “ἀνταπόκρισης” σὲ ὅλα τὰ ὑπόλοιπα μέρη[64], κοινὸς τόπος ὄχι μόνο γιὰ τοὺς καμπαλιστές, ἀλλὰ καὶ γιὰ τοὺς βαβυλωνίους καὶ νεοπλατωνικοὺς μάγους[65]. Αὐτὴ ἡ ἀλληλεπίδραση μεταξὺ ὅλων τῶν ὄντων[66] ἐκφράζεται μὲ τὸν νεοπλατωνικὸ ὅρο “συμπάθεια”[67] καὶ δίνει τὴ δυνατότητα, σύμφωνα μὲ τοὺς ἀποκρυφιστές, νὰ ἀσκεῖται ἡ τελετουργικὴ μαγεία[68].Ἔτσι, μαγικὲς τελετουργικὲς πράξεις στὴ Γῆ ἐπηρεάζουν τὸν ἀθέατο οὐράνιο κόσμο[69] καὶ τὸ ἀντίστροφο, τὰ ἄστρα εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπηρεάζουν τὸν γήινο κόσμο, ὅπως διατείνονται οἱ θιασῶτες τῆς ἀστρολογίας[70].
Ἐπίσης, ἐφόσον ὅλα τὰ ὄντα ἀπορρέουν ἀπὸ τὴν ἴδια θεϊκὴ ἀρχή, τὰ οὐράνια στοιχεῖα τοῦ Σύμπαντος ὁμοιάζουν μὲ τὰ γήινα καὶ καθρεπτίζονται σὲ αὐτὰ[71], Ἔτσι, τὰ ὑλικὰ ἀντικείμενα, φυτά, λίθοι, κ.ἄ., πού χρησιμοποιοῦνται στὶς μαγικὲς τελετές, καθρεφτίζουν καὶ συμβολίζουν θεϊκὲς δυνάμεις καὶ ὀντότητες[72] καὶ ὁ χειρισμὸς τῶν κατάλληλων ὑλικῶν ἀντικειμένων φέρνει τοὺς μάγους σὲ ἐπικοινωνία μὲ αὐτὲς[73], διότι ὅπως λέγει ὁ νεοπλατωνικὸς φιλόσοφος Πρόκλος “ἱκανὴ γὰρ ἡ ὁμοιότης συνάπτειν τὰ ὄντα ἀλλήλοις”[74]. Ἔτσι οἱ μάγοι μέσῳ τῶν τελετουργιῶν τους “τὰς δαιμονίους δυνάμεις ἔγνωσαν” καὶ μὲ τὴ χρήση ὑλικῶν ἀντικειμένων ἦλθαν σὲ ἐπαφὴ μὲ αὐτές, ἐπισημαίνει καὶ πάλι ὁ προαναφερόμενος φιλόσοφος[75]. Αὐτὸς λοιπὸν εἶναι καὶ ὁ λόγος ποὺ ἡ Καμπαλὰ καὶ τὰ ἀποκρυφιστικὰ ἐν γένει συστήματα δέχονται τὴν ἐξωβιβλικὴ κοσμολογικὴ ἀντίληψη, περὶ ἐκπόρευσης ἀπὸ μία ὑπέρτατη θεϊκὴ ἀρχή, διότι ἀκριβῶς ἐκπληρώνει τὶς θεωρητικὲς προϋποθέσεις τέλεσης τῆς μαγείας.
Σημειώσεις:
[61] Ε. Μπλαβάτσκυ, Τὸ κλειδὶ τῆς θεοσοφίας, ὅ.π., σελ.42.
[62] Λέγει χαρακτηριστικὰ ἡ Ἕ. Μπλαβάτσκυ στὸ ἔργο της “Τὸ κλειδὶ τῆς θεοσοφίας”, σελ. 58-59, ἐπικαλούμενη τὶς δοξασίες τῆς Καμπαλά, τὶς ὁποῖες ἐνστερνίζεται ἀπόλυτα:”Διαβάστε τὸ ὑπέροχο Καμπαλιστικὸ ἔπος τοῦ Σόλομον Μπὲν Γεχιούντα Γκαμπιρὸλ (Solomon Ben Jehudah Gabirol), στὸ Κεθὲρ-Μαλκοὺτ (Kether-Malchut) καὶ θὰ καταλάβετε: «εἶσαι τὸ Ἕνα, ἡ ρίζα ὅλων τῶν ἀριθμῶν, ἀλλά, ὄχι σὰν στοιχεῖο ἀρίθμησης, γιατί τὸ ἕνα δὲν ξέρει πολλαπλασιασμὸ οὔτε ἀλλαγὴ οὔτε μορφή. Εἶσαι τὸ Ἕνα καὶ στὸ μυστήριο τῆς μονάδας σου χάνονται καὶ οἱ πιὸ σοφοὶ ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους, γιατί δὲν τὴν ξέρουν. Εἶσαι τὸ Ἕνα, ἡ μονάδα Σου ποτὲ δὲν μικραίνει, ποτὲ δὲν αὐξάνεται, ποτὲ δὲν ἀλλάζει. Εἶσαι τὸ Ἕνα καὶ καμιά μου σκέψη δὲν μπορεῖ νὰ σοῦ βάλει ὅριο, νὰ σὲ προσδιορίσει. Ὑπάρχεις, ὅμως ὄχι σὰν ἕνα ὂν ποὺ ὑπάρχει, γιατί ἡ κατανόηση καὶ ἡ ἐνόραση τῶν θνητῶν δὲν μπορεῖ νὰ φτάσει στὴν ὕπαρξή Σου κι οὔτε μπορεῖ νὰ καθορίσει γιὰ σένα τὸ ποῦ, τὸ πῶς, τὸ γιατί»”. Βλ.περισσότερα: Ἀρχιμ.Θεοφίλου Λεμοντζῆ, “Deus inversus” Δοξασίες καὶ ἀντιλήψεις περὶ Θεοῦ τῆς θεοσοφικῆς ἑταιρείας. Εἰσήγηση εἰς τὴν ΛΑ΄ Πανορθόδοξη Συνδιάσκεψη ἐπὶ τῶν Αἱρέσεων καὶ τῆς Παραθρησκείας, Ναύπλιο 2019, στὸ entaksis.gr καὶ Θεοσοφία: Μελέτη καὶ ἀναίρεση τῶν θεοσοφικῶν ἀντιλήψεων ἐξ ἐπόψεως Ὀρθοδόξου Θεολογίας, στὸ pemptousia.gr
[63] Ὄλγας Βερελῆ – Ἄννας Λάζου, Ἡ Φύση στὴν Ἀρχαία Ἑλληνικὴ Φιλοσοφία. Πλωτῖνος & νεοπλατωνισμός, Copyright Ἐθνικὸν καὶ Καποδιστριακὸν Πανεπιστήμιον Ἀθηνῶν, Ἄννα Λάζου, Κωνσταντῖνος Καλαχάνης 2015. Ἄννα Λάζου, Κωνσταντῖνος Καλαχάνης. “Φιλοσοφία τῆς Φύσης. Ἡ Φύση στὴν Ἀρχαία Ἑλληνικὴ Φιλοσοφία”. Ἀθήνα 2015. Διαθέσιμο ἀπὸ τὴ δικτυακὴ διεύθυνση: opencourses.uoa.gr, σελ. 3
[64] R.T.Wallis, Νεοπλατωνισμός, ὅ.π., σελ.122-123 καὶ Κ. Βίγλας, Ἡ θεωρία τῆς συμπάθειας, στὸ katohika.gr
[65] Κ. Viglas, “Χαλδαϊκὴ καὶ Νεοπλατωνικὴ Θεολογία”, ὅ.π., σελ.71.
[66] Θ. Πελεγρίνης, Μάγοι τῆς Φιλοσοφίας, Ἀθήνα 1997, σελ. 102 – 113.
[67] Ὄλγας Βερελῆ – Ἄννας Λάζου, Ἡ Φύση στὴν Ἀρχαία Ἑλληνικὴ Φιλοσοφία,. Πλωτῖνος & νεοπλατωνισμός, ὅ.π., σελ. 4.
[68] Λέγει χαρακτηριστικὰ ὁ νεοπλατωνικὸς Πρόκλος: “Ὅπως ἀκριβῶς οἱ ἐρωτικοὶ ἄνθρωποι, ἀκολουθώντας τὸν δρόμο ποὺ ὁδηγεῖ ἀπὸ τὶς ὀμορφιὲς τῶν αἰσθητῶν σὲ αὐτὴ τούτη τὴ μία ἀρχὴ ὅλων τῶν ὡραίων καὶ νοητῶν, ἔτσι καὶ οἱ ἱερατικοὶ(ἔνν.οἱ μάγοι), ξεκινώντας ἀπὸ τὴ συμπάθεια ποὺ ἐνυπάρχει σὲ ὅλα τὰ φαινόμενα, τόσο μεταξύ τους ὅσο καὶ πρὸς τὶς ἀφανεῖς δυνάμεις, καὶ κατανοώντας ἔτσι ὅτι τὰ πάντα ἐνυπάρχουν στὰ πάντα, συνέστησαν τὴν ἱερατικὴ ἐπιστήμη (ἔνν.τὴ μαγεία)”. Βλ. Ἡ ἱερατικὴ τέχνη – Οἱ ὕμνοι. Εἰσαγωγὴ – Μετάφραση: Π. Καλλιγᾶς, Ἀθήνα: Στιγμὴ 2009 («Βιβλιοθήκη ἀρχαίων συγγραφέων», ἀρ. 50). Σύμφωνα μὲ τὴν Ἀντωνία Κακαβελάκη, τὸ δόγμα τῆς συμπάθειας χρησίμευε ὡς θεμέλιο σὲ κάθε μορφὴ μαντείας, μαγείας καὶ δεισιδαιμονίας. Βλ. Νεοπλατωνισμὸς καὶ ἀποκρυφισμὸς στὴ Βυζαντινὴ παράδοση, στὸ pemptousia.gr καὶ R.T.Wallis, Νεοπλατωνισμός, ὅ.π., σελ. 177.
[69] G. Contenau, La Magie chez les Assyriens et le Babyloniens, Paris 1947, σελ. 154 καὶ M. Eliade, Cosmologie et Alchemie Babyloniennes, Paris 1991, σελ. 24-29.
[70] Βλ.Β.Χλέτσος, Ἡ ἀρχὴ τῆς “κοσμικῆς συμπάθειας” στὴν Στωικὴ καὶ Νεοπλατωνικὴ φιλοσοφία, στὸ xletsos-basilhs.blogspot.com
[71] Τὸ παράδειγμα ποὺ φέρει ὁ νεοπλατωνικὸς Πρόκλος εἶναι αὐτὸ τοῦ ἡλιοτροπίου τὸ ὁποῖο συμβολίζει καὶ εἶναι συνδεδεμένο μὲ ἀόρατες δυνάμεις μὲ τὸ οὐράνιο σῶμα τοὺ ἥλιου. Βλ. Προκλοῦ: Ἡ ἱερατικὴ τέχνη – Οἱ ὕμνοι. Εἰσαγωγὴ – Μετάφραση: Π. Καλλιγᾶς, Ἀθήνα: Στιγμὴ 2009 («Βιβλιοθήκη ἀρχαίων συγγραφέων», ἀρ. 50): “Ἔτσι, λοιπόν, καὶ τὸ ἡλιοτρόπιο κινεῖται σύμφωνα μὲ ἐκεῖνο πρὸς τὸ ὁποῖο εἶναι συνηρτημένο καί, ἂν κανεὶς μποροῦσε νὰ τὸ ἀκούσει νὰ κρούει τὸν ἀέρα κατὰ τὴν περιφορά του, ἴσως νὰ ἀφουγκραζόταν ἕναν ὕμνο νὰ ἀναπέμπεται μὲ τὸν ἦχο αὐτὸ πρὸς τὸν βασιλέα του (τὸν Ἥλιο), ὅσο μπορεῖ ἕνα φυτὸ νὰ ὑμνήσει”.
[72] Ὄλγας Βερελῆ – Ἄννας Λάζου, Ἡ Φύση στὴν Ἀρχαία Ἑλληνικὴ Φιλοσοφία. Πλωτῖνος & νεοπλατωνισμός, ὅ.π., σελ. 8. Αὐτὴ ἡ ἀντανάκλαση καὶ τὸ καθρέφτισμα τῆς οὐράνιας πραγματικότητας στὸν ἐπίγειο κόσμο καὶ τὸ ἀντίστροφο ἐκφράζεται μὲ τὸν ἑξῆς τρόπο ἀπὸ τὸν νεοπλατωνικὸ Προκλό: “Στὴ γῆ, λοιπόν, μπορεῖ νὰ δεῖ κανεὶς ἥλιους καὶ σελῆνες μὲ γήινο τρόπο, καὶ στὸν οὐρανὸ ὅλα τὰ φυτά, τοὺς λίθους καὶ τὰ ζῷα νὰ ζοῦν μὲ οὐράνιο καὶ νοητικὸ τρόπο. Ἔχοντας διαπιστώσει αὐτὰ οἱ παλαιοὶ σοφοί, προσέφεραν σὲ κάθε οὐράνια δύναμη διαφορετικὰ ἀντικείμενα καὶ ἔτσι μέσῳ τῆς ὁμοιότητας προσείλκυσαν τὶς θεῖες δυνάμεις στὸν θνητὸ τόπο (ὑποσελήνιος τόπος). Γιατί ἡ ὁμοιότητα εἶναι ἱκανὴ νὰ συνδέσει μεταξύ τους τὰ ὄντα”. Βλ. Ἡ ἱερατικὴ τέχνη – Οἱ ὕμνοι. Εἰσαγωγὴ – Μετάφραση: Π. Καλλιγᾶς, Ἀθήνα: Στιγμὴ 2009 («Βιβλιοθήκη ἀρχαίων συγγραφέων», ἀρ. 50). Βλ. ἐπίσης, R.T.Wallis, Νεοπλατωνισμός, ὅ.π., 2002, σελ.177, M. Eliade, Α History of Religious Ideas. From the Stone Age to the Eleusinian Mysteries 1, London 1979, σελ. 61-62 καὶ G. Shaw, Theurgy and the Soul. The Neo-Platonism of Iamblichus, Pennsylvania 1995, σελ.28.
[73] R.T.Wallis, Νεοπλατωνισμὸς ὅ.π., σελ. 177.
[74] Βλ. Προκλοῦ: Ἡ ἱερατικὴ τέχνη – Οἱ ὕμνοι. Εἰσαγωγὴ – Μετάφραση: Π. Καλλιγᾶς, Ἀθήνα: Στιγμὴ 2009 («Βιβλιοθήκη ἀρχαίων συγγραφέων», ἀρ. 50.
[75] Βλ. Πρόκλου: Ἡ ἱερατικὴ τέχνη – Οἱ ὕμνοι. Εἰσαγωγὴ – Μετάφραση: Π. Καλλιγᾶς, Ἀθήνα: Στιγμὴ 2009 («Βιβλιοθήκη ἀρχαίων συγγραφέων», ἀρ. 50): “Καὶ στὶς τελετὲς καὶ στὶς ὑπόλοιπες περὶ τοὺς θεοὺς θεραπεῖες ἐπέλεξαν τὰ κατάλληλα ζῷα καὶ κάποια ἄλλα. Ξεκινώντας, λοιπόν, ἀπὸ αὐτὰ καὶ ἀπὸ παρόμοια, ἀναγνώρισαν τὶς δαιμονικὲς δυνάμεις, τῶν ὁποίων οἱ ὑπάρξεις συνδέονται μὲ τὶς δυνάμεις ποὺ βρίσκονται μέσα στὴν φύση καὶ μέσα στὰ σώματα, καὶ μέσῳ αὐτῶν ἀκριβῶς τῶν πραγμάτων τὶς προσέλκυσαν νὰ ἔρθουν σὲ ἐπαφὴ μαζί τους. Καὶ ἀπὸ αὐτὲς πλέον ἀνέτρεξαν στὶς ἴδιες τὶς δημιουργίες τῶν Θεῶν, ἄλλοτε καθοδηγούμενοι ἀπὸ τοὺς Θεοὺς καὶ ἄλλοτε ὁδηγούμενοι εὔστοχα οἱ ἴδιοι ἀπὸ μόνοι τους στὴν ἐπινόηση τῶν κατάλληλων συμβόλων. Καὶ ἔτσι λοιπόν, ἀφήνοντας κάτω τὴν φύση καὶ τὶς φυσικὲς ἐνέργειες, χρησιμοποίησαν τὶς πρωτουργὲς καὶ θεῖες δυνάμεις”.