Ἡ μοναρχία τοῦ Πατρὸς καὶ ἡ πατερικὴ κριτικὴ εἰς τὴν ἀριθμητικὴν ἱεράρχησιν
Τοῦ κ. Γρ. Ψελλοῦ, χημικοῦ
Στὸ ἔργο του Communion and Otherness: Further Studies in Personhood and the Church (New York: T&T Clark, 2006, σ. 138), ὁ μητροπολίτης Περγάμου Ἰωάννης Ζηζιούλας ὑποστηρίζει ὅτι στὴν Ἁγία Τριάδα ὑπάρχει μία συγκεκριμένη καὶ ἀμετάβλητη τάξη (τάξις), σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ὁ Πατὴρ προηγεῖται πάντοτε, ὁ Υἱὸς ἀκολουθεῖ δεύτερος καὶ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα τρίτο. Μάλιστα, θεωρεῖ ὅτι ἡ σειρὰ αὐτὴ δὲν μπορεῖ νὰ ἀντιστραφεῖ, καθὼς κάθε κίνηση τοῦ Θεοῦ, τόσο ad extra ὅσο καὶ ad intra, ἀρχίζει ἀπὸ τὸν Πατέρα καὶ καταλήγει σ’ αὐτόν.
Ἀνάλογη θέση εἶχε ὑποστηρίξει αἰῶνες πρὶν ἀπὸ τὸν Ζηζιούλα ὁ Λατῖνος φραγκισκανὸς Μποναβεντούρα. Ἡ ἄποψη ὅτι ὁ Πατὴρ ἀποτελεῖ τὴν ἀρχὴ τόσο τῆς ἐνδοτριαδικῆς ἀγάπης ὅσο καὶ τῆς ἐξωτριαδικῆς ἔχει ὑποστηριχθεῖ καὶ ἀπὸ νεότερους Ρωμαιοκαθολικοὺς θεολόγους, ὅπως ὁ Jean Daniélou.
Γιὰ τὸν ἅγιο Γρηγόριο Παλαμᾶ, ὅμως, ὁ Πατὴρ εἶναι ἡ αἰτία τῆς ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, ἐνῶ ἡ θεία οὐσία εἶναι ἡ ἀρχὴ τῶν φυσικῶν ἐνεργειῶν καὶ ὄχι ὁ Πατήρ. Καὶ τὰ τρία θεῖα Πρόσωπα ἐνεργοῦν ἀδιαιρέτως καὶ ἐκφράζουν τὶς ἄκτιστες ἐνέργειες τῆς μιᾶς θείας φύσεως. Δυστυχῶς, πολλοὶ σύγχρονοι Ὀρθόδοξοι δὲν κατανοοῦν αὐτὴ τὴ διάκριση καὶ θεωροῦν ὅτι ὁ Πατὴρ παράγει τὶς ἐνέργειες καὶ στὴ συνέχεια τὶς κοινοποιεῖ, προφανῶς ἐπηρεασμένοι ἀπὸ τὴν ἔννοια τῆς ὑποστατικῆς ἀρχῆς.
Χαρακτηριστικὰ ὁ Ζηζιούλας γράφει: «Ὑπάρχει πράγματι μία τάξη στὴν Ἁγία Τριάδα, καθὼς ὁ Πατὴρ ἔρχεται πάντοτε πρῶτος, ὁ Υἱὸς δεύτερος καὶ τὸ Πνεῦμα τρίτο σὲ ὅλες τὶς βιβλικὲς καὶ πατερικὲς ἀναφορὲς στὴν Ἁγία Τριάδα. Εἶναι ἐξαιρετικὰ σημαντικὸ ὅτι δὲν μποροῦμε νὰ ἀντιστρέψουμε ἢ νὰ ἀνατρέψουμε αὐτὴν τὴ σειρά καὶ νὰ τοποθετήσουμε ὁποιοδήποτε ἀπὸ τὰ ἄλλα Πρόσωπα πρὶν ἀπὸ τὸν Πατέρα».
Ἡ θέση αὐτὴ γεννᾷ ἕνα συγκεκριμένο θεολογικὸ ἐρώτημα: κατὰ πόσον ἡ ἀμετάβλητη σειρὰ τῶν θείων Προσώπων, ὅπως τὴν παρουσιάζει ὁ Ζηζιούλας, συμφωνεῖ μὲ τὶς πατερικὲς μαρτυρίες ποὺ ἐξετάζουν τὴ σημασία τῆς ἀριθμήσεως καὶ τῆς τάξεως στὴν τριαδικὴ ὁμολογία.
Ὁ Μέγας Βασίλειος καὶ ἡ κριτικὴ τῆς ὑπαριθμήσεως
Ὁ Μέγας Βασίλειος ἐπισημαίνει ὅτι ἡ ὑπαρίθμηση τῶν θείων Προσώπων συνδέεται μὲ τὴν ἐσφαλμένη ἀντίληψη περὶ διαβαθμίσεως τῶν ἀξιωμάτων ἢ τῆς οὐσίας:
«Ἀλλὰ τὰ Ἑλληνικὰ νοσοῦντες οἴονται τὰ κατὰ βαθμὸν ἀξιωμάτων ἢ κατὰ οὐσίας ὕφεσιν ὑποβαίνοντα, ταῦτα προσήκειν ὑπαριθμεῖσθαι» (ΕΠΕ 10, 398).
(μτφρ.: «Ὅσοι, ὅμως, πάσχουν ἀπὸ τὴν ἑλληνικὴ πλάνη, θεωροῦν ὅτι πρέπει νὰ ἀπαριθμοῦνται ἐκεῖνα ποὺ ὑπολείπονται κατὰ βαθμὸ ἀξιωμάτων ἢ κατὰ ὑποβάθμιση τῆς οὐσίας».)
Ἡ κριτικὴ γίνεται ἀκόμη ἐντονότερη, ὅταν ὁ Βασίλειος συνδέει τὴν ὁμολογία πρώτου, δευτέρου καὶ τρίτου Θεοῦ μὲ τὴν εἰσαγωγὴ πολυθεϊστικῆς ἀντιλήψεως:
«Οἱ δὲ τὴν ὑπαρίθμησιν ἐν τῷ πρῶτον καὶ δεύτερον καὶ τρίτον λέγειν τιθέμενοι γνωριζέσθωσαν τὸ πολύθεον τῆς Ἑλληνικῆς πλάνης τῇ ἀχράντῳ θεολογίᾳ τῶν Χριστιανῶν ἐπεισάγοντες. Εἰς οὐδὲν γὰρ ἕτερον φέρει τῆς ὑπαριθμήσεως τὸ κακούργημα, ἢ ὥστε πρῶτον καὶ δεύτερον Θεὸν καὶ τρίτον ὁμολογεῖν» (ΕΠΕ 10, 406).
(μτφρ.: «Ὅσοι εἰσάγουν τὴν ἀπαρίθμηση, μιλώντας γιὰ πρῶτο, δεύτερο καὶ τρίτο, ἂς γνωρίζουν ὅτι εἰσάγουν στὴν ἀμόλυντη θεολογία τῶν Χριστιανῶν τὸν πολυθεϊσμὸ τῆς ἑλληνικῆς πλάνης. Διότι αὐτὸ τὸ ἐπιζήμιο τέχνασμα τῆς ἀπαριθμήσεως δὲν ὁδηγεῖ σὲ τίποτε ἄλλο παρὰ στὸ νὰ ὁμολογοῦνται πρῶτος, δεύτερος καὶ τρίτος Θεός».)
Ὁ Βασίλειος ἐπισημαίνει, ἐπίσης, ὅτι ὁ Κύριος, παραδίδοντας τὴ διδασκαλία γιὰ τὰ τρία θεῖα Πρόσωπα, δὲν τὴ συνόδευσε μὲ ἀριθμητικὴ κατάταξη:
«Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα παραδιδοὺς ὁ Κύριος, οὐ μετὰ τοῦ ἀριθμοῦ συνεξέδωκεν. Οὐ γὰρ εἶπεν ὅτι εἰς πρῶτον καὶ δεύτερον καὶ τρίτον· οὐδὲ εἰς ἓν καὶ δύο καὶ τρία· ἀλλὰ δι’ ὀνομάτων ἁγίων τὴν γνῶσιν τῆς πρὸς σωτηρίαν ἀγούσης πίστεως ἐχαρίσατο» (ΕΠΕ 10, 398).
(μτφρ.: «Ὅταν ὁ Κύριος παρέδωσε τὴ διδασκαλία γιὰ τὸν Πατέρα, τὸν Υἱὸ καὶ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα, δὲν τὴ συνόδευσε μὲ ἀρίθμηση. Δὲν εἶπε “στὸν πρῶτο, στὸν δεύτερο καὶ στὸν τρίτο”, οὔτε “στὸ ἕνα, στὸ δύο καὶ στὸ τρία”, ἀλλὰ μᾶς χάρισε, μέσῳ τῶν ἁγίων ὀνομάτων, τὴ γνώση τῆς πίστεως ποὺ ὁδηγεῖ στὴ σωτηρία».)
Τὸ ἐπιχείρημα τοῦ Μεγάλου Βασιλείου στρέφεται ἐναντίον τῆς ὑπαριθμήσεως, ὅταν αὐτὴ συνεπάγεται διαβάθμιση τῆς θεότητος. Παράλληλα, ὁ ἴδιος ἐπισημαίνει ὅτι ἡ ἀριθμητικὴ κατάταξη δὲν ἀποτελεῖ ἀναγκαῖο στοιχεῖο τῆς τριαδικῆς ὁμολογίας. Δὲν ἀρκεῖ, συνεπῶς, ἡ ἐπίκληση μιᾶς ἀριθμητικῆς σειρᾶς χωρὶς νὰ διευκρινίζεται ἡ θεολογικὴ σημασία ποὺ τῆς ἀποδίδεται.
Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος καὶ ἡ σειρὰ τῶν θείων Προσώπων
Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἡ μαρτυρία τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, τὸν ὁποῖο ἐπικαλεῖται ὁ ἴδιος ὁ Ζηζιούλας, γιὰ νὰ ὑποστηρίξει τὴ θέση του. Στὸν πέμπτο θεολογικὸ λόγο του, ὁ Γρηγόριος γράφει:
«γελῶ σου καὶ τὰς προαριθμήσεις, καὶ τὰς ὑπαριθμήσεις, αἷς σὺ μέγα φρονεῖς, ὥσπερ ἐν τῇ τάξει τῶν ὀνομάτων κειμένων τῶν πραγμάτων. εἰ γὰρ τοῦτο, τί κωλύει κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον […] αὐτὰ ἑαυτῶν εἶναι τιμιώτερά τε καὶ ἀτιμότερα;» (PG 36, 156A–C).
(μτφρ.: «Γελῶ μὲ τὶς προτάξεις καὶ τὶς μετατάξεις τῶν ὀνομάτων, γιὰ τὶς ὁποῖες καυχιέσαι τόσο πολύ, σὰν νὰ ἐξαρτιόταν ἡ πραγματικότητα ἀπὸ τὴ σειρὰ τῶν ὀνομάτων. Γιατί, ἂν συμβαίνει αὐτό, τί ἐμποδίζει, μὲ τὴν ἴδια λογική, νὰ θεωρήσουμε ὅτι τὰ ἴδια τὰ Πρόσωπα εἶναι μεταξύ τους περισσότερο ἢ λιγότερο τιμημένα;»)
Ὁ Γρηγόριος ἀπορρίπτει ἐδῶ τὴν ἀπόδοση καθοριστικῆς σημασίας στὴν προαρίθμηση καὶ στὴν ὑπαρίθμηση τῶν Προσώπων, ὅταν ἡ σειρὰ τῶν ὀνομάτων θεωρεῖται ὅτι καθορίζει τὴν ἴδια τὴ θεολογικὴ πραγματικότητα. Ἐὰν ἡ θέση ἑνὸς Προσώπου στὴν ἀκολουθία τῶν ὀνομάτων καθόριζε καὶ τὴν τιμή του, τότε θὰ μποροῦσε νὰ ὑποστηριχθεῖ ὅτι τὰ Πρόσωπα εἶναι μεταξύ τους περισσότερο ἢ λιγότερο τιμημένα, ἀνάλογα μὲ τὴ σειρὰ ἀναφορᾶς τους.
Ὁ ἴδιος Πατέρας ἐπισημαίνει τὸν κίνδυνο μιᾶς τέτοιας προσεγγίσεως, γράφοντας:
«τοσαύτην σὺ διὰ τούτων εἰσάγεις καὶ τῆς ἀξίας καὶ τῆς φύσεως ἀνισότητα» (PG 36, 156C).
(μτφρ.: «Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο εἰσάγεις τόσο μεγάλη ἀνισότητα ὡς πρὸς τὴν τιμὴ καὶ τὴ φύση».)
Ἡ παρατήρηση αὐτὴ ἀποκτᾷ ἰδιαίτερη σημασία σὲ σχέση μὲ τὴ θέση τοῦ Ζηζιούλα. Ἐνῶ ἐκεῖνος ὑπογραμμίζει ὅτι ἡ σειρὰ τῶν Προσώπων δὲν μπορεῖ νὰ ἀνατραπεῖ, ὁ Γρηγόριος προειδοποιεῖ ἐναντίον τῆς θεολογικῆς ὑπερτιμήσεως τῆς σειρᾶς τῶν ὀνομάτων, ὅταν αὐτὴ χρησιμοποιεῖται, γιὰ νὰ θεμελιώσει διαφορὲς στὴν τιμὴ καὶ στὴ φύση.
Ἀκόμη σαφέστερη εἶναι ἡ ἀναφορὰ τοῦ Γρηγορίου στὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ὁ Ἀπόστολος Παῦλος μνημονεύει τὰ τρία Πρόσωπα:
«ποτὲ μὲν συναριθμοῦντος τὰς τρεῖς ὑποστάσεις, καὶ τοῦτο ἐνηλλαγμένως, οὐ τετηρημένως ταῖς τάξεσι, προαριθμοῦντος, ἐναριθμοῦντος, ὑπαριθμοῦντος τὸ αὐτό. Ἵνα τί; Δηλώσῃ τὴν ἰσοτιμίαν τῆς φύσεως» (PG 36, 253C–D).
(μτφρ.: «Ἄλλοτε ὁ Ἀπόστολος ἀναφέρει μαζί τὶς τρεῖς ὑποστάσεις καὶ μάλιστα μὲ ἐναλλασσόμενο τρόπο, χωρὶς νὰ διατηρεῖ πάντοτε τὴν ἴδια σειρά, τοποθετώντας ἄλλοτε τὸ ἕνα Πρόσωπο πρῶτο, ἄλλοτε στὴ μέση καὶ ἄλλοτε τελευταῖο. Γιατί; Γιὰ νὰ φανερώσει τὴν ἰσοτιμία τῆς φύσεως».)
Σύμφωνα μὲ τὸν Γρηγόριο, ἡ ἐναλλαγὴ τῆς σειρᾶς τῶν Προσώπων στὰ βιβλικὰ χωρία φανερώνει τὴν ἰσοτιμία τῆς φύσεώς τους. Τὸ στοιχεῖο αὐτὸ δημιουργεῖ ἕνα σαφὲς ἐρώτημα πρὸς τὸν Ζηζιούλα: πῶς συμβιβάζεται ἡ ἀπόλυτη διατύπωση ὅτι ἡ σειρὰ δὲν μπορεῖ νὰ ἀντιστραφεῖ μὲ τὴ γρηγοριανὴ μαρτυρία ὅτι ὁ Ἀπόστολος Παῦλος μεταβάλλει τὴ σειρὰ ἀναφορᾶς τῶν τριῶν ὑποστάσεων;
Τάξις καὶ φύσις: Ἡ μαρτυρία τῶν πρακτικῶν τῆς Ἐφέσου
Σημαντικὸ εἶναι καὶ τὸ ἀπόσπασμα ποὺ παρατίθεται στὰ πρακτικὰ τῆς Συνόδου τῆς Ἐφέσου, τὸ 431:
«Εἰ τρίτον τῷ ἀξιώματι καὶ τῇ τάξει, τρίτον καὶ τῇ φύσει;» (Mansi 31, 789C–D).
(μτφρ.: «Ἐὰν εἶναι τρίτο ὡς πρὸς τὸ ἀξίωμα καὶ τὴν τάξη, εἶναι ἆραγε τρίτο καὶ ὡς πρὸς τὴ φύση;»)
Τὸ ἐρώτημα διακρίνει τὴν τάξη ἀπὸ τὴ φύση καὶ θέτει ὑπὸ ἐξέταση τὴ μετάβαση ἀπὸ τὴ μία στὴν ἄλλη. Ἡ ἀναφορὰ σὲ ἕνα Πρόσωπο ὡς τρίτο ὡς πρὸς τὴν τάξη δὲν συνεπάγεται αὐτομάτως ὅτι εἶναι τρίτο καὶ ὡς πρὸς τὴ φύση.
Ἡ μαρτυρία αὐτὴ εἶναι σημαντικὴ γιὰ τὴν ἀξιολόγηση τῆς θέσεως τοῦ Ζηζιούλα, ἐπειδὴ δείχνει ὅτι ἡ ἔννοια τῆς τάξεως χρειάζεται προσεκτικὴ ἑρμηνεία καὶ δὲν μπορεῖ ἀπὸ μόνη της νὰ θεμελιώσει συμπεράσματα γιὰ τὴ φύση τῶν θείων Προσώπων.
Ὁ ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς καὶ ἡ ὑπέρβαση τῆς ἀριθμητικῆς τάξεως
Ἡ διάκριση μεταξὺ τῆς ὑποστατικῆς μοναρχίας τοῦ Πατρὸς καὶ τῆς ἀριθμητικῆς κατατάξεως τῶν θείων Προσώπων διατυπώνεται μὲ ἰδιαίτερη σαφήνεια ἀπὸ τὸν ἅγιο Γρηγόριο Παλαμᾶ, ὁ ὁποῖος γράφει στοὺς Λόγους ἀποδεικτικοὺς περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ Ἁγίου Πνεύματος:
«Οὐδέ γὰρ πρῶτον μὲν Θεὸν τὸν Πατέρα σέβομεν, δεύτερον δὲ τὸν Υἱόν, τρίτον δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον, ἵν’ ἀεὶ τὸ δεύτερον μετὰ τὸ πρῶτον λέγωμεν καὶ μετ’ αὐτὸ τὸ τρίτον, ὑπὸ τάξιν ἐξ ἀνάγκης ἄγοντες τὰ ὑπεράνω τάξεως, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων πάντων» (Α΄, 32, ἔκδ. Π. Χρήστου, τόμ. 1, σ. 61).
(μτφρ.: «Δὲν λατρεύουμε τὸν Θεὸ Πατέρα ὡς πρῶτο, τὸν Υἱὸ ὡς δεύτερο καὶ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα ὡς τρίτο, ὥστε νὰ λέμε πάντοτε τὸ δεύτερο μετὰ τὸ πρῶτο καὶ κατόπιν τὸ τρίτο, ὑποβάλλοντας ἀναγκαστικὰ σὲ μία τάξη ἐκεῖνα ποὺ ὑπερβαίνουν τὴν τάξη, ὅπως συμβαίνει μὲ ὅλα τὰ ἄλλα πρά-γματα».)
Ὁ Παλαμᾶς δὲν ἀμφισβητεῖ ὅτι ὁ Πατὴρ εἶναι ἡ μοναδικὴ ὑποστατικὴ αἰτία τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ἀπορρίπτει, ὅμως, τὴν ἀναγκαστικὴ ἐφαρμογὴ μιᾶς ἀριθμητικῆς ἀκολουθίας στὰ θεῖα Πρόσωπα, τὰ ὁποῖα χαρακτηρίζει «ὑπεράνω τάξεως». Ἡ παλαμικὴ αὐτὴ διάκριση καθιστᾷ ἀναγκαία τὴν προσεκτικὴ ἐξέταση τῆς ἀπόλυτης διατυπώσεως τοῦ Ζηζιούλα περὶ ἀμετάβλητης σειρᾶς.
Χρειάζεται, ὡστόσο, νὰ διακρίνουμε δύο διαφορετικὲς σημασίες τῆς μοναρχίας στὴ θεολογία περὶ τῆς Ἁγίας Τριάδος. Ἡ μοναρχία τῆς θείας φύσεως ἀναφέρεται στὸ ὁμοούσιο τῶν τριῶν Προσώπων, ἐνῶ ἡ μοναρχία τοῦ Πατρὸς ἀναφέρεται στὴν αἰτία τῆς ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ὅπως ἐπισημαίνει ὁ ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς, δὲν πρέπει νὰ συγχέονται οἱ δύο σημασίες ἐξαιτίας τῆς ὁμωνυμίας. Τὸ σημαντικὸ ποὺ πρέπει νὰ γνωρίζει ὁ ἀναγνώστης εἶναι ὅτι ὁ Πατὴρ εἶναι αἴτιος τῆς ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος καὶ ὄχι τῆς θείας οὐσίας.
Τὸ κρίσιμον ἐρώτημα πρὸς τὸν Ζηζιούλαν
Ἡ θέση τοῦ Ζηζιούλα ὑπερβαίνει τὴν ἁπλὴ διαπίστωση ὅτι ὁ Πατὴρ ἀναφέρεται πρῶτος σὲ πολλὰ τριαδικὰ χωρία. Ὑποστηρίζει ὅτι ἡ σειρὰ αὐτὴ δὲν μπορεῖ νὰ ἀντιστραφεῖ καὶ ὅτι κάθε κίνηση τοῦ Θεοῦ, τόσο πρὸς τὰ ἔξω ὅσο καὶ στὴν ἐνδοτριαδικὴ ζωή, ἀρχίζει ἀπὸ τὸν Πατέρα καὶ καταλήγει σ’ αὐτόν.
Τὰ πατερικὰ ἀποσπάσματα ποὺ ἐξετάστηκαν ἀναδεικνύουν μία διαφορετικὴ προβληματική. Ὁ Μέγας Βασίλειος ἀπορρίπτει τὴν ἀριθμητικὴ κατάταξη ὡς ἀναγκαῖο στοιχεῖο τῆς τριαδικῆς ὁμολογίας καὶ προειδοποιεῖ ἐναντίον τῆς διαβαθμίσεως τῆς θεότητος. Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος συνδέει τὴν ἐναλλαγὴ τῆς σειρᾶς τῶν Προσώπων μὲ τὴν ἰσοτιμία τῆς φύσεώς τους. Τὰ πρακτικὰ τῆς Συνόδου τῆς Ἐφέσου διακρίνουν ρητὰ τὴν τάξη ἀπὸ τὴ φύση, ἐνῶ ὁ ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς ἀπορρίπτει τὴν ἀναγκαστικὴ ἀριθμητικὴ κατάταξη τῶν θείων Προσώπων.
Οἱ μαρτυρίες αὐτὲς δὲν ἀρνοῦνται τὴν ὑποστατικὴ μοναρχία τοῦ Πατρός. Θέτουν, ὅμως, τὸ ἐρώτημα ἂν ἡ σειρὰ τῶν ὀνομάτων μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ ἀμετάβλητη ὀντολογικὴ ἀρχὴ τῆς Ἁγίας Τριάδος, ὅπως ὑποστηρίζει ὁ Ζηζιούλας.
Τὸ ζήτημα, ἑπομένως, δὲν εἶναι ἁπλῶς ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο ἀναφέρονται τὰ τρία Πρόσωπα. Εἶναι ἡ θεολογικὴ σημασία ποὺ ἀποδίδεται σ’ αὐτὴν τὴ σειρά. Ἐὰν ἡ ἐναλλαγὴ τῆς ἀναφορᾶς τῶν Προσώπων φανερώνει, κατὰ τὸν Γρηγόριο τὸν Θεολόγο, τὴν ἰσοτιμία τῆς φύσεώς τους, μὲ ποιά πατερικὴ τεκμηρίωση μπορεῖ νὰ ὑποστηρίζεται ὅτι ἡ σειρὰ δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἀντιστραφεῖ στὴ θεία οἰκονομία καὶ ὅτι κάθε θεία κίνηση ἀρχίζει καὶ καταλήγει στὸν Πατέρα;
Αὐτὸ εἶναι τὸ κρίσιμο ἐρώτημα ποὺ ὀφείλει νὰ ἀπαντήσει ἡ τριαδολογικὴ πρόταση τοῦ Ζηζιούλα, ἐφόσον ἐπιθυμεῖ νὰ θεμελιωθεῖ στὶς συγκεκριμένες πατερικὲς μαρτυρίες ποὺ ὁ ἴδιος ἐπικαλεῖται.