Τοῦ κ. Περικλέους Ἠλία Νταλιάνη, Θεολόγου
1ον
Σὲ βίντεο ποὺ κυκλοφορεῖ στὸ διαδίκτυο, ὁ κατὰ τὰ ἄλλα ἄξιος Μακαριστὸς Μητροπολίτης πρώην Σιατίστης Παῦλος (†) μὲ θέμα τὴν συνεχῆ Μετάληψη (τὸ ἔτος 2017 πρὸ “Κορωνοϊοῦ”), ὁμιλεῖ “γιὰ τὴν ἀνάγκη συνεχοῦς συμμετοχῆς στὴν Θεία Κοινωνία”, ἀλλὰ δὲν λέει ἐσφαλμένα (ὅπως δυστυχῶς ἀποκομμένα κάνουν καὶ οἱ Προτεστάντες, ἀλλὰ καὶ οἱ νεωτεριστὲς ἐκκοσμικευμένοι Ὀρθόδοξοι), ὅτι ὁ τρώγων καὶ πίνων ἀναξίως, κατάκριμα ἔχει καὶ κόλαση, ὅπως ὁ Ἰούδας ποὺ κοινώνησε καὶ δαιμονίστηκε, ἐνῶ ἀντίθετα ἡ Ὁσία Μαρία ἡ Αἰγυπτία κοινώνησε μία φορὰ καὶ σώθηκε, γιατί κοινώνησε ἀξίως. Μάλιστα λέγει ἐσφαλμένα ὁ Σιατίστης Παῦλος ὅτι “δὲν συνδέεται ἡ νηστεία μὲ τὴν θεία Κοινωνία” καὶ αὐτὸ τὸ ἀντιγράφουν καὶ τὸ λένε πολλοὶ σήμερα χωρὶς νὰ γνωρίζουν τὸ θέμα ….Σύμφωνα μὲ τὸ ἀρχαῖο ἔθιμο τῆς Ἐκκλησίας (ποὺ ἐπικυρώνεται ἀπὸ τον ΚΘ΄ Κανόνα τῆς Πενθέκτης Οἰκουμενικῆς Συνόδου), οἱ πιστοὶ ὀφείλουν νὰ προσέρχονται στὸ θυσιαστήριο τελείως νηστικοὶ (μὲ ἀπόλυτη ἀποχὴ ἀπὸ τροφὴ καὶ νερὸ τουλάχιστον ἀπὸ τὰ μεσάνυκτα τῆς προηγούμενης ἡμέρας).
Ἐδῶ δημιουργεῖται τὸ ἑξῆς ἐρώτημα. Πόσοι ἀπὸ αὐτοὺς ποὺ κοινωνοῦν – ἢ ποὺ κοινωνᾶτε συνεχῶς – ἔχουν ἁγιάσει μετὰ θάνατον καὶ μάλιστα διάφοροι οἰκουμενιστὲς κληρικοί, οἱ ὁποῖοι κοινωνοῦν σὲ κάθε θεία Λειτουργία πού τελοῦν;;;
Ἄλλωστε δὲν πρέπει νὰ ξεχνᾶμε ὅτι αὐτοὶ ποὺ ὁμιλοῦσαν γιὰ συνεχῆ θεία Κοινωνία (ἀλλὰ χωρὶς τὶς ἀπαραίτητες προϋποθέσεις), ἦταν αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι δέχθηκαν νὰ κλείσουν οἱ ἱεροὶ ναοὶ τὸ 2020-2021, νὰ κάνουν ἀπολύμανση στοὺς Ναούς, νὰ μὴ δέχονται τοὺς πιστοὺς στὴν Θεία Εὐχαριστία, νὰ ἀπαγορεύουν τὴν προσκύνηση τῶν ἱερῶν εἰκόνων καὶ ἱερῶν λειψάνων χωρὶς τὴν χρήση μάσκας, νὰ κάνουν τὴν Ἀνάσταση μέσα στὸ Μεγάλο Σάββατο, νὰ ὁμιλοῦν γιὰ κατάργηση τῆς Ἁγίας Λαβίδας (ὅπως ἔκανε ὁ Ἀμερικῆς Ἐλπιδοφόρος καὶ ὁ Καναδᾶ Σωτήριος μὲ τὴν καθιέρωση κουταλιῶν μίας χρήσης καὶ ἄλλες τέτοιες βλασφημίες) κ.λπ.
Ἡ φράση «ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα» προέρχεται ἀπὸ τὸ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγέλιο (κεφ. Στ΄, στ. 54) καὶ ἀναφέρεται στὴ Θεία Κοινωνία, ἐνῶ ὁ ὅρος «ἀναξίως» προέρχεται ἀπὸ τὴν Α΄ Πρὸς Κορινθίους Ἐπιστολὴ τοῦ Ἀποστόλου Παύλου (κεφ. 11, στ. 27-29), ποὺ προειδοποιεῖ γιὰ τὸν κίνδυνο τῆς ἀκατάλληλης προσέλευσης στὸ Μυστήριο.
Κείμενον Ἀποστόλου Παύλου
Ἂς δοῦμε τί λέει ὁ Ἀπόστολος Παῦλος γιὰ τὴν Θεία Κοινωνία:
Α΄ Κορ. 11,27: ὥστε ὃς ἂν ἐσθίῃ τὸν ἄρτον τοῦτον ἢ πίνῃ τὸ ποτήριον τοῦ Κυρίου ἀναξίως, ἔνοχος ἔσται τοῦ σώματος καὶ αἵματος τοῦ Κυρίου.
Α΄ Κορ. 11,27: Ὥστε ὅποιος τρώγει τὸν ἄρτον αὐτὸν καὶ πίνει τὸ ποτήριον τοῦ Κυρίου ἀναξίως, θὰ εἶναι ἔνοχος καὶ ὑπόδικος διὰ βαρεῖαν ἀσέβειαν καὶ ὕβριν ἐναντίον τοῦ σώματος καὶ τοῦ αἵματος τοῦ Κυρίου.
Α΄ Κορ. 11,28: δοκιμαζέτω δὲ ἄνθρωπος ἑαυτόν, καὶ οὕτως ἐκ τοῦ ἄρτου ἐσθιέτω καὶ ἐκ τοῦ ποτηρίου πινέτω·
Α΄ Κορ. 11,28: Ἄς ἐξετάζη δὲ κάθε ἄνθρωπος τὸν ἑαυτόν του μὲ πολλὴν προσοχήν, καὶ ἔτσι προετοιμασμένος ἂς τρώγη ἀπὸ τὸν καθαγιασμένον ἄρτον καὶ ἀπὸ τὸ καθαγιασμένον ποτήριον.
Α΄ Κορ. 11,29: ὁ γὰρ ἐσθίων καὶ πίνων ἀναξίως κρῖμα ἑαυτῷ ἐσθίει καὶ πίνει, μὴ διακρίνων τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου.
Α΄ Κορ. 11,29: Διότι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος τρώγει καὶ πίνει ἀναξίως τὰ πάντιμα αὐτὰ δῶρα τρώγει καὶ πίνει κρῖμα καὶ καταδίκην διὰ τὸν ἑαυτόν του, ἐπειδὴ δὲν κάνει καμμίαν διάκρισιν τοῦ σώματος καὶ τοῦ αἵματος τοῦ Κυρίου ἀπὸ τὰς συνήθεις, καὶ κοινάς τροφάς τοῦ σώματος.
Α΄ Κορ. 11,30: διά τοῦτο ἐν ὑμῖν πολλοὶ ἀσθενεῖς καὶ ἄρρωστοι καὶ κοιμῶνται ἱκανοί.
Α΄ Κορ. 11,30: Ἀκριβῶς δέ, διότι ἀναξίως κοινωνεῖτε ἀπὸ τὰ τίμια δῶρα, ὑπάρχουν μεταξὺ σας πολλοὶ ἀσθενεῖς καὶ πολὺ βαρειὰ ἄρρωστοι· ἀρκετοὶ δὲ καὶ πεθαίνουν.
Α΄ Κορ. 11,31: εἰ γὰρ ἑαυτοὺς διεκρίνομεν, οὐκ ἂν ἐκρινόμεθα·
Α΄ Κορ. 11,31: Διότι ἐὰν ἐξετάζαμε τὸν ἑαυτόν μας μὲ προσοχὴν καὶ μετανοούσαμε εἰλικρινῶς διὰ τὰ ἁμαρτήματά μας καὶ ἔτσι προετοιμασμένοι προσηρχόμεθα στὸ μέγα μυστήριον, δὲν θὰ κατεδικαζόμεθα καὶ δὲν θὰ ἐτιμωρούμεθα ἔτσι ἀπὸ τὸν Θεόν.
Ἡ σημασία τῶν Λόγων τοῦ Χριστοῦ καὶ ἡ πνευματικὴ ἕνωσις
Ὁ Ἰησοῦς ἐξηγεῖ ὅτι ὅποιος κοινωνεῖ τὸ Σῶμα καὶ τὸ Αἷμα Του ἀξίως, ἑνώνεται βαθιὰ μαζί Του· «ἐν ἐμοὶ μένει κἀγώ ἐν αὐτῷ» (μένει ὁ Χριστὸς μέσα του καὶ αὐτὸς μέσα στὸν Χριστό). Τὰ χρόνια ἐκεῖνα ὅμως οἱ χριστιανοὶ ἦταν μάρτυρες καὶ ὄχι ἀποστάτες ἢ οἰκουμενιστὲς ὅπως σήμερα….Ὁ Παῦλος ξεκαθαρίζει ὅτι ἕνας πιστὸς δὲν μπορεῖ νὰ διχάζεται. Εἶναι ἀδύνατον νὰ συμμετέχει κανεὶς στὴ λατρεία τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ καὶ ταυτόχρονα νὰ παίρνει μέρος σὲ πρακτικὲς ἢ ἰδεολογίες ποὺ ἔρχονται σὲ πλήρη ἀντίθεση μὲ αὐτήν, ὅπως εἶναι ἡ αἵρεση ἢ ἡ ἄρνηση τοῦ Χριστοῦ…
Ἡ Αἰώνια Ζωή: Ἡ ἄξια συμμετοχὴ στὸ Μυστήριο χαρίζει στὸν ἄνθρωπο πνευματικὴ τροφὴ καὶ τὴν ἐγγύηση τῆς ἀνάστασης καὶ τῆς αἰώνιας ζωῆς (Ἰωάν. Στ΄:54). Ἀντίθετα ἡ ἀνάξια συμμετοχὴ κολάζει. Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος τονίζει ὅτι “τὸ ἀξίως σώζει καὶ ὄχι τὸ συνεχῶς καὶ ἀναξίως”, ἢ ὅπως κάνουν σήμερα κάποιοι ποὺ λένε, “ὅτι ὁ σκοπὸς ἁγιάζει τὰ μέσα”….
Τί σημαίνει «Ἀναξίως»
Ἡ ἔννοια ἀναξίως δηλώνει ὅτι κάποιος ἐνεργεῖ ἢ ἀντιμετωπίζεται μὲ τρόπο κατώτερο ἀπὸ αὐτὸ ποὺ ἁρμόζει. Στὴν περίπτωση τῆς Θείας Κοινωνίας εἶναι ἡ ἔλλειψη κατάλληλης Προετοιμασίας καὶ ὑποτιμήσεως τοῦ Ἱεροῦ Μυστηρίου. Κατὰ τὸν Ἀπόστολο Παῦλο, ὅποιος τρώει τὸν ἄρτο καὶ πίνει τὸ ποτήρι τοῦ Κυρίου ἀναξίως, εἶναι ἔνοχος ἀπέναντι στὸ Σῶμα καὶ τὸ Αἷμα τοῦ Κυρίου (Α΄ Κορινθ. 11:27). Γιατί δὲν τὰ λέει αὐτὰ ὁ Σιατίστης Παῦλος καὶ ὁ Μόρφου Νεόφυτος καὶ ὁ γέροντας Δωσίθεος ἀπὸ τὶς Σέρρες;
Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης τῆς Κροστάνδης λέει πάνω σὲ αὐτὸ τὸ θέμα: Ἄν κοινωνήσουμε ἀναξίως, ὅπως ἐπίσης καὶ ἂν προσευχηθοῦμε ψυχρὰ καὶ χωρὶς ζῆλο, ἡ ψυχή μας δὲν νοιώθει εὐχάριστα. Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ὁ Θεὸς δὲν εἰσῆλθε στὴν καρδιά μας, γιατί τὸν προσβάλαμε μὲ τὴν ὀλιγοπιστία καὶ τὴν ψυχρότητά μας. Ἔτσι, ἀφήνει τὸν Πονηρὸ νὰ μᾶς θλίβη, ὥστε νὰ αἰσθανθοῦμε τὴ διαφορὰ ἀνάμεσα στὴν παρουσία τῆς χάριτος καὶ τὴν παρουσία τοῦ κακοποιοῦ πνεύματος.
- Ἂν ἔχουμε κάμει συνήθειά μας τὴν προσευχὴ ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν μας καὶ τῆς σωτηρίας τους, τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιο θὰ μᾶς δίνη πολλὰ χαρίσματα. Γιατί τὸ Ἅγιο Πνεῦμα, πρῶτα – πρῶτα, θέλει νὰ μᾶς σώση ὅλους μὲ κάθε τρόπο, ἀρκεῖ νὰ μὴ τοῦ θέτουμε ἐμπόδια μὲ τὴ σκληροκαρδία μας. Γιατί «αὐτὸ τὸ Πνεῦμα ὑπερεντυγχάνει ὑπὲρ ἡμῶν ἀλαλήτοις» (Ρωμ. η΄ 26).
(Ἡ ἐν Χριστῷ ζωή μου – Ἁγ. Ἰωάννου τῆς Κροστάνδης, ἐκδόσεις Παπαδημητρίου, σελ. 270)
Ὁ ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος ἐκοινώνει ἀναξίως καὶ ἐκολάσθη
Τό περιστατικὸ αὐτὸ ἀναφέρεται πράγματι στὸ βιβλίο “Ἐξομολογητάριον “τοῦ Ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου, συγκεκριμένα στὸ πρῶτο μέρος τοῦ βιβλίου, ὅπου ἀπευθύνεται μὲ αὐστηρὲς ὁδηγίες καὶ νουθεσίες πρὸς τὸν Πνευματικὸ (Ἐξομολόγο) καὶ τὸν τρόπο ποὺ πρέπει νὰ ἐξομολογεῖ τοὺς πιστούς.
Ὁ Ἅγιος Νικόδημος χρησιμοποιεῖ αὐτὸ τὸ συγκλονιστικὸ παράδειγμα, γιὰ νὰ προειδοποιήσει τοὺς πνευματικοὺς γιὰ τὴν τεράστια εὐθύνη ποὺ φέρουν, ὅταν δείχνουν παράνομη συγκατάβαση (ψευδὸ-οἰκονομία) καὶ ἐπιτρέπουν σὲ ἀνθρώπους μὲ θανάσιμα ἁμαρτήματα νὰ κοινωνοῦν χωρὶς ἀληθινὴ μετάνοια, συντριβὴ καὶ τήρηση τῶν ἱερῶν κανόνων καὶ τῶν ἐπιτιμίων.
Σύμφωνα μὲ τὴν ἀφήγηση ποὺ περιλαμβάνεται στὸ βιβλίο:
Ἕνας ἐξομολογούμενος εἶχε διαπράξει βαρύτατα (θανάσιμα) ἁμαρτήματα. Ὁ πνευματικός του, ἀντὶ νὰ τοῦ βάλει τὸν κατάλληλο κανόνα (ἐπιτίμιο), γιὰ νὰ τὸν βοηθήσει νὰ μετανοήσει, τοῦ ἐπέτρεψε μὲ ἐλαφρὰ τὴ συνείδηση καὶ ἀδιαφορία νὰ προσέλθει στὸ Μυστήριο τῆς Θείας Εὐχαριστίας, ὅπως οἱ σημερινοὶ ποὺ νομίζουν ὅτι ἡ θεία Κοινωνία λειτουργεῖ δῆθεν ὅπως “ἡ ἀσπιρίνη”. Τὸ ἀποτέλεσμα ἦταν ὅτι λόγῳ τῆς βεβήλωσης τῶν Ἀχράντων Μυστηρίων, κολάστηκαν καὶ οἱ δύο καὶ ὄχι μόνο ὁ λαϊκὸς ποὺ κοινωνοῦσε ἀναξίως, ἀλλὰ καὶ ὁ ἱερέας ποὺ τοῦ ἔδωσε τὴν εὐλογία. Ἄρα ἐδῶ βλέπουμε καὶ τὴν αὐστηρότητα τῶν Κολλυβάδων πατέρων, οἱ ὁποῖοι ὁμιλοῦσαν γιὰ συχνὴ συμμετοχὴ στὴν Θεία Κοινωνία, ἀλλὰ μόνο γιὰ τοὺς κατάλληλα προετοιμασμένους…
Μετὰ θάνατον, ὁ ἐξομολογούμενος ἐμφανίστηκε σὲ ὅραμα γεμᾶτος ἀπὸ τὸ σκοτάδι καὶ τὴ φωτιὰ τῆς κολάσεως, κρατώντας καὶ σέρνοντας μαζί του καὶ τὸν πνευματικό του. Κατηγοροῦσε τὸν πνευματικὸ λέγοντας ὅτι ἡ δική του ἀνεκτικότητα καὶ ἡ ἄδεια νὰ κοινωνήσει ἀναξίως ἔγινε ἡ αἰτία νὰ χάσουν καὶ οἱ δύο τὶς ψυχές τους. Τελικὰ καὶ ὁ πνευματικὸς μετὰ ἀπὸ τὸ ὅραμα αὐτὸ πέθανε καὶ πῆγε στὴν κόλαση.
Τὸ Θεολογικὸν Μήνυμα τοῦ Ἁγίου Νικοδήμου
Ὁ Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης τονίζει μὲ αὐτὸ τὸ παράδειγμα δύο κρίσιμα πράγματα γιὰ τὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας:
Ἡ εὐθύνη τοῦ Ἐξομολόγου: Ὁ πνευματικὸς δὲν εἶναι ἁπλὸς «διεκπεραιωτὴς» ποὺ μοιράζει ἀσυζητητὶ συγχωροχάρτια, ὅπως ὁ αἱρεσιάρχης πάπας τῆς αἱρετικῆς Ρώμης, οὔτε λειτουργεῖ ὁ πνευματικὸς αὐθαίρετα, χωρὶς νὰ ὑπολογίζει τοὺς ἱεροὺς κανόνες. Ἂν ἀπὸ ἀνθρωπαρέσκεια, ἀμέλεια ἢ λανθασμένη συμπόνια («ψεύτικη ἀγάπη» καὶ ἀγαπολογίες) ἀφήσει ἕνα ἀμετανόητο ἄνθρωπο νὰ κοινωνήσει, τότε γίνεται συμμέτοχος στὴν ἁμαρτία του καὶ θὰ δώσει λόγο στὸν Θεὸ γιὰ τὴν ἀπώλεια αὐτῆς τῆς ψυχῆς, ἀφοῦ ἡ Θεία Κοινωνία εἶναι σῶμα καὶ αἷμα Χριστοῦ, τὸ ὁποῖο τοὺς ἀναξίους φλέγει καὶ δὲν εἶναι μία ἁπλὴ τροφὴ γιὰ νὰ τὴν λαμβάνουν ὅλοι καὶ χωρὶς προϋποθέσεις….
Ἡ Θεία Κοινωνία δὲν εἶναι «μαγικὴ» πρᾶξις
Ὅταν κάποιος κοινωνεῖ χωρὶς νὰ ἔχει καθαρίσει τὴν ψυχὴ του μέσῳ τῆς εἰλικρινοῦς ἐξομολόγησης καὶ μετάνοιας, τὸ Σῶμα καὶ τὸ Αἷμα τοῦ Χριστοῦ γίνεται μέσα του «πῦρ καταναλίσκον» (κρῖμα καὶ κατάκριση). Δὲν εἶναι ἕνα κοινὸ “ἰατρικὸ φάρμακο”, ὅπως πολλοὶ λέγουν, ἀλλὰ τὸ ἴδιο τὸ σῶμα καὶ αἷμα τοῦ Χριστοῦ, τὸ ὁποῖο γιατρεύει τὰ πάθη, ἀλλὰ ὅμως ὅποιον κοινωνάει καθαρὸς ἀπὸ τὰ πάθη καὶ τὶς αἱρέσεις, μέσῳ τῆς νηστείας, ἐγκράτειας καὶ ἐξομολογήσεως, ἀλλὰ καὶ τῶν ὑπολοίπων μυστηρίων τῆς Ἐκκλησίας…
Ὁ Ὅσιος Γεώργιος Καρσλίδης διὰ τὴν Θείαν Κοινωνίαν
Εἶναι ἰδιαίτερα χαρακτηριστικὸ αὐτὸ ποὺ σημειώνει ἕνα πιστὸ πνευματικό του τέκνο. Ὅταν κτίζονταν τὰ κελλιά, στὶς ἡμέρες καταλύσεως, πρόσφερε στοὺς ἐργάτες πλούσια τροφή, γάλα, γιαούρτι, αὐγά, τυρὶ κ.λ.π., ἐνῶ ὁ ἴδιος ἀρκοῦνταν σὲ λίγο τουρσὶ ἢ λαχανικά. Ἀγαποῦσε νὰ συνεχίζει τὴ νηστεία του. Μιὰ ἡμέρα τοῦ λέγει ἕνας ἐργαζόμενος: – Φάγε, Γέροντα, ἐσὺ μόνο τουρσὶ θὰ τρῶς; Οὔτε ψωμί; Τοῦ ἀπαντᾶ:
Ἔφαγα, δὲν πεινῶ, μὲ τὴν κατάλυση ποὺ κάμνω τῆς Θείας Κοινωνίας μπορῶ νὰ κρατῶ τέσσερις ἡμέρες.
Ἄρα ὁ Ὅσιος Γεώργιος, ζοῦσε αὐτὸ ποὺ ζοῦσαν οἱ μεγάλοι Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, ὅπου ζοῦσαν μὲ ἐλάχιστο φαγητό, γιατί τοὺς ἔτρεφε ἡ Θεία Κοινωνία. Ὅσοι λοιπὸν θέλουν νὰ κοινωνοῦν χωρὶς νηστεία, εἶναι προφανὲς ὅτι δὲν ἔχουν κατανοήσει τὴν δύναμη τῆς Θείας Κοινωνίας, ἡ ὁποία εἶναι τὸ οὐράνιο μάννα…
Ὁ πνευματικὸς εἶναι σὰν τὸν “καπετάνιο” στὴν ἐξομολόγηση κατὰ τὸν Ἅγιο Νικόδημο τὸν Ἁγιορείτη.
Λέει ὁ Ἅγιος στὸ Ἐξομολογητάριον γιὰ τὴν σημασία τοῦ ἔμπειρου πνευματικοῦ:
“Ἐπειδή καὶ σὺ ἔχεις νὰ γένης ὁ κυβερνήτης τοῦ καραβίου τῆς Ἁγίας Ἐκκλησίας, καὶ σὺ ἐξαιρέτως μέλλεις νὰ κρατῆς εἰς χεῖρας σου τοὺς κανόνας αὐτούς, οἱ ὁποῖοι εἶναι, ὡσὰν ἕνα τιμόνι τῆς Ἐκκλησίας. “Ὅθεν ἔχεις χρέος νὰ εἶσαι γυμνασμένος πρωτύτερα, πῶς πρέπει νὰ τὸ γυρίζης, καὶ νὰ τὸ στρέφης ἐπιστημονικῶς, ἵνα ἐν καιρῷ τὰ προσήκοντα, ὅταν δηλαδὴ γένης Πνευματικός, διὰ ταύτης τῆς ἐμπείρου σου κυβερνήσεως, ἐλευθερώσης ἀπὸ τάς φουρτούνας τῆς ἁμαρτίας τοὺς ταλαιπώρους ἁμαρτωλοὺς (1). Κ Ε ΦΑ Λ Α Ι Ο Ν Γ ‘. Περὶ τῶν θανασίμων, τῶν συγγνωστῶν, καὶ τῶν τῆς ἐλλείψεως ἁμαρτημάτων.
Πρὸς τούτοις πρέπει νὰ ἠξεύρης, ὅτι, καθὼς ὁ Ἰατρὸς εἶναι ἀνάγκη νὰ ἠξεύρη ποῖαι εἶναι αἱ ἀσθένειαι τοῦ σώματος, διὰ νὰ τὰς ἰατρεύη· ἔτζι καὶ σὺ ὁπού μέλλεις νὰ γένης Πνευματικός, εἶναι χρεία νὰ γνωρίζης ποῖαι εἶναι αἱ ἀσθένειαι τῆς ψυχῆς, ἤτοι αἱ ἁμαρτίαι, διὰ νὰ ἠξεύρης καὶ νὰ τὰς ἰατρεύης.” (Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης).