Ὁ συγκρητισμὸς πλέον χωρὶς προσχήματα
Ἔντονες ἀντιδράσεις προκάλεσε ὅ,τι συνέβη στὶς 16 Σεπτεμβρίου 2026, κατὰ τὴν ἐπίσημη ἔναρξη τοῦ νέου ἀκαδημαϊκοῦ ἔτους στὸ KU Leuven τοῦ Βελγίου. Τὸ πρόγραμμα τῆς ἡμέρας περιελάμβανε τὴν καθιερωμένη εὐχαριστιακὴ λειτουργία, ἡ ὁποία τελέσθηκε στὸν ἱστορικὸ ναὸ τοῦ Ἁγίου Πέτρου (Sint-Pieterskerk) στὸ Λέουβεν. Κατὰ τὴ διάρκεια αὐτῆς τῆς παπικῆς λειτουργίας ἀκούσθηκε ἀπὸ τὸ ἀναλόγιο ἀραβικὴ θρησκευτικὴ ἀπαγγελία, τὴν ὁποία ἡ φοιτητικὴ ὀργάνωση KVHV-Leuven καὶ παπικά μέσα χαρακτήρισαν ἰσλαμικὴ προσευχὴ ἢ ἰσλαμικὸ ἆσμα. Τὸ σχετικὸ βίντεο διαδόθηκε ἀμέσως στὰ μέσα κοινωνικῆς δικτυώσεως, προκαλώντας ἀντιδράσεις.
Αὐτὸ ἀκριβῶς πρέπει νὰ καταστεῖ σαφές: δὲν πραγματοποιήθηκε μία ἰσλαμικὴ προσευχὴ σὲ κάποια αἴθουσα τοῦ πανεπιστημίου. Δὲν ἐπρόκειτο γιὰ συνέδριο περὶ Ἰσλάμ. Δὲν ἐπρόκειτο γιὰ μάθημα θρησκειολογίας, οὔτε γιὰ κάποια ἐκδήλωση στὸ πλαίσιο ἑνὸς ἀκαδημαϊκοῦ διαλόγου μεταξὺ Χριστιανῶν καὶ Μουσουλμάνων. Τὸ περιστατικὸ συνέβη μέσα στὴν ἐπίσημη ἐναρκτήρια παπικὴ λειτουργία τοῦ πανεπιστημίου.
Καὶ ἐδῶ ἀκριβῶς βρίσκεται τὸ σκάνδαλο.
Σὲ μία λατρευτικὴ σύναξη ποὺ ὑποτίθεται ὅτι εἶναι χριστιανική, ἀκούσθηκε θρησκευτικὴ ἀπαγγελία ποὺ χαρακτηρίσθηκε ὡς ἰσλαμική. Δηλαδή, τὸ Ἰσλὰμ δὲν παρουσιάσθηκε ἁπλῶς ὡς ἀντικείμενο διαλόγου ἢ ἀκαδημαϊκῆς μελέτης· ἰσλαμικὸ θρησκευτικὸ στοιχεῖο εἰσήχθη στὸ ἴδιο τὸ πλαίσιο τῆς χριστιανικῆς λατρείας. Καὶ αὐτὸ δημιουργεῖ ἕνα ζήτημα πολὺ σοβαρότερο ἀπὸ μία ἁπλὴ χειρονομία καλῆς θελήσεως πρὸς τοὺς πιστοὺς μιᾶς διαφορετικῆς θρησκείας.
Δὲν χρειάζονται, λοιπόν, περίτεχνες θεολογικὲς ἀναλύσεις γιὰ νὰ ἀντιληφθεῖ κανεὶς τὴ σοβαρότητα τοῦ γεγονότος. Τὸ Ἰσλὰμ ἀπορρίπτει κεντρικὰ δόγματα τῆς χριστιανικῆς πίστεως, μεταξὺ αὐτῶν τὴν Τριαδικότητα τοῦ Θεοῦ καὶ τὴ θεότητα τοῦ Χριστοῦ. Ἡ χριστιανικὴ πίστη, ἀντιθέτως, ὁμολογεῖ τὸν Ἰησοῦ Χριστὸ ὡς ἀληθινὸ Θεὸ καὶ ἀληθινὸ ἄνθρωπο καὶ τὸν Θεὸ ὡς Πατέρα, Υἱὸ καὶ Ἅγιο Πνεῦμα. Δὲν πρόκειται, ἑπομένως, γιὰ δύο διαφορετικὲς πολιτιστικὲς ἐκφράσεις τῆς ἴδιας πίστεως, ἀλλὰ γιὰ θεμελιώδεις θεολογικὲς διαφορές. Καὶ ὅμως, σὲ μία χριστιανικὴ εὐχαριστιακὴ σύναξη δόθηκε χῶρος σὲ θρησκευτικὸ στοιχεῖο ποὺ χαρακτηρίσθηκε ὡς ἰσλαμικό.
Αὐτὸ ὀνομάζεται «διαθρησκειακὸς διάλογος»;
Ὁ πραγματικὸς διάλογος προϋποθέτει ὅτι οἱ δύο πλευρὲς γνωρίζουν ποιοὶ εἶναι καὶ τί πιστεύουν. Ὁ διάλογος πραγματοποιεῖται μὲ συζήτηση. Ἡ θεολογικὴ ἀντιπαράθεση πραγματοποιεῖται σὲ συνέδρια, πανεπιστημιακὲς αἴθουσες καὶ δημόσιες συζητήσεις. Ἐκεῖ μπορεῖ ὁ Χριστιανὸς νὰ παρουσιάσει τὴν πίστη του καὶ ὁ Μουσουλμάνος τὴ δική του, νὰ συζητήσουν τὶς διαφορές τους καὶ νὰ συνυπάρξουν εἰρηνικὰ χωρὶς νὰ συγχέουν τὶς θρησκευτικὲς ταυτότητές τους. Ὅταν ὅμως στοιχεῖα μιᾶς ἄλλης θρησκείας εἰσέρχονται μέσα στὴ χριστιανικὴ λατρεία, τότε τὰ ὅρια ἔχουν ἤδη παραβιασθεῖ.
Ἄλλο πρᾶγμα εἶναι ὁ σεβασμὸς πρὸς τὸν Μουσουλμάνο ὡς ἄνθρωπο καὶ ἄλλο πρᾶγμα ἡ εἴσοδος ἰσλαμικοῦ θρησκευτικοῦ στοιχείου μέσα σὲ χριστιανικὴ λατρευτικὴ σύναξη. Ἡ εἰρηνικὴ συνύπαρξη δὲν προϋποθέτει τὴν κατάργηση τῶν δογματικῶν ὁρίων, οὔτε ὁ σεβασμὸς πρὸς τὸν ἄλλον σημαίνει ὅτι οἱ διαφορετικὲς θρησκευτικὲς παραδόσεις πρέπει νὰ συνδυάζονται μέσα στὴν ἴδια λατρευτικὴ πράξη. Ἀντιθέτως, πραγματικὸς σεβασμὸς μπορεῖ νὰ ὑπάρξει ἀκριβῶς ὅταν ὁ καθένας γνωρίζει καὶ διατηρεῖ τὴ δική του πίστη χωρὶς τεχνητὲς συγχωνεύσεις.
Τὸ περιστατικὸ εἶναι ἀκόμη περισσότερο ἀποκαλυπτικό, ἐπειδὴ συνέβη σὲ πανεπιστήμιο ποὺ διατηρεῖ τὸ «Καθολικό» στὴν ἱστορική του ταυτότητα. Ἡ ἀντίδραση τῆς KVHV-Leuven ἦταν χαρακτηριστική: μίλησε εἰρωνικὰ γιὰ «KU Leuven μὲ K ἀπὸ τὸ Κοράνι», ὑποστηρίζοντας ὅτι τὸ πανεπιστήμιο ὑπονομεύει τὴ δική του χριστιανικὴ ταυτότητα. Ἡ συγκεκριμένη ἀντίδραση δείχνει ὅτι τὸ γεγονὸς δὲν ἔγινε ἀντιληπτὸ ἀπὸ ὅλους ὡς μία ἀθώα συμβολικὴ κίνηση, ἀλλὰ ὡς ζήτημα ποὺ ἀγγίζει τὴν ἴδια τὴ θρησκευτικὴ φυσιογνωμία τοῦ πανεπιστημίου.
Τὸ ζήτημα, ἑπομένως, δὲν εἶναι ἁπλῶς ὅτι μουσουλμάνοι βρέθηκαν σὲ ἕνα χριστιανικὸ χῶρο. Οὔτε θὰ ἦταν πρόβλημα ἡ παρουσία ἑνὸς μουσουλμάνου σὲ μία χριστιανικὴ τελετή. Τὸ ζήτημα εἶναι συγκεκριμένο: στὸ πλαίσιο τῆς ἴδιας τῆς παπικῆς λειτουργίας ἐμφανίσθηκε θρησκευτικὸ στοιχεῖο ποὺ χαρακτηρίσθηκε ὡς ἰσλαμικό. Αὐτὸ εἶναι τὸ γεγονὸς ποὺ πρέπει νὰ συζητηθεῖ καὶ ὄχι νὰ κρυφτεῖ πίσω ἀπὸ εὔηχες λέξεις περὶ «διαλόγου», «συμπεριλήψεως» καὶ «ἀνοίγματος».
Τὸ ἐρώτημα ποὺ γεννᾶται εἶναι ἁπλό: ἐὰν ἡ χριστιανικὴ λατρεία μπορεῖ νὰ περιλαμβάνει θρησκευτικὰ στοιχεῖα μιᾶς πίστεως ποὺ ἀρνεῖται θεμελιώδη χριστιανικὰ δόγματα, τότε ποῦ ἀκριβῶς βρίσκεται τὸ ὅριο; Καὶ ἐὰν αὐτὸ θεωρεῖται θεμιτὸ στὸ ὄνομα τῆς συμπεριλήψεως, τί θὰ μποροῦσε πλέον νὰ θεωρηθεῖ ἀθέμιτο;
Διότι ὑπάρχει ἕνα ὅριο πέρα ἀπὸ τὸ ὁποῖο ὁ διαθρησκειακὸς διάλογος παύει νὰ εἶναι διάλογος καὶ μετατρέπεται σὲ λειτουργικὸ συγκρητισμό. Ὁ διάλογος δὲν προϋποθέτει τὴ σύγχυση τῶν λατρειῶν. Ἡ εἰρηνικὴ συνύπαρξη δὲν ἀπαιτεῖ τὴν ἀποδυνάμωση τῆς χριστιανικῆς ταυτότητας. Καὶ ὁ σεβασμὸς πρὸς τὸν ἄλλον δὲν σημαίνει ὅτι πρέπει νὰ παραμερισθοῦν οἱ πραγματικὲς καὶ θεμελιώδεις διαφορὲς πίστεως.
Καὶ στὸ Λέουβεν τὸ ὅριο αὐτὸ φαίνεται ὅτι πλέον ξεπεράσθηκε.
Ν. ΡΩΜΑΝΟΣ