Ὁ ἄνθρωπος, ὁ διπλωμάτης, ὁ φωτισμένος καὶ ἀκέραιος Κυβερνήτης, ὁ Χριστιανός, ὁ ἅγιος τῆς Πολιτικῆς
Γράφει ἡ κα. Μαρία Ἐλευθερία Γ. Γιατράκου,
Δρ. Ἱστορίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
2ον.-Τελευταῖον
Κι ὁ Παν. Ζέπος σημειώνει «Ὁ Κόμης Ἰωάννης Καποδίστριας τοῦ Ἀντωνομαρία ἔζησε μιὰ ζωὴ μεγάλων διαστάσεων τὴν ὁποίαν ἐσφράγισε μὲ τὴν ὑπερτάτην θυσίαν, ἀκριβῶς τὴν ἐποχὴν ποὺ ἡ παρουσία του ἀποτελοῦσε ἐγγύησιν καὶ ἐλπίδα διὰ τὸ ταλαιπωρημένον καὶ ἀναγεννόμενον ἔθνος». Καὶ συνεχίζει «Ὁ ἐκλεπτυσμένος ἄρχοντας, ὁ δεξιοτέχνης διπλωμάτης καὶ πολιτικός, ὁ ἀπαράμιλλος διοργανωτής, ὁ μεγάλος ὀνειροπόλος, ὁ ἀσκητικός, ὁ ἔντιμος, ὁ ἀδιάφθορος, ὑπῆρξεν ὁ ἀγωνιστής, ποὺ μὲ τὸν ἀγῶνα του τὸν καλὸν ἐθεμελίωσε τὸ νεώτερον ἑλληνικὸν κράτος, τοῦ ἔδωσε τὰ πρῶτα του ὁριστικὰ σύνορα καὶ τοῦ ἐμφύσησε ψυχὴ καὶ δύναμη, γιὰ νὰ ὀρθοποδήσει καὶ νὰ ἀκολουθήσει τὸ δρόμο τῶν μεγάλων του πεπρωμένων. Ὁ ἄνθρωπος μὲ τὴ βαθύχρωμη ρεδιγκόταν ἔδωσε σχῆμα καὶ μορφὴν εἰς τὸ τότε ἀσχημάτιστον καὶ ἄμορφον ἑλληνικὸν κράτος. Καὶ τὴν ἀνεκτίμητον αὐτὴν προσφοράν του ἐπλήρωσε μὲ τὴν ζωήν του. Ἡ θυσία του ὑπῆρξε θυσία ἥρωος καὶ ὁ θάνατός του τραγῳδία».[28]
Ὁ Καποδίστριας διεύρυνε τὰ σύνορα τῆς Ἑλλάδος, ἔθεσε τὰ πρῶτα μέτρα στὸ στρατό, στὴν ἐκπαίδευση, στὴν ὑγεία, σὲ ὅλους τοὺς τομεῖς τοῦ δημόσιου βίου. Ἀπὸ τὴν πρώτη στιγμὴ ποὺ ἀποβιβάσθηκε στὴν Ἑλλάδα βρέθηκε ἀντιμέτωπος μὲ τὰ ἐκρηκτικὰ καὶ ἀκανθώδη προβλήματα τῆς ἑλληνικῆς πραγματικότητας. Ἔτσι ἄρχισε ἡ πορεία πρὸς τὸ Γολγοθᾶ του, ὅπως ἐξάλλου ὁ ἴδιος προφητικὰ εἶχε προβλέψει.
Συνομιλώντας μὲ τὸν Γεώργιο Μαυρομιχάλη, ἕνα ἀπὸ τοὺς κατοπινοὺς δολοφόνους του, ποὺ τὸν ἐπισκέφτηκε τὸ 1828 στὴν Αἴγινα, ἀνάμεσα σὲ πολλὰ ἄλλα εἶπε τὰ ἑξῆς: «… Ἂν δὲν μᾶς ἀποστραφεῖ ὁ Μεγαλοδύναμος καὶ ἀξιωθοῦμε τὴν εὐλογία Του, τὰ ἀκροθαλάσσια μας θὰ στολισθοῦν ἀπὸ εὔμορφες πολιτεῖες, ἡ σημαία ἡ ἑλληνικὴ θὰ δοξάζεται εἰς τὰ πελάγη, ἥμερα δένδρα θὰ ἀνθίζουν εἰς τὰ ἄγρια βουνὰ καὶ οἱ ἐρημιὲς θὰ πληθύνουν ἀπὸ κατοίκους… ἕνα μόνο φοβᾶμαι καὶ μὲ δέρνει ὑποψία, τρέμω τὴν ἀπειρία σας, ἂν ἡ νέα Κυβέρνησις τύχει νὰ συγκρουσθεῖ μὲ συμφέροντα ξένων δυνάμεων… ἡ νίκη θὰ εἶναι δική μας, ἂν βασιλεύει στὴν καρδιὰ μας Θεὸς ζηλότυπος, μόνο τὸ αἴσθημα τὸ ἑλληνικό, ὁ φιλήκοος τῶν ξένων εἶναι προδότης. Εἴθε οἱ νέοι τῆς Ἑλλάδος νὰ εἶναι βοηθοί μου καὶ πρῶτος ἐσύ…»[29].
Μνημεῖο συγκλονιστικὸ ἡ συνομιλία αὐτὴ τοῦ Κυβερνήτη μὲ τὸν Γεώργιο Μαυρομιχάλη: Μαρτυρεῖ τὴν ἀπελπιστικὴ εἰκόνα ἐρήμωσης καὶ καταστροφῆς ποὺ βρῆκε ὁ Καποδίστριας κατὰ τὴν ἄφιξή του, ἀλλὰ μαρτυρεῖ καὶ τοὺς ἐλπιδοφόρους ὁραματισμούς του γιὰ τὴν σύνταξη τοῦ μαχόμενου καὶ τεμαχισμένου κράτους, τὸ ὁποῖο κλήθηκε νὰ κυβερνήσει. Πιστὸς χριστιανός, ἀποθέτει τὶς ἐλπίδες του στὸν Θεὸ ἀλλὰ καὶ βεβαιώνει ὅτι θὰ ἀφιερώσει ὅλες τὶς δυνάμεις του γιὰ τὴν ἐπιτυχία τοῦ ἔργου του, ἑνὸς ἔργου ποὺ τὸ ὁραματίστηκε καθαρὰ ἑλληνικό, ἀπαλλαγμένο ἀπὸ κάθε ξενολατρεία. Ἡ συνομιλία του μὲ τὸν Μαυρομιχάλη εἶναι ἔκφραση συμβολαίου του μὲ τὴν πατρίδα, τὴν ὁποία ὑπηρέτησε ὁλόψυχα ἐπὶ τρία χρόνια, ὀκτὼ μῆνες καὶ λίγες ἡμέρες μέχρι τὴν ἡμέρα τῆς θυσίας του.[30]
Ὁ Καθηγητὴς Ἀλέξανδρος Δεσποτόπουλος στὶς 25 Σεπτεμβρίου 1984 σὲ ὁμιλία του στὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν εἶπε «Ἡ μορφή, ἡ ζωή, ἡ λαμπρὴ σταδιοδρομία καὶ τὸ ἄδοξο τέλος τοῦ Ἰωάννη Καποδίστρια, προσφέρουν ἕνα παραδειγματικὸ πεδίο στοχασμοῦ γιὰ τὴν τύχη καὶ τὸ μέλλον τοῦ Ἑλληνισμοῦ».[31] Τὸ κῦρος τοῦ Ἰωάννη Καποδίστρια παραμένει ἀκέραιο καὶ ἀναλλοίωτο ἀπὸ τὴ φθορὰ τοῦ χρόνου.
Μερικὲς ριζοσπαστικὲς θεσμικὲς προτάσεις τοῦ Καποδίστρια γιὰ τὴν Εὐρώπη, στὴ συγκυρία 1818-1820 εἶναι: 1) ἡ ὕφεση καὶ ὁ σταδιακὸς ἀφοπλισμός, 2) ἡ συρρίκνωση τοῦ δουλεμπορίου, 3) ἡ κατάργηση τῶν φυλετικῶν διακρίσεων καὶ τοῦ ρατσισμοῦ, 4) ἡ υἱοθέτηση πολιτειακοῦ μοντέλου οὐδέτερων συνομοσπονδιῶν, 5) ἡ ἀναθεώρηση τῶν «κλειστῶν» στρατιωτικῶν συνασπισμῶν, 6) ἡ ἀμφισβήτηση τῆς ἀρχῆς τῶν ἐπεμβάσεων, 7) ἡ καθιέρωση ὑπερεθνικῶν ὀργανισμῶν, 8)ἡ υἱοθέτηση τοῦ θεσμοῦ τῆς διεθνοῦς διαιτησίας, 9) ἡ βαθμιαία ἀνεξαρτητοποίηση τῶν ἀποικιῶν.[32] Ὅταν τὸ 1825 ἡ Προσωρινὴ Διοίκηση τῆς Ἑλλάδος ἐστράφη στὸν Ἰωάννη Καποδίστρια ποὺ βρισκόταν στὴν Γενεύη καὶ τοῦ ζητοῦσε νὰ ἀναλάβει τὴ διοίκηση τῆς Ἑλλάδος, ὁ Καποδίστριας ἀπάντησε μὲ μία συγκλονιστικὴ ἐπιστολή, κάνοντας ἀπεγνωσμένη ἔκκληση πρὸς τοὺς ἀρχηγοὺς τῆς Ἐπαναστάσεως νὰ ἑνωθοῦν καὶ νὰ ὁμονοήσουν, νὰ σταματήσουν τὶς ἔριδες καὶ τὰ μίση χάρη τῆς ἐλευθερίας τῆς πατρίδος.
Ἐκτὸς τῶν ἄλλων γράφει: « Οἱ Τοῦρκοι ὑποδούλωσαν καὶ διέφθειραν τὸ θνητὸ μέρος τῆς Ἑλλάδος… ἀλλά, ἡ ψυχή της καὶ δι’ ἐκείνης τὸ πνεῦμα τοῦ Ἔθνους ἔμεινε πάντα ἐλεύθερο καὶ ἀνεξάρτητο… Οἱ Τοῦρκοι προσπάθησαν νὰ διαιρέσουν, νὰ διχάσουν καὶ νὰ ὁπλίσουν τοὺς Ἕλληνες τὸν ἕνα ἐναντίον τοῦ ἄλλου. Ἀλλὰ ἐκεῖνοι συσπειρωμένοι γύρω ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία ἑνωμένοι μὲ τὴ σταθερὴ πίστη τους ἀντιτάχθηκαν σθεναρά…».[33] «Ἑνωμένοι μὲ ὅλες σας τὶς δυνάμεις μπορεῖτε νὰ πολεμήσετε καὶ νὰ νικήσετε τοὺς Τούρκους καὶ τὴν τρομερὴ δύναμη τῆς διαφωνίας καὶ τῆς διχόνοιας. Καὶ τότε θὰ νικήσετε καὶ ὅλους ἐκείνους (τοὺς Εὐρωπαίους) ποὺ βοηθοῦν καὶ τοὺς Εὐρωπαίους καὶ τὴ διχόνοια, γιὰ νὰ σᾶς καταστρέψουν».[34]
Ὁ Καποδίστριας κατηγορήθηκε σφόδρα ἀπὸ τὴν Ἀντιπολίτευση γιὰ τὴν ἀναστολὴ τοῦ Συντάγματος ποὺ ὑπέβαλε, ὅταν ἦλθε στὴν Ἑλλάδα. Σὲ ἐπιστολή του πρὸς τὸν Bory de Saint Vincent στὶς 8/9/1830 ἀναφέρει μεταξὺ τῶν ἄλλων τὰ ἑξῆς: «…οἱ δημοκρατικὰ φρονοῦντες φίλοι σας στὴ Γαλλία δὲν καταλαβαίνουν ὅτι πολιτικὰ καὶ ἠθικὰ αὐτὸς ὁ τόπος ἔχει καταπέσει ὕστερα ἀπὸ τέσσερις αἰῶνες δουλείας καὶ ὀκτὼ ἔτη ἀναρχίας… Κατὰ τὴ γνώμη μου, πρὶν δοθεῖ Σύνταγμα, πρέπει γιὰ μερικὰ χρόνια ἀκόμη νὰ προετοιμαστοῦν οἱ ἄνθρωποι, γιὰ νὰ γίνουν καλὰ κοινωνικὰ καὶ πολιτικὰ ὄντα μὲ τὴ μάθηση καὶ τὴν ἐργασία. Δίνω τεράστια σημασία σ’ αὐτὰ τὰ στοιχεῖα, δηλαδὴ νὰ συστήσω σὲ κάθε κοινότητα ἕνα ἢ περισσότερα ἀλληλοδιδακτικὰ σχολεῖα, νὰ βάλω τὰ θεμέλια γιὰ σχολεῖα ποὺ θὰ προετοιμάζουν δασκάλους καὶ μαθητὲς ἀνώτερων τάξεων καθὼς καὶ νὰ ἱδρύσω σχολεῖα τεχνῶν καὶ ἐργόχειρων, νὰ δώσω τέλος στὴν πλειοψηφία τῶν συμπατριωτῶν μου, ἡ ὁποία ἀποτελεῖται ἀπὸ πτωχοὺς καὶ ἀκτήμονες, ἰδιοκτησία γῆς μὲ κλῆρο ποὺ θὰ παραχωρηθοῦν στὶς οἰκογένειες τῶν γεωργῶν μὲ ἐπιεικεῖς συνθῆκες».
Μὲ δικά του χρήματα σπούδαζε 300 ἑλληνόπουλα στὴν Εὐρώπη. Ὁ ἕνας ἀπὸ τοὺς δολοφόνους του εἶχε σπουδάσει μὲ δικά του χρήματα. Ἡ ἑλληνικὴ Ἐπανάσταση δὲν θὰ ἐπετύγχανε χωρὶς τὴ συμβολή του. Ἔδωσε πολύτιμη μάχη μὲ Εὐρωπαίους φιλικὰ προσκείμενους. Ξεσήκωσε τὸ φιλελληνικὸ κίνημα στὴν Εὐρώπη. Ἔστειλε χρήματα, ὁπλισμὸ καὶ τόνους παξιμάδια στὴν Ἑλλάδα. Ὀργάνωσε πολεμικὸ ναυτικὸ καὶ γενικὰ τὴ ναυτιλία. Ἤθελε νὰ κάνει τοὺς Ἕλληνες νοικοκυραίους. Νὰ δώσει γῆ καὶ δάνεια. Ἀκολούθησε τὸ δρόμο τῆς θυσίας γιὰ τὸ Ἔθνος. Δὲν δέχθηκε ποτὲ ἀμοιβὴ ὡς Κυβερνήτης. «Ὅταν βεβαιωθῶ», ἔλεγε, «ὅτι οὐδὲν ἑλληνόπουλο πεινάει, τότε ἴσως θὰ δεχθῶ ἕνα ὀβολό».
Ἔβαλε ὑποθήκη τὰ κτήματά του στὴν Κέρκυρα σὲ Ἕλληνα ἐφοπλιστή, προκειμένου νὰ φέρει δύο καραβιὲς τρόφιμα γιὰ τὸν πεινασμένο λαό.[35]
Μόνο ἐνδεικτικὰ ἀναφέρομε ἐλάχιστες ἀπὸ τὶς προσπάθειες τοῦ Καποδίστρια γιὰ τὴν Ἑλλάδα. Θυσίασε τὴν προσωπική του ζωὴ καὶ εὐτυχία γιὰ τὴν πατρίδα. Θὰ μποροῦσε νὰ εἶχε νυμφευθεῖ τὴν εὐγενῆ καὶ μὲ τὸν ἴδιο πατριωτικὸ παλμὸ Ρωξάνδρα Στούρτζα, κόρη τοῦ πρίγκιπα τῆς Μολδαβίας Σκαρλάτου Στούρτζα καὶ τῆς Φαναριώτισσας Σουλτάνας Μουρούζη, ἀλλὰ ἔθεσε ὑπεράνω ὅλων, ὅπως καὶ ἐκείνη, τὴν πατρίδα.[36]
Ἡ Ρωξάνδρα Στούρτζα ὑπῆρξε ἄνθρωπος μὲ ὑψηλὴ παιδεία καὶ ἔντονους φιλοσοφικοὺς καὶ κοινωνικοὺς προβληματισμούς. Ἡ Τσαρίνα τῆς Ρωσίας τὴν ἐπέλεξε γιὰ «δεσποινίδα ἐπὶ τῶν τιμῶν». Στὰ 1809 σὲ ἡλικία 23 ἐτῶν γνώρισε στὴν Ἁγία Πετρούπολη τὸν Ἰωάννη Καποδίστρια. Μετὰ ἕξι χρόνια βρέθηκαν καὶ οἱ δύο τους στὴ συνοδεία τοῦ τσαρικοῦ ζεύγους καὶ ἐκεῖ γνώρισαν τὸν Ἕλληνα λόγιο Ἄνθιμο Γαζῆ καὶ τὸν Ἱεράρχη Ἰγνάτιο Οὑγγροβλαχίας.
Ἀποτέλεσμα τῶν ἐπαφῶν τους αὐτῶν ἦταν ἡ ἵδρυση τῆς «Φιλομούσου Ἑταιρείας τῆς Βιέννης», ἑνὸς ἐκπαιδευτικοῦ προεπαναστατικοῦ ἐγχειρήματος, τοῦ ὁποίου ἡ Ρωξάνδρα ὑπῆρξε συνιδρύτρια, ποὺ τὸ διέλυσε ἀργότερα ὁ Μέτερνιχ. Ἡ διπλωματικὴ καριέρα τοῦ Καποδίστρια καὶ ἡ ἀφοσίωσή του στὸν Ἑλληνικὸ Ἀγῶνα τὸν ἔπεισαν ὅτι δὲν θὰ μποροῦσε νὰ ἔχει ὁμαλὴ οἰκογενειακὴ ζωή, ὥστε νὰ μπορέσουν νὰ ἑνώσουν τὶς ζωές τους. Ὑπέρτερος σκοπὸς γι’ αὐτὸν ἡ σωτηρία τῆς πατρίδος. Οἱ δύο νέοι ἔζησαν μακριά, ἐνισχύοντας πάντα ἡ Ρωξάνδρα χρηματικὰ τὴν ἑλληνικὴ παιδεία τῶν νέων ὁμογενῶν καὶ περιθάλποντας μετὰ τὴν ἔκρηξη τῆς Ἐπανάστασης, μὲ δικά της ἔξοδα χιλιάδες Ἕλληνες, κυρίως γυναικόπαιδα καὶ Ἕλληνες ποὺ κατέφθαναν στὴν Ὀδησσὸ ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα, γιὰ νὰ προστατευτοῦν. Ἐξαγόραζε ἐπίσης γυναῖκες αἰχμαλώτους ποὺ πουλοῦσαν στὰ σκλαβοπάζαρα τῆς Ἀνατολῆς οἱ Ὀθωμανοί. Μὲ ἐπιστολές της στὴν ἀριστοκρατία τῆς Εὐρώπης προσπαθεῖ νὰ κινητοποιήσει τοὺς ἀνθρώπους τῆς τάξης της ὑπέρ τῆς ἑλληνικῆς ὑπόθεσης.[37]
Εἶναι χαρακτηριστικὴ ἡ ἁγνὴ ἰδεολογία τοῦ Καποδίστρια ἀπὸ ἐπιστολὴ ἀπαντητικὴ πρὸς τὴν Ρωξάνδρα Στούρτζα: «χιλίας ἐπὶ χιλίων εὐχαριστίας δεσποσύνη διὰ τὴν εὐγένειαν μεθ’ ἧς μὲ ἐνθυμεῖσθε. Αἱ δύο ἐπιστολαί σας ἡ μία ἐκ Βάδης καὶ ἡ ἄλλη ἐκ Μπροῦσελ, μοὶ παρέσχον μεγάλην εὐχαρίστησιν. Ἡ πρώτη ἐν τῇ ὁποίᾳ ὁμιλεῖτε περὶ τῶν ὀνείρων ὑμῶν ἐπὶ τῆς τύχης τῆς πατρίδος ἡμῶν ἐπιβεβαιοῖ καὶ τὰ ἰδικά μου ὀνειροπολήματα».[38]
Ὅπως ἔλεγε ὁ ἴδιος ὁ Καποδίστριας στὰ σκόρπια φύλλα τῆς ἀλληλογραφίας τους μὲ μεγάλο πόνο «… γνωριστήκαμε Ρωξάνδρα σὲ θυελλώδεις καιρούς… προέχει ἡ ἀποκατάσταση τῆς Πατρίδος…».
Ὑπηρέτησαν καὶ οἱ δύο πιστὰ μέχρι τέλους τῆς ζωῆς τους τὴν «ἑλληνικὴ ὑπόθεση», θυσιάζοντας τὴν προσωπική τους εὐτυχία.[39]
Τὸ τελευταῖο γράμμα τῆς Ρωξάνδρας πρὸς τὸν Καποδίστρια δὲν τὸν βρῆκε ζωντανό. Στὸ τελευταῖο του γράμμα ὁ Καποδίστριας τῆς ζητᾶ νὰ τὸν θυμᾶται στὶς προσευχές της καὶ ἀναρωτιέται ἂν θὰ ξανασυναντηθοῦν.[40] Ἡ Ρωξάνδρα στὰ Ἀπομνημονεύματά της ἀναφερόμενη στὸ Συνέδριο τῆς Βιέννης, γράφει: «Τὸ πιὸ σπουδαῖο ἀποτέλεσμα ἦταν ὅτι ὑπενθυμίσαμε στὴ συγκεντρωμένη στὴ Βιέννη ἐπίσημη Εὐρώπη τὴν ὕπαρξη ἔθνους, ποὺ στενάζει κάτω ἀπὸ τὸν βάρβαρο ζυγό, ποὺ τὸ εὐγενές του ὄνομα εἶχε χαραχθεῖ βαθιὰ στὸ πέρασμα τῶν αἰώνων καὶ ποὺ ζητοῦσε ἐναγωνίως νὰ λάβει πάλι τὴ θέση ποὺ δικαιωματικὰ τοῦ ἀνῆκε, μέσα στὶς τάξεις τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Πολιτισμοῦ…».[41]
Ὁ Ἰωάννης Καποδίστριας ὑπῆρξε εὐεργέτης πολλῶν χωρῶν, γεγονὸς ποὺ ἀναγνωρίζουν οἱ χῶρες αὐτὲς καὶ τὸν τιμοῦν δεόντως μὲ ὅλα τὰ μέσα καὶ τὶς ἐκδηλώσεις. Στὴ Λωζάννη ἔγιναν τὰ ἀποκαλυπτήρια τῆς προτομῆς του ἀπὸ τὸν Ρῶσο Ὑπουργὸ Ἐξωτερικῶν Σεργκέι Λαβρὼφ καὶ συμμετεῖχε ἡ Ἑλβετίδα ὁμόλογός του Μισελὶν Κάλμυ Ρέι.[42] Ὁ Καποδίστριας ἔφτιαξε τὸ Σύνταγμα τῆς τότε Ἑπτανησιακῆς Πολιτείας. Ὁ ἴδιος εἶναι ὁ δημιουργὸς τοῦ Ἑλβετικοῦ Συντάγματος. Ἔσωσε ἀπὸ διαμελισμὸ καὶ πτώχευση τὴν ἡττημένη τὸ 1821 Γαλλία. Ἔγινε Ὑπουργὸς τὸ 1816 τῆς μεγαλύτερης τότε Εὐρωπαϊκῆς δυνάμεως, τῆς Ρωσίας. Ἔσωσε τὴν ἑλληνικὴ Ἐπανάσταση. Οἱ πολιτικοί του ἆθλοι εἶναι μοναδικοὶ κατὰ τὸν 19ο αἰῶνα. Ἄγαλμα τοῦ Καποδίστρια δεσπόζει καὶ στὴ Σλοβενία. Σὲ ὁμιλία του ὁ Κορνιλάκης παρουσίασε τὸν «Ἅγιο τῆς Πολιτικῆς», τὴ σπουδαία βιογραφία του, τὰ ἐπιτεύγματά του, τὶς θυσίες του γιὰ τὴν Ἑλλάδα μέχρι καὶ τὴν ὕστατη θυσία του, προσφέροντας τὴν ἴδια του τὴ ζωὴ γιὰ τὴν ἑνότητα τῆς πατρίδος μας.[43] Ἄγαλμα τοῦ Καποδίστρια δεσπόζει καὶ στὴ Βενετία. Ἔσωσε τὴ Γαλλία τὸ 1815. Μετὰ τὸ Βατερλὸ ἐπηρέασε τὸν Τσάρο νὰ μὴ διαμελισθεῖ ἡ Γαλλία σὰν ἡττημένη χώρα καὶ νὰ μειωθοῦν οἱ πολεμικὲς ἀποζημιώσεις κατὰ 99%, διότι ὁ λαός της δὲν εὐθυνόταν. Ἀναγορεύθηκε ἐπίτιμος δημότης διαφόρων εὐρωπαϊκῶν πόλεων. Δὲν θέλησε ποτὲ νὰ γίνει Ρῶσος ὑπήκοος, ἀλλὰ νὰ μείνει πιστὸς Ἕλληνας. Εἶναι χαρακτηριστικὰ τὰ λόγια ποὺ εἶπε στὸν Τσάρο: «Μεγαλειότατε, δέχομαι (ἐννοεῖται νὰ ἀναλάβω Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν τῆς Ρωσίας), μὲ τὸν ὅρο νὰ μὴ γίνω ὑπήκοος, ἀλλὰ νὰ εἶμαι ὑπάλληλός σας».[44]
Εὐλαβέστατος Χριστιανὸς ὁ Ἰωάννης Καποδίστριας καὶ ἐνῷ πήγαινε στὴν ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Σπυρίδωνος νὰ ἐκκλησιασθεῖ στὶς 27 Σεπτεμβρίου 1831 δολοφονήθηκε δεχόμενος τὰ πυρὰ ἀπὸ τὰ φονικὰ ὅπλα τῶν Μαυρομιχαλαίων, Κωνσταντίνου καὶ Γεωργίου, ὁ ἕνας ἐκ τῶν ὁποίων εἶχε σπουδάσει μὲ δικά του χρήματα στὴν Εὐρώπη. Ἡ δολοφονία του ὑπῆρξε τραγικὴ γιὰ τὸ νεοσύστατο κράτος καὶ ἦταν ἀποτέλεσμα μεμονωμένων συμφερόντων καὶ προσωπικῶν φιλοδοξιῶν.
Ὁ Καποδίστριας μιλεῖ μὲ τὸ παράδειγμά του, μὲ τὶς ὑπέροχες ἀρετές του, μὲ τὴν ἐθνικὴ καὶ πολιτική του πορεία, μὲ τὴ συνέπειά του.
Στὸν τάφο του στὴν Κέρκυρα διαβάζουμε, Ἰωάννης Καποδίστριας, «Δὲν ζεῖ ὁ ἄνθρωπος, ζεῖ τὸ ἔργο του».
Ἡ λαμπρὴ βιοτροχιά του κατακλύζει τὶς σελίδες τῆς Ἱστορίας. Τὸ ἔργο του διαχρονικὸ καὶ παράδειγμα πρὸς μίμηση ὄχι μόνον ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες ἡγέτες ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοὺς ἡγέτες ὅλου τοῦ κόσμου.
Ὁ Καποδίστριας μπορεῖ νὰ γίνει τὸ ὑπόδειγμα, ἡ παρουσία τοῦ ἑλληνικοῦ μέτρου.
Τὸ ἔργο του, τὰ λόγια του, μοναδικὸ πνευματικὸ καταπίστευμα. Ἂς τὰ ἀφουγκραστοῦμε. Μᾶς χρειάζονται ὅσο ποτὲ ἄλλοτε καὶ σήμερα.
* * *
«… Οὔτε ὁ φόβος τῶν μηχανορραφιῶν καὶ τῶν ραδιούργων, οὔτε οἱ μεγάλες συκοφαντικὲς στῆλες μερικῶν ἐφημερίδων δὲν θὰ μὲ ἀφήσουν νὰ παρεκκλίνω ποτὲ ἀπὸ τὴν πορεία ποὺ χάραξα στὴ ζωή μου. Ἂς λέγουν κι ἂς γράφουν ὅ,τι θέλουν. Θὰ ἔλθει κάποτε ὁ καιρός, ὅταν οἱ ἄνθρωποι κρίνονται ὄχι σύμφωνα μὲ ὅσα εἶπαν ἢ ἔγραψαν γιὰ τὶς πράξεις τους, ἀλλὰ μὲ αὐτὴ τὴ μαρτυρία τῶν πράξεών τους. Μὲ αὐτὴν τὴν πίστη ὡς ἀξίωμα ἔζησα μέσα στὸν κόσμο μὲ θεμέλιο αὐτὲς τὶς πνευματικὲς ἀρχὲς μέχρι τώρα, ὅποτε βρίσκομαι στὴ δύση τῆς ζωῆς μου, καὶ ὑπῆρξα πάντοτε εὐχαριστημένος γι’ αὐτό. Μοῦ εἶναι ἀδύνατον πλέον νὰ ἀλλάξω τώρα. Θὰ συνεχίσω ἐκπληρώνοντας πάντοτε τὸ χρέος μου, χωρὶς νὰ φροντίζω γιὰ τὸν ἑαυτό μου καὶ ἂς γίνει ὅ,τι γίνει… (ἐπιστολὴ Ἰωάννη Καποδίστρια πρὸς τὸ φίλο του Ἰωάννη Γαβριὴλ Εὐνάρδο, 14 Σεπτεμβρίου 1831, 13 ἡμέρες πρὶν τὴ δολοφονία του, Εἶναι ἡ πολιτικὴ διαθήκη ποὺ ἀφήνει στὶς ἑπόμενες γενεὲς Ἑλλήνων).[45]
Σημειώσεις:
[28] Παν. Ζέπος «Καποδίστριας», Τετράδια, Εὐθύνης, 5 (1978, σ. 18). [29] Γ. Τερτσέτης, Ἅπαντα, τ.3 ἔκδ. Γ. Βαλέτα, Ἀθήνα 1953, σ.14 [30] Κώστας Δ. Κονταξής, ὅ.π. σ.3 [31] Βλ. Ἀνδρέας Κοῦκος, ὅ.π. χ.α.σ. [32] Ἀνδρέας Γ. Κοῦκος, ὅ.π. χ.α.σ. [33] Ἴδιος, ὅ.π. χ.α.σ. [34] Ἴδιος, ὅ.π. [35] gr-mg42.mail.yahoo.com [36] Ἰωάννης Καποδίστριας – Ρωξάνδρα Στούρτζα, real.gr [37] Καποδίστριας – Στρούτζα: Ὁ μεγάλος ἀνεκπλήρωτος ἔρωτας τῆς ἱστορίας, thetoc.ger [38] Ἰωάννης Καποδίστριας – Ρωξάνδρα Στούρτζα, real.gr [39] Ἀνδρέας Κοῦκος, ὅ.π. χ.α.σ [40] Καποδίστριας – Στούρτζα. Ὁ μεγάλος ἀνεκπλήρωτος ἔρωτας τῆς ἱστορίας, ὅ.π. σ.3 [41] Ἀνδρέας Κοῦκος, ὅ.π. χ.α.σ. [42] gr-mg42mail [43] Ἴδιο, ὅπ, σ.6 [44] ὅ.π., σ. 9 [45] Βλ. σχετικά, Ἐπιστολές, (τόμος Δ΄).