Ἡ ὑπόθεσις τοῦ Μητροπολίτου Πάφου Τυχικοῦ ὑπὸ τὸ φῶς τῶν διωγμῶν τῶν Ἁγίων Πατέρων
Ἡ ἱστορία τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ δὲν εἶναι μόνο ἱστορία θριάμβου καὶ ἁγιότητας, ἀλλὰ καὶ ἱστορία σταυροῦ. Οἱ βαρύτερες πληγές της δὲν προῆλθαν πάντοτε ἀπὸ ἐξωτερικοὺς διωγμούς, ἀλλὰ συχνὰ ἀπὸ ἐσωτερικὲς συγκρούσεις, ὅπου ἡ ἐκκλησιαστικὴ ἐξουσία στράφηκε ἐναντίον ποιμένων ποὺ δὲν συμβιβάστηκαν. Ἡ ἐκθρόνιση τοῦ Μητροπολίτη Πάφου Τυχικοῦ, μὲ συνοπτικὲς διαδικασίες καὶ κατηγορίες κανονικοῦ καὶ ποιμαντικοῦ χαρακτήρα, δὲν ἀποτελεῖ ἱστορικὴ ἐξαίρεση. Ἀντιθέτως, ἐντάσσεται σὲ ἕνα ἐπαναλαμβανόμενο ἐκκλησιαστικὸ φαινόμενο, γνωστὸ ἀπὸ τοὺς βίους μεγάλων ἁγίων τῆς Ἐκκλησίας.
Ἡ Ἐκκλησία εἶναι θεανθρώπινος ὀργανισμός. Τὸ ἅγιο στοιχεῖο της δὲν ἀναιρεῖ τὴν ἀνθρώπινη ἀδυναμία στὴ διοίκηση. Οἱ σύνοδοι, οἱ θεσμοὶ καὶ οἱ ἀποφάσεις τους δὲν ταυτίζονται αὐτομάτως μὲ τὸ ἀλάθητο, ὅπως μαρτυρεῖ ἡ ἴδια ἡ πατερικὴ ἐμπειρία².
- Ἡ κατηγορία τῆς ἀντικανονικότητος
Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος
Κεντρικὸ στοιχεῖο στὴν ὑπόθεση τοῦ Μητροπολίτη Τυχικοῦ εἶναι ἡ ἐπίκληση ἀντικανονικότητας: ποιμαντικὲς ἐπιλογές, χειροτονίες καὶ στάσεις ποὺ κρίθηκαν ἐκ τῶν ὑστέρων προβληματικές. Παρόμοιες κατηγορίες ἀποδόθηκαν στὸν Ἅγιο Ἰωάννη τὸν Χρυσόστομο.
Στὴ Σύνοδο τῆς Δρυὸς (403), ὁ Χρυσόστομος κατηγορήθηκε ὅτι:
• χειροτονοῦσε ἀναξίους,
• ἀνεχόταν ἀκραίους ἀσκητές,
• παραβίαζε ἐκκλησιαστικὰ ἤθη³.
Καμία κατηγορία δὲν ἦταν δογματική. Ὅλες ἦταν διοικητικὲς καὶ κανονικές, χρησιμοποιημένες ὅμως προσχηματικά. Ἡ καταδίκη του ἔγινε ἐρήμην, χωρὶς οὐσιαστικὴ ἀπολογία. Ὁ ἴδιος ἐξορίστηκε δύο φορὲς καὶ πέθανε στὴν ἐξορία, δικαιούμενος μόνο μεταθανατίως, ὅταν ἡ Ἐκκλησία ἀποκατέστησε ἐπίσημα τὸ ὄνομά του.
2. Ἡ κατηγορία τῆς «ἀκαμψίας» καὶ τῆς ἐλλείψεως οἰκονομίας
Μέγας Βασίλειος
Ὁ Μέγας Βασίλειος κατηγορήθηκε ὅτι δὲν δείχνει ποιμαντικὴ εὐελιξία καὶ ὅτι ἡ αὐστηρότητά του διαταράσσει τὴν εἰρήνη τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ ἄρνησή του νὰ συμβιβαστεῖ μὲ τὸν Ἀρειανισμὸ θεωρήθηκε ἀκραία στάση.
Ὁ ἔπαρχος Μόδεστος τὸν ἀπείλησε μὲ καθαίρεση καὶ ἐξορία. Ἡ ἀπάντηση τοῦ Βασιλείου ἔμεινε ἱστορική:
«Αὔριον πάλιν Βασίλειος».
Ἡ ἱστορία ἀπέδειξε ὅτι ἡ «ἀκαμψία» του ὑπῆρξε τελικὰ σωτήρια γιὰ τὴν Ὀρθοδοξία.
3. Ἡ κατηγορία τῆς διαταράξεως τῆς ἑνότητος
Γρηγόριος ὁ Θεολόγος
Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ἐξαναγκάστηκε σὲ παραίτηση ἀπὸ τὸν θρόνο Κωνσταντινουπόλεως (381). Οἱ κατηγορίες δὲν ἦταν δογματικὲς, ἀλλὰ κανονικὲς καὶ πολιτικές:
• ἀντικανονικὴ μετάθεση,
• πρόκληση διχασμοῦ,
• ἔλλειψη διοικητικῆς συναίνεσης.
Στὴν ἀποχαιρετιστήρια ὁμιλία του εἶπε:
«Εἰρήνην ἀγαπῶ, καὶ διὰ τὴν εἰρήνην ἀποχωρῶ».
Δὲν ἀναγνώρισε ποτὲ ὅτι ἔσφαλε δογματικὰ ἢ ποιμαντικά, ἀλλὰ ὅτι θυσιάστηκε γιὰ τὴν εἰρήνη.
4. Ἡ κατηγορία τῶν «ἐπικινδύνων σχέσεων»
Μέγας Ἀθανάσιος
Ὁ Μέγας Ἀθανάσιος κατηγορήθηκε γιὰ τὶς σχέσεις του μὲ μοναχοὺς καὶ ἐπισκόπους ποὺ ἀντιστέκονταν στὸν Ἀρειανισμό. Οἱ σύνοδοι ποὺ τὸν καταδίκασαν ἐπικαλέστηκαν:
• ἀντικανονικότητα,
• ἀπειθαρχία,
• διασάλευση τῆς ἐκκλησιαστικῆς τάξης.
Πέντε φορὲς ἐξορίστηκε. Καμία κατηγορία δὲν ἄντεξε στὸν χρόνο.
5. Διοικητικὴ καταδίκη χωρὶς δίκην
Ἅγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως
Ὁ Ἅγιος Νεκτάριος καθαιρέθηκε διοικητικά, χωρὶς συνοδικὴ δίκη, μὲ κατηγορίες φιλοδοξίας καὶ ὑπονόμευσης². Ὑπέμεινε σιωπηλά, τὸν διωγμὸ του ἀλλὰ ἐσωτερικὰ πονοῦσε μέχρι τέλους γιὰ τὴν ἀδικία ποὺ εἶχε ὑποστεῖ. Ἡ ἁγιοκατάταξή του τὸ 1961 ἀποτελεῖ ἔμπρακτη ἐκκλησιαστικὴ ἀποκατάσταση³.
6. Οἱ ἅγιοι ἐπίσκοποι δὲν ἀπεδέχθησαν ἀδίκους καταδίκας
Ἀγών διὰ τὸν θρόνον καὶ τὸ ποίμνιον
Κρίσιμο πατερικὸ δεδομένο εἶναι ὅτι ἅγιοι ἐπίσκοποι μὲ κανονικὸ θρόνο δὲν ἀποδέχθηκαν παθητικὰ ἄδικες καταδίκες.
Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος
Δὲν ἀναγνώρισε τὴ Σύνοδο τῆς Δρυὸς ὡς νόμιμη. Ἐπέστρεψε στὸν θρόνο του καὶ ἀπέστειλε ἐκκλήτους ἐπιστολὲς στὸν Πάπα Ἰννοκέντιο καὶ ἐπισκόπους τῆς Δύσεως ζητώντας ἐπανεξέταση. Θεωροῦσε ὅτι ἐγκαταλείποντας ἄδικα τὸν θρόνο του, θὰ ἄφηνε τὸ ποίμνιο «ἕρμαιον λύκων».
Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος
Ἀντιστάθηκε στὶς κατηγορίες πρὶν ἀποχωρήσει. Ἡ ἀποχώρησή του δὲν ἦταν παραδοχὴ ἐνοχῆς, ἀλλὰ θυσία γιὰ τὴν εἰρήνη.
Ἅγιος Μακάριος Νοταρᾶς
Ὁ Μητροπολίτης Κορίνθου ἐκδιώχθηκε ἀπὸ τὸν θρόνο του καὶ οὐδέποτε ἀποδέχθηκε ὅτι ἡ ἀπομάκρυνσή του ἦταν δίκαιη ἢ κανονική. Συνέχισε νὰ ποιμαίνει πνευματικὰ καὶ νὰ ὑπερασπίζεται τὴ στάση του.
7. Θεολογικὴ σύνδεσις μὲ τὴν ὑπόθεσιν τοῦ Μητροπολίτου Τυχικοῦ
Ὑπὸ αὐτὸ τὸ πατερικὸ φῶς, ἡ στάση τοῦ Μητροπολίτη Πάφου Τυχικοῦ ἀποκτᾶ σαφῆ ἱστορικὴ καὶ θεολογικὴ συνάφεια.
Ὁ Τυχικός:
• δὲν ἀποδέχεται τὴν ἄδικη ἐκθρόνισή του,
• προσέφυγε μὲ ἔκκλητο στὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο, ἀκολουθώντας παλαιὸ ἐκκλησιαστικὸ δικαίωμα,
• καί, μὴ δικαιωθείς πλήρως, καταφεύγει στὰ πολιτικὰ καὶ εὐρωπαϊκὰ δικαστήρια γιὰ τὴν ὑπεράσπιση τῆς ἀθωότητάς του.
Ἡ προσφυγὴ αὐτὴ δὲν ἀποτελεῖ ἄρνηση τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλὰ ἀναζήτηση δικαιοσύνης, ὅπως ἀκριβῶς ἔπραξαν καὶ ἅγιοι ἐπίσκοποι στὸ παρελθόν. Ἰδιαιτέρως σημαντικὸ εἶναι ὅτι δὲν ἐγκαταλείπει τὸ ποίμνιό του, δὲν τὸ ὁδηγεῖ σὲ σχίσμα, οὔτε ἀποκηρύσσει τὴν Ἐκκλησία.
Ἐπίλογος
Ἡ πατερικὴ παράδοση διδάσκει ὅτι:
• ἡ σιωπὴ δὲν εἶναι πάντοτε ἀρετή,
• ἡ ἀποδοχὴ ἄδικης καταδίκης δὲν ταυτίζεται μὲ ταπείνωση,
• ὁ ἀγώνας γιὰ τὴν ἀλήθεια μπορεῖ νὰ εἶναι πράξη ποιμαντικῆς εὐθύνης.
Οἱ ἅγιοι δὲν ἁγίασαν, ἐπειδὴ ἡττήθηκαν θεσμικά, ἀλλὰ ἐπειδὴ δὲν πρόδωσαν τὴ συνείδηση καὶ τὸ ποίμνιό τους.
Ὑποσημειώσεις – Βιβλιογραφία:
Σωκράτους Σχολαστικοῦ, Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία, PG 67. PaΙalladius, Dialogus de Vita S. Joannis Chrysostomi, PG 47. Sozomenos, Historia Ecclesiastica, VIII. Migne, Patrologia Graeca 47–63. Ἁγ. Βασιλείου, Ἐπιστολές, PG 32. Γρηγορίου Νύσσης, Βίος Μ. Βασιλείου. Γρηγορίου Θεολόγου, Λόγοι, PG 36. Ὅπ. παρ., Λόγος 42. Ἁγ. Ἀθανασίου, Ἀπολογία κατὰ Ἀρειανῶν, PG 25. H. Chadwick, The Early Church. Χρ. Παπαδόπουλος, Ὁ Ἅγιος Νεκτάριος. Πρακτικὰ Ἁγιοκατατάξεως 1961. Epistulae S. Joannis Chrysostomi, PG 52. Ἰω. Χρυσοστόμου, Περὶ Ἱερωσύνης, PG 48. Γρηγορίου Θεολόγου, Ἐπιστολές. Ν. Ματσούκας, Ἅγιος Μακάριος Νοταρᾶς
Κ.Γ.
Καθηγητὴς Πανεπιστημίου