Ἡ Ἐπανάστασις καί ἡ καταστροφή τῆς Χίου μέ βάσιν τάς ἱστορικάς πηγάς καί τήν παγκόσμιον βιβλιογραφίαν
Ὑπό Δρ. Ἱστορίας Μαρίας- Ἐλευθερίας Γ. Γιατράκου
5ον. – Τελευταῖον
Τὸ μέγα κακὸν εἰς βάρος τῆς Χίου συνετελέσθη ἐντὸς τῶν μηνῶν Ἀπριλίου – Μαΐου 1822, ὥστε ἡ νῆσος κατέκειτο πλέον εἰς σωρὸν ἐρειπίων. Ἡ συμφορὰ της συνεκίνησεν ὅλον τὸν πολιτισμένον κόσμον καὶ ἔγινεν ἀφορμή νὰ πυκνωθεῖ τὸ ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος φιλελληνικὸν ρεῦμα. Δὲν εἶναι μόνον ὁ θαυμάσιος πίνακας τοῦ Ντελακρουὰ καὶ τὸ ποίημα “Τὸ Ἑλληνόπουλο” τοῦ Βίκτωρος Οὐγκώ. Πλῆθος περιηγητῶν ἐπισκέφθηκαν τὴν Χίο μετὰ τὴ καταστροφὴ καὶ μᾶς δίνουν συγκλονιστικὲς περιγραφές. Ἡ συμφορὰ τῆς Χίου ἀπησχόλησε τὴν ἐπιστήμη, τὴν τέχνην, τὴν δημοσιογραφία χάριν ἐνημερώσεως τῆς διεθνοῦς κοινῆς γνώμης καὶ εὐαισθητοποίησε τὰ Κοινοβούλια ἀρκετῶν χωρῶν[82]. Ἐξάλλου οἱ πολύτιμες ἱστορικὲς εἰδήσεις ἀπὸ ἀφηγήσεις αὐτοπτῶν ἐπιζώντων ποὺ συγκεντρώθηκαν ἀπὸ τὸν Στυλιανὸν Βίον καὶ ἄλλους Χίους ἐλέχθη ὅτι ἔχουν τὴν ἴδια συγκινησιακὴ ἔνταση καὶ ζωντάνια μὲ τὶς παραστάσεις τοῦ πίνακα τοῦ Ντελακρουά[83].
Βεβαίως ὁ γενναῖος Ψαριανὸς ναυτικός, Κων/νος Κανάρης μὲ τὴν πυρπόληση τῆς τουρκικῆς ναυαρχίδας ἐκδικήθηκε τὴν καταστροφὴ τῆς Χίου[84], γεγονὸς ὅμως ποὺ ὄξυνε τὴν ἐκδικητικότητα τῶν Τούρκων, ἀφοῦ ἐπῆραν ἐννιακοσίους φυλακισμένους ἀπὸ τὶς ὑπόγειες φυλακὲς τοῦ φρουρίου καὶ τοὺς θανάτωσαν[85].
Ὁ μεγάλος διδάσκαλος τοῦ Γένους, Ἀδαμάντιος Κοραῆς, συγκλονισμένος ἀπὸ τὴν καταστροφὴ τῆς Χίου, τὶς σφαγὲς καὶ τὶς αἰχμαλωσίες Χίων, γράφει στὸν Ἐθνικὸ εὐεργέτη Βαρβάκη: «Ἡ τελευταία σου ἐπιστολὴ 24 Μαΐου ἦλθε εἰς καιρὸν ὅτε εἶχα χρείαν παρηγορίας διὰ νὰ μὴ σχάσω ἀπὸ τὸ κακόν μου διὰ τὴν ἀπαρηγόρητον καὶ ἀπροσδόκητον συμφορὰν τῆς Χίου, τὴν ὁποίαν ἀκόμη αὐτοῦ δὲν ἐγνώριζες…». Στὴ συνέχεια ζητεῖ ἐκλιπαρώντας τὴν χρηματικὴν βοήθειαν τοῦ Βαρβάκη, γιὰ τὴν ἀπελευθέρωση τῶν Χίων αἰχμαλώτων: «Τούτους ὅλους», γράφει, «φαντάσου ὅτι τοὺς ἔχεις ἔμπροσθέν σου ἁλυσσοδεμένους, θρηνοῦντας καὶ ζητοῦντας ἀπὸ τὸν Βαρβάκην βοήθειαν… Ἐνθυμεῖσαι, φίλε μου, ὅτι μία ἀπὸ τὰς ἀγαθοεργίας, διὰ τὰς ὁποίας ὁ Θεὸς ἐλέους καὶ οἰκτιρμῶν βάλλει τοὺς ἐλεήμονας εἰς τὰ δεξιά Του, εἶναι τὸ “ἐν φυλακῇ ἤμην καὶ ἤλθετε πρὸς με…”. Σῶσε, φίλε μου, ἀπὸ τὸν πειρασμὸν τῆς τυραννικῆς ἀσελγείας καὶ τῆς ἀσεβοῦς θρησκείας ὅσους δυνηθεῖς…». Ἀλλ’ ὅμως ἡ ἀπάντηση τοῦ Βαρβάκη εἶναι ἀρνητική. Ὁ μεγάλος εὐεργέτης ἔχει ἐξαντλήσει τὶς οἰκονομικές του δυνατότητες. Ὁ Κοραῆς δὲν πτοεῖται. Ὀρθώνει τὴ φωνὴ τῆς καρδιᾶς του ἰσχυρότερη, δραματικότερη καὶ ἐκλιπαρεῖ αὐτὸς ὁ διαπρεπὴς λόγιος, ὁ ζητιάνος χάριν τῆς πατρίδος, βοήθειαν: «Ἐὰν ἀκριβέ μου φίλε, γράφει, μετὰ τὴν ἐξέτασιν βεβαιωθεῖς ὅτι δύνασαι ἀκόμη νὰ βοηθήσεις τοὺς ἀναστενάζοντας αἰχμαλώτους ἀδελφούς μας, πρόσεχε (σὲ τὸ λέω μὲ δάκρυα εἰς τοὺς ὀφθαλμούς), πρόσεχε διὰ τοὺς οἰκτιρμοὺς τοῦ Θεοῦ, μὴ τοὺς στερήσεις τὴν βοήθειαν ταύτην, διὰ νὰ μὴ χάσεις τὸν μισθὸν ὅλων τῶν περασμένων σου καλῶν ἔργων, ἀλλὰ στεῖλε πάραυτα εἰς βοήθειαν ἢ ἀργύρια, ἐὰν ἀγαπᾶς… ἐὰν περισσεύει τίποτε, διὰ νὰ θεραπεύσεις τὰς πληγάς τῆς πατρίδος μας, δὲν σοῦ τὸ ζητῶ ἐγώ. Φαντάσου ὅτι βλέπεις τὸν Χριστόν, ἐπάνω εἰς τὸν Σταυρὸν βρεγμένον μὲ τὰ αἵματά του καὶ φωνάζοντας πρὸς σέ, τὰ πατρικὰ τοῦτα λόγια: “Υἱέ μου Βαρβάκη, πολλαὶ χιλιάδες αἰχμαλώτων βαπτισμένων εἰς τὸ ὄνομά μου, κινδυνεύουν τὴν ὥραν ταύτην νὰ μὲ ἀρνηθῶσιν καὶ νὰ ἐναγκαλισθῶσιν τὴν βδελυρὰν θρησκείαν τοῦ Μωάμεθ. Ἰδοὺ ὁ καιρός, βαπτισμένε εἰς τὸ ὄνομά μου, ἀγαπητὲ υἱέ, νὰ σώσεις τοὺς βαπτισμένους ἀδελφούς σου ἀπὸ τὸν τουρκικὸν μολυσμόν”»[86].
Τὸ 1801 ὁ Κοραῆς γράφοντας στὸν Κοντόσταυλο σημείωνε μεταξὺ ἄλλων: «Ἡ ἡλικία μου δὲν συγχωρεῖ νὰ ἐλπίζω τὰ ἀδύνατα, νὰ ἰδῶ τὸν ἀφανισμὸν τῶν τυράννων τῆς Ἑλλάδος. Παράγγειλε ὅμως κανέναν ἀπὸ τοὺς ἐγγονούς σου, ἂν κατὰ τύχην ἔλθει εἰς Παρισίους, νὰ ζητήση τὸν τάφον μου καὶ νὰ φωνάξη τρίς: “Ἠλευθερώθη ἡ Ἑλλὰς ἀπὸ τὸ ἄνομον Ἔθνος”»[87]. Ἀλλ’ ὁ Κοραῆς ἔζησε καὶ εἶδε τοὺς καρποὺς τῶν μόχθων του, εἶδεν ὅ,τι ἐπόθησε, ὁραματίσθηκε.
Οἱ εἰδήσεις ποὺ ἀρυόμεθα ἀπὸ τὸ πλῆθος τῶν ἱστορικῶν πηγῶν καὶ ἀπὸ τὴν παγκόσμια βιβλιογραφία γιὰ τὰ γεγονότα τῆς Χίου κατὰ τὴν Ἐπανάσταση συγκλίνουν στὴ συντριπτική τους πλειοψηφία πλὴν ἐλαχίστων ἐξαιρέσεων, καὶ μιλοῦν μὲ συμπάθεια γιὰ τὴν τραγικὴ αὐτὴ σελίδα τῆς Ἱστορίας.
Ὁ Βαχὶτ Πασάς, τοποτηρητὴς τῆς Χίου τὸ 1822, στὰ ἀπομνημονεύματά του ἐξιστορεῖ τὰ τῶν σφαγῶν τῆς καταστροφῆς τῆς νήσου κατὰ τρόπον ὠμὸν καὶ ἀνάλγητον, ἰσχυριζόμενος ὅτι καὶ ὁ πασὰς ἐζημιώθη τὸν κεφαλικὸν φόρον[88].
Ἀρνητικὴ εἶναι καὶ ἡ τοποθέτηση τοῦ Prokesch – Osten, ὁ ὁποῖος καταλογίζει εὐθύνην γιὰ τὴν καταστροφὴ τῆς νήσου στοὺς κατοίκους της, διότι ὅπως ἰσχυρίζεται οἱ Χῖοι ἔσφαξαν Μουσουλμάνους ἀγνοήσαντες τὴν περὶ ἐπιεικείας ὑπόσχεση τοῦ σουλτάνου, ἐνῷ συμβαίνει τὸ ἀκριβῶς ἀντίθετο. Ἐπιπλέον χαρακτηρίζει τοὺς ὁμήρους ὡς κατασκόπους[89].
Ἀνάλογη ἀρνητικὴ εἶναι ἡ στάση τῶν Τούρκων ἱστοριογράφων καὶ συγκεκριμένα τοῦ Τούρκου ἱστορικοῦ Δζεβδέτ, ὁ ὁποῖος προσπαθεῖ νὰ παρέλθει ἐν σιγῇ τὶς σφαγὲς[90].
Ἀπομένει ἡ περαιτέρω ἀξιοποίηση τῶν παραπάνω ἀπὸ τοὺς ἱστορικούς. Τὸ 1822 κατὰ τὸν Οὐγκώ: «Ἡ Χίος τ’ ὁλόμορφο νησὶ μαύρη ἀπομένει ξέρα». Τὸ 1881 μὲ τὸν μεγάλο σεισμὸ ἡ Χίος ἰσοπεδώθηκε. Ἐν ἔτει 2012 κατεκάη τὸ 80% τῆς βλάστησής του καὶ στέγνωσε τὸ δάκρυ στὰ μαστιχόδεντρα.
Οἱ Χῖοι, φίλεργοι, ἄνθρωποι μὲ ἀγάπη στὰ γράμματα, στὶς τέχνες καὶ τὸ πολιτισμὸ μὲ τὴν ἀδάμαστη θέλησή τους κάθε φορά ποὺ ἡ Χίος καταστρέφεται, κατορθώνουν νὰ τὴν ἀναδείξουν καὶ πάλιν «ὡς τὴν καλλίστην τῆς ἐμπορίας καὶ φιλεργίας καὶ φιλομουσίας ἑστίαν»[91].
Σημειώσεις:
[82] Βλ. Μαρία Γιατράκου, Ἀναλυτικὴ βιβλιογραφία περὶ τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ Καταστροφῆς τῆς Χίου, ἀνάτυπον, ὅ.π., σελ. 4-5.
[83] Στυλιανὸς Γ. Βίος, Ἡ Σφαγὴ τῆς Χίου εἰς τὸ στόμα τοῦ Χιακοῦ Λαοῦ, Χίος 1921, σελ. 5.
[84] Μαρία Γιατράκου, Εἰδήσεις ἀπὸ τὴν Καταστροφὴ τῆς Χίου (1822) καὶ τὴν πυρπόληση τῆς τουρκικῆς ναυαρχίδας ἀπὸ τὸν Κων/νο Κανάρη, ὅ.π., σελ. 559.
[85] ὅ.π.
[86] Βλ. σχετικῶς, Ἀπ. Β. Δασκαλάκη, Ὁ Ἀδαμάντιος Κοραῆς καὶ ἡ Ἐλευθερία τῶν Ἑλλήνων, σ.σ. 312-317 καὶ Μαρία Γ. Γιατράκου, Ἐπιστολῶν Ἀδαμαντίου Κοραῆ ἀπανθίσματα, Περιοδικὸν “Ἡ Δρᾶσις”, Ἀπρίλιος 1979, σ.σ. 52-53.
[87] ὅ.π.
[88] Βαχὶτ Πασάς, Ἀπομνημονεύματα πολιτικά τοῦ Βαχὶτ Πασᾶ, πρέσβεως ἐν Παρισίοις τὸ 1802, Ρεΐζ Ἐφέντη τῷ 1808 καὶ τοποτηρητοῦ τῆς Χίου τῷ 1822, ἐξ ἀνεκδότου τουρκικοῦ ἰδιοχειρογράφου ἐλευθέρως μεταφρασθέντα καὶ σημειώσει συνοδευθέντα ὑπὸ Δ.Ε.Δ., Σύρος 1861, σ.σ. 51-98.
[89] Anton Freihenn von Prokesch – Osten, Geschichte des Abfalls der Griechen vom Turkischen Reiche im Jahre 1821 und der Grundung des Hellenischen Konigreiches. Aus diplomatischen standpuncte, Βιέννη 1867, σ.σ. 148-150 καὶ Anton Prokesch – Osten, Ἱστορία τῆς Ἐπαναστάσεως τῶν Ἑλλήνων κατὰ τοῦ Ὀθωμανικοῦ κράτους ἐν ἔτει 1821 καὶ τῆς ἱδρύσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ βασιλείου, διπλωματικῶς ἐξεταζομένης, συγγραφεῖσα μὲν ὑπὸ Ἀντ. Πρόκες – Ὄστεν, μεταφρασθεῖσα δ’ ἐκ τοῦ γερμανικοῦ πρωτοτύπου ὑπὸ Γ. Ἔμμ. Ἀντωνιάδου, τ. Α΄, Ἀθήνα 1968, σ.σ. 188-189.
[90] Νικηφόρος Μοσχόπουλος, Ἱστορία τῆς ἑλληνικῆς ἐπαναστάσεως κατὰ τοὺς Τούρκους ἱστοριογράφους ἐν ἀντιπαραβολῇ πρὸς τοὺς Ἕλληνας ἱστορικούς, Ἀθῆναι 1960, σ.σ. 269-272.
[91] Κ. Οἰκονόμου, Λόγος περὶ προσευχῆς, σελ. 182 (ἐν τῇ συλλογῇ τῶν ἐκκλησιαστικῶν αὐτοῦ λόγων).