Ὑπὸ Μαρίας – Ἐλευθερίας Γ. Γιατράκου, Δρ. Φιλ.-Ἱστορίας
2ον.-Τελευταῖον
Τὸ ποίημα παρουσίαζε στοιχεῖα ἀπὸ τὸν ρομαντισμὸ καὶ τὸν κλασσικισμό. Οἱ στροφὲς ποὺ χρησιμοποιοῦνται εἶναι τετράστιχες, ἐνῷ στοὺς στίχους παρατηρεῖται ἐναλλαγὴ τροχαϊκῶν ὀκτασύλλαβων καὶ ἑπτασύλλαβων. Τὸ 1828 μελοποιήθηκε ἀπὸ τὸν Κερκυραῖο Νικόλαο Μάντζαρο πάνω σὲ λαϊκὸ μοτίβο γιὰ τετράφωνη ἀνδρικὴ χορωδία. Ἀπὸ τότε ἀκουγόταν τακτικὰ σὲ ἐθνικὲς ἑορτές, ἀλλὰ καὶ στὰ σπίτια τῶν Κερκυραίων ἀστῶν καὶ ἀναγνωρίσθηκε στὴ συνείδηση τῶν Ἰονίων ὡς ἀτύπως ὕμνος τῆς Ἑπτανήσου. Ἀκολούθησαν καὶ ἄλλες μελοποιήσεις ἀπὸ τὸν Μάντζαρο (2η τὸ 1837 καὶ 3η τὸ 1839-40), ὁ ὁποῖος ὑπέβαλε τὸ ἔργο στὸ βασιλιὰ Ὄθωνα (4η «ἀντιστικτικὴ» μελοποίηση Δεκέμβριος 1844). Ὁ Μάντζαρος τιμήθηκε μὲ τὸν ἀργυρὸ Σταυρὸ τοῦ Τάγματος τοῦ Σωτῆρος (Ἰούνιος 1845) καὶ ὁ Διονύσιος Σολωμὸς μὲ τὸν Χρυσὸ Σταυρὸ τοῦ ἴδιου Τάγματος (1849) καὶ τὸ ἔργο μελοποιημένο διαδόθηκε ὡς «Θούριος», ἀλλὰ δὲν υἱοθετήθηκε ὡς ὕμνος ἀπὸ τὸν Ὄθωνα. Ὁ Μάντζαρος τὸν ἐπανεξέτασε γιὰ 5η φορὰ καὶ μελοποίησε σὲ ρυθμὸ ἐμβατηρίων κατὰ παραγγελία τοῦ Ὑπουργοῦ Στρατιωτικῶν. Ὅταν ἐπισκέφθηκε τὴν Κέρκυρα ὁ Γεώργιος Α΄ τὸ 1865 μετὰ τὴν ἐνσωμάτωση τῶν Ἑπτανήσων μὲ τὴν Ἑλλάδα, τοῦ ἔκανε ἐντύπωση ἡ ἐκτέλεση τοῦ ὕμνου ἀπὸ ὀρχήστρα πνευστῶν ποὺ ἔπαιζε ἡ μπάντα τῆς Φιλαρμονικῆς Ἑταιρείας Κερκύρας. Ἀκολούθησε Βασιλικὸ Διάταγμα τοῦ Ὑπουργείου Ναυτικῶν ποὺ τὸ χαρακτήρισε «ἐπίσημον ἐθνικὸν ᾆσμα» καὶ διατάχθηκε ἡ ἐκτέλεσή του «κατὰ πάσας τὰς ναυτικὰς παρατάξεις τοῦ Βασιλικοῦ Ναυτικοῦ». Ἐνημερώθηκαν καὶ οἱ ξένοι πρέσβεις νὰ ἀνακρούεται καὶ ἀπὸ ξένα πλοῖα στὶς περιπτώσεις ἀπόδοσης τιμῶν πρὸς τὸν Βασιλιὰ τῆς Ἑλλάδος ἢ τὴν Ἑλληνικὴ Σημαία. Ἀπὸ τότε θεωρεῖται ὡς Ἐθνικὸς Ὕμνος τῆς Ἑλλάδος[8].
Ἡ πρώτη μελοποίηση τοῦ «Ὕμνου εἰς τὴν Ἐλευθερίαν» τυπώθηκε γιὰ πρώτη φορὰ στὸ Λονδίνο τὸ 1873, ἕνα χρόνο μετὰ τὸ θάνατο τοῦ συνθέτη του. Ὁ Ἀντισυνταγματάρχης ἐ.ἀ. Μαργαρίτης Καστέλλης πρώην Δ/ντὴς τοῦ Μουσικοῦ Σώματος, διασκεύασε τὸν Ἐθνικὸ Ὕμνο γιὰ μπάντα κι αὐτὴ ἡ μεταγραφὴ ἀνακρούεται ἀπὸ τὶς στρατιωτικὲς μπάντες ὡς σήμερα.
Τὸ ποίημα «Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν» ἀπὸ 158 τετράστιχες στροφὲς καὶ ἀπὸ αὐτὲς οἱ 24 πρῶτες καθιερώθηκαν ὡς Ἐθνικὸς Ὕμνος τὸ 1865. Οἱ δύο πρῶτες ἀνακρούονται καὶ συνοδεύουν τὴν ἔπαρση καὶ τὴν ὑποστολὴ τῆς σημαίας καὶ ψάλλονται σὲ ἐπίσημες στιγμὲς καὶ τελετὲς καὶ κατὰ τὴ διάρκεια τῆς ἀνάκρουσής του ἀποδίδονται ὀρθίως τιμὲς στρατιωτικοῦ χαιρετισμοῦ «ἐν ἀκινησίᾳ».
Ἀπὸ τὶς 18 Νοεμβρίου 1966 καθιερώθηκε μὲ τὴν ἀπόφαση 6133[9] καὶ ὡς Ἐθνικὸς Ὕμνος τῆς Κυπριακῆς Δημοκρατίας[10].
Ἀκολουθοῦν οἱ πρῶτοι δεκατέσσερις στίχοι τοῦ ποιήματος. Μόνο τὰ δύο πρῶτα ἀποτελοῦν τὸν Ἐθνικὸ Ὕμνο:
Σὲ γνωρίζω ἀπὸ τὴν κόψη Τοῦ σπαθιοῦ τὴν τρομερή,
Σὲ γνωρίζω ἀπὸ τὴν ὄψη, Ποὺ μὲ βιὰ μετράει τὴ γῆ.
Ἀπ’ τὰ κόκκαλα βγαλμένη Τῶν Ἑλλήνων τὰ ἱερά,
Καὶ σὰν πρῶτα ἀνδρειωμένη, Χαῖρε, ὢ χαῖρε, ἐλευθεριά!
Ἐκεῖ μέσα ἐκατοικοῦσες πικραμένη, ἐντροπαλή,
κι ἕνα στόμα ἀκαρτεροῦσες, «ἔλα πάλι», νὰ σοῦ πεῖ.
Ἄργειε νὰ ’λθει ἐκείνη ἡ μέρα, Καὶ ἦταν ὅλα σιωπηλά,
γιατί τὰ ‘σκιαζε ἡ φοβέρα καὶ τὰ πλάκωνε ἡ σκλαβιά.
Δυστυχής! Παρηγορία μόνη σοῦ ἔμενε νὰ λὲς
περασμένα μεγαλεῖα καὶ διηγῶντας τα νὰ κλαῖς.
Καὶ ἀκαρτέρει, καὶ ἀκαρτέρει φιλελεύθερη λαλιά,
ἕνα ἐκτύπαε τ’ ἄλλο χέρι ἀπὸ τὴν ἀπελπισιά.
Κι ἔλεες: «πότε, Ἄ! πότε βγάνω τὸ κεφάλι ἀπὸ τσ’ ἐρμιές;»
Καὶ ἀποκρίνοντο ἀπὸ πάνω κλάψες, ἅλυσες, φωνές.
Τότε ἐσήκωνες τὸ βλέμμα μὲς στὰ κλάιματα, θολό,
καὶ εἰς τὸ ροῦχο σου ἒσταζ’ αἷμα, πλῆθος αἷμα Ἑλληνικό.
Μὲ τὰ ροῦχα αἱματωμένα Ξέρω ὅτι ἔβγαινες κρυφὰ
Νὰ γυρεύης εἰς τὰ ξένα Ἄλλα χέρια δυνατά.
Μοναχὴ τὸ δρόμο ἐπῆρες, Ἐξανάλθες μοναχή·
Δὲν εἶν’ εὔκολες οἱ θύρες, Ἐὰν ἡ χρεία τὲς κουρταλῆ.
Ἄλλος σοῦ ἔκλαψε εἰς τὰ στήθια, Ἀλλ’ ἀνάσασιν καμιά·
Ἄλλος σοῦ ἔταξε βοήθεια Καὶ σὲ γέλασε φρικτά.
Ἄλλοι, ὀϊμέ! στὴ συμφορά σου, Ὁπού ἐχαίροντο πολύ,
Σύρε νὰ βρῆς τὰ παιδιά σου, Σύρε, ἐλέγαν οἱ σκληροί.
Φεύγει ὀπίσω τὸ ποδάρι Καὶ ὁλογλήγορο πατεῖ
Ἢ τὴν πέτρα ἢ τὸ χορτάρι Ποὺ τὴ δόξα σοῦ ἐνθυμεῖ.
Ταπεινότατή σου γέρνει Ἡ τρισάθλια κεφαλή,
Σὰν πτωχοῦ ποὺ θυροδέρνει Κι εἶναι βάρος του ἡ ζωή.
Βλ. ἐπίσης πρόχειρα βιβλιογραφία[11]
Διονύσιος Σολωμός, Νικόλαος Μάντζαρος – Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν (discags.com)
Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν: Διονύσιος Σολωμὸς – Νικόλαος Μάντζαρος (archive.ert.gr) (Ἀρχεῖο ντοκιμαντὲρ τῆς ΕΡΤ).
Σημειώσεις:
[8] https:elwikipedia.org/wiki, ὅπου παραπομπὲς 2 καὶ 3. [9] ὅ.π., ὅπου ὑποσημείωση 1. [10] ὅ.π. [11] Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν, βικιπαίδεια, el.wikipedia.org