Ὑπὸ Δρ. Φίλ. Μαρίας – Ἐλευθερίας Γ. Γιατράκου
4ον.-Τελευταῖον
Ἐκτὸς ἀπὸ τὸ πρῶτο, τὰ ὑπόλοιπα τῆς ὁμάδας αὐτῆς εἶναι γνωστὰ μὲ τὸ κοινὸ ὄνομα «Μικρὰ Φυσικά». Μετὰ τὰ φυσικά. Ἀπὸ τὸ «Μετὰ τὰ φυσικὰ» ἡ πρώτη φιλοσοφία, ὅπως τὸ ἀποκαλοῦσε ὁ Ἀριστοτέλης προῆλθε ὁ Ὅρος «μεταφυσικὴ» τῶν νεότερων χρόνων. Στὰ 12 βιβλία ποὺ ἀκολουθοῦν τὰ Φυσικά, προσθέτουν συνήθως καὶ τὴ διατριβὴ «Περὶ Μελίσσου Ξενοφάνους καὶ Γοργίου» (πιθανῶς ψευδεπίγραφο).
Στὴν ὁμάδα αὐτὴ τῶν ἔργων του ὁ Ἀριστοτέλης ἐξετάζει τὶς πρῶτες ἀρχὲς ὅλων τῶν ὄντων καὶ τῶν «κινουμένων» καὶ τῶν «ἀκινήτων». Τὰ Ἠθικά του περιλαμβάνουν τὰ «Ἠθικὰ Εὐδήμεια», 7 βιβλία, τὰ «Ἠθικὰ μεγάλα», 2 βιβλία, τὰ «Ἠθικὰ Νικομάχεια», 10 βιβλία.
Στὴν κατηγορία τῶν Πολιτικῶν του ὑπάγονται τὰ «Πολιτικά», 9 βιβλία, «Ἀθηναίων Πολιτεία» καὶ 2 βιβλία ἀπὸ τὰ «Οἰκονομικά». Τὰ βιβλία του αὐτὰ ἀποτελοῦν τὴ βάση τῶν ἐρευνῶν γιὰ ὅσους ἀσχολοῦνται μὲ τὶς πολιτικὲς ἐπιστῆμες. Στὰ Τεχνικά του περιλαμβάνονται 3 βιβλία ρητορικῆς καὶ ἀπὸ τὴν «Ποιητικὴ» 1 βιβλίο μὲ πιθανὴ ὕπαρξη καὶ δεύτερου βιβλίου ποὺ δὲν διασώθηκε.
Τὰ βιβλία του περιέχουν προβλήματα ἀπὸ διάφορες περιοχὲς τῆς γνώσης. Στὸ σῶμα τῶν ἀριστοτελικῶν ἔργων περιέχονται καὶ κάποια ποὺ δὲν θεωροῦνται γνήσια. «Τὰ Φυσιογνωμικά», «τὸ Περὶ θαυμασίων ἀκουσμάτων», «Περὶ χρωμάτων», «Περὶ ἀτόμων γραμμῶν», «Μηχανικά», «Ρητορικὴ πρὸς Ἀλέξανδρον» καὶ «Περὶ ἀκουστῶν».26
Στὰ Πολιτικά του, ἔχοντας ἐπηρεασθεῖ καὶ ἀπὸ τὸν γιατρὸ πατέρα του, μελετώντας καὶ τοὺς παλαιότερους νόμους κάνει παραλληλισμοὺς ἀνάμεσα στοὺς πολιτικοὺς ἄρχοντες καὶ τοὺς καλοὺς γιατρούς, ἀφοῦ ἡ ὑγεία εἶναι ἰσορροπία ὁρισμένων παραγόντων, ἀνάμεσα σὲ δύο ἄκρα, σὲ δύο ὑπερβολές. Ὑποχρεωτικά, λοιπόν, πρέπει νὰ ἐπικρατήσει τὸ μέτρο.27
Ἡ «Ἀθηναίων πολιτεία» ἔφθασε στὰ χέρια μας ὁλόκληρη ἀπὸ τὸν αἰγυπτιακὸ πάπυρο P. Lond 131 (L) γραμμένο γύρω στὰ 100 μ.Χ. Ἐκδόθηκε γιὰ πρώτη φορά ἀπὸ τὸν Kenyon στὶς 30 Ἰανουαρίου 1891 καὶ ἔκτοτε ἔχουν ἀκολουθήσει πολλὲς ἐκδόσεις τους. Θεωρεῖται ὅτι εἶναι τὸ κείμενο μὲ τὶς περισσότερες ἐκδόσεις. Ἀνήκει στὴ συναγωγὴ τῶν 158 πολιτικῶν ποὺ εἶχαν ὡς θέμα τὴν περιγραφὴ τῶν σταθερῶν, ἀλλὰ ἰδιόμορφων πολιτειῶν28.
Ὁ Ἀριστοτέλης κάλυψε γιὰ τὸ ἔργο του ὅλες τὶς φιλοσοφικὲς ἔννοιες καὶ ἀναζητήσεις: φύση, ὄν, ἠθική, δικαιοσύνη, ἀρετή, σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴν κριτικὴ ἔρευνα τῆς πολιτικῆς ἐξέλιξης τῶν ἑλληνικῶν πόλεων – κρατῶν. Εἶναι ὁ πρῶτος ποὺ διατυπώνει τὴν ἄποψη τοῦ χωρισμοῦ τῶν λειτουργιῶν, δηλαδὴ τῶν ἐνεργειῶν μιᾶς εὐνομούμενης πολιτείας σὲ τρεῖς κατηγορίες: νομοθετική, ἐκτελεστικὴ καὶ δικαστική, ἐνῷ στὰ πολιτικά του καταγράφει τὶς παρεμβάσεις τῶν πολιτευμάτων.29
Ἡ ἀρετὴ κατὰ τὸν Ἀριστοτέλην
Ἡ ἔννοια τῆς ἀρετῆς ὑπῆρξε ὁ θεμελιώδης λίθος γιὰ τὴν οἰκοδόμηση τῆς ἠθικῆς φιλοσοφίας τοῦ Ἀριστοτέλη, ἡ ὁποία παρουσιάζεται σὲ τρία ἔργα του: Τὰ Ἠθικὰ μεγάλα, τὰ Ἠθικὰ Εὐδήμεια καὶ τὰ Ἠθικὰ Νικομάχεια.30
Στὰ «Ἠθικὰ Μεγάλα» ὁ Ἀριστοτέλης ἀπευθύνεται σὲ νεαροὺς ἀκροατές, τὰ Ἠθικὰ Εὐδήμεια εἶναι ἐπιστημονικὸ μάθημα γιὰ προχωρημένους ἀκροατὲς τῆς Ἀκαδημίας καὶ τὰ Ἠθικὰ Νικομάχεια ἀπευθύνονται σὲ εὐρὺ κύκλο ἀκροατῶν καὶ ἀναγνωστῶν.
Ὁ Ἀριστοτέλης στὰ Ἠθικὰ Νικομάχεια ὑποστηρίζει πὼς «κάθε τέχνη καὶ κάθε ἐπιστημονικὴ ἔρευνα, ὅπως καὶ κάθε πράξη πρέπει νὰ ἀποβλέπει σὲ κάποιο ἀγαθὸ» (ΗΝ 1094α 1 – 2), ποὺ πρέπει νὰ στοχεύει στὴν ἐπίτευξη τῆς εὐδαιμονίας (ΗΝ 1095α 14 – 20).
Τὸ ἰδιαίτερο γνώρισμα τοῦ ἀνθρώπου ποὺ τὸν διακρίνει ἀπὸ ὅλα τὰ ἄλλα εἴδη ἔμβιων ὄντων εἶναι «ἡ ψυχῆς ἐνέργεια κατὰ λόγον». Τέλειος εἶναι ὁ ἄνθρωπος ποὺ ἐκτελεῖ τέλεια αὐτὴν τὴν λειτουργία καὶ τὴν ἐκτελεῖ τέλεια ὅταν κάθε πράξη του ἐπιτελεῖται σύμφωνα μὲ τὴν «οἰκείαν ἀρετὴν» (ΗΝ 1098α 8 – 16). Ἑπομένως, «τὸ ἀνθρώπινον ἀγαθὸν ψυχῆς ἐνέργεια γίνεται κατ’ ἀρετήν, εἰ δὲ πλείους αἱ ἀρεταί, κατὰ τὴν ἀρίστην καὶ τελειοτάτην. Ἔτι δ’ ἐν βίῳ τελείῳ» ΗΝ 1098α 17 – 19).
Μὲ βάση τὴ θεωρία τῆς μεσότητας, ἡ οὐσία τῆς ἀρετῆς, «τὸ τὲ νῦν εἶναι», ἔγκειται στὸ μέσον ἀνάμεσα στὶς ἀκρότητες τῆς ὑπερβολῆς καὶ τῆς ἔλλειψης. Ἡ ἀρετὴ ὅμως ὡς ἐνέργεια, ὡς ἄριστη πράξη, δὲν ἀποτελεῖ μεσότητα ἀλλὰ ἀκρότητα (ΗΝ 1107α 6 – 7). Ὁ ἠθικὸς ἄνθρωπος ὀφείλει καὶ δύναται νὰ βρίσκει τὸ μέσον σὲ μία κατάσταση καὶ νὰ τὸ ἐπιλέγει, καὶ τοῦτο ἀποτελεῖ δύσκολο ἔργο «διὸ καὶ ἔργον ἐστὶ σπουδαῖον εἶναι» (ΗΝ 1109α 23 – 24). Ὁ Ἀριστοτέλης προχωρεῖ στὴν περιγραφὴ τῶν ἐπὶ μέρους ἠθικῶν ἀρετῶν καὶ παρουσιάζει μὲ παραδείγματα τὴν μεσότητα κάθε ἀρετῆς σὲ ἀντίθεση μὲ τὶς ἑκάστοτε ἀκρότητες.31
Ἡ ἠθικὴ τοῦ Ἀριστοτέλη εἶναι σαφῶς τελεολογική. Τὸ ὑπέρτατο ἀνθρώπινο ἀγαθὸ συλλαμβάνεται ἀπὸ τὸν Σταγειρίτη φιλόσοφο ὡς ἕνα σύνολο «ἱκανοτήτων καὶ δραστηριοτήτων ὀρθολογικοῦ αὐτοκαθορισμοῦ» ποὺ ἐκδηλώνεται μέσα ἀπὸ τὴν καλλιέργεια τῶν ἀρετῶν».32 «Ἡ δ’ ἀρετὴ περὶ πάθη καὶ πράξεις ἐστίν, ἐν οἷς ἡ μὲν ὑπερβολὴ ἁμαρτάνεται καὶ ἡ ἔλλειψις (ψέγεται). Τὸ δὲ μέσον ἐπαινεῖται καὶ κατορθοῦται· ταῦτα δ’ ἄμφω τῆς ἀρετῆς. Μεσότης τις ἄρα ἐστὶν ἡ ἀρετὴ στοχαστική γε οὖσα τοῦ μέσου» (ΗΝ 11066 24 – 28).
Ἡ ἠθικὴ ἀρετὴ εἶναι κατὰ τὸν Ἀριστοτέλη μία ἕξη τῆς ψυχῆς σχετικὴ μὲ τὴν ἐκλογή, καὶ βρίσκεται στὸ μέσον καὶ προσδιορίζεται ἀπὸ τὸν τρόπο ποὺ ὁ φρόνιμος θὰ μποροῦσε νὰ ὁρίσει. Ὁ Ἀριστοτέλης χρησιμοποιώντας τὴ λέξη «ἕξη» δηλώνει τὴ συνήθεια, τὴν ἄσκηση τῆς ψυχῆς πρὸς τὸ καλό. Ὁ ἄνθρωπος θὰ μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ ἐνάρετος μέσα στὴν πράξη ποὺ μαρτυρᾶ τὴν ἠθικότητά του. Ὁ ἄνθρωπος ἔχει τὴ δυνατότητα μέσα του νὰ δεχτεῖ τὶς ἀρετές, ἀλλὰ τελειοποιεῖται μὲ τὸν ἐθισμό. Ἔχει τὴ δυνατότητα νὰ προσαρμόσει τὴ συμπεριφορά του μὲ βάση κάποιες ἠθικὲς ἀρχές, νὰ βελτιώσει τὸν χαρακτήρα του μὲ τὴ συνήθεια καὶ νὰ ὁδηγηθεῖ στὴν ὁλοκλήρωση τῆς προσωπικότητάς του.33
Ἡ ἀρετή, λέει ὁ Ἀριστοτέλης, εἶναι ἕξις προαιρετική, ἐναπόκειται στὴ διακριτική μας εὐχέρεια, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς», σὲ μία μεσότητα, ἀνάμεσα σὲ δύο ἄκρα.34
Ἐνάρετος εἶναι αὐτὸς ὁ ὁποῖος ἔχει ἀρετή, ἔχει τὴ συνήθεια νὰ ἐνεργεῖ σωστά, νὰ ἐπιλέγει σωστά, σὲ διαφορετικὲς περιστάσεις, χωρὶς ὅμως νὰ ὑποδουλώνεται σ’ αὐτὴ τὴ συνήθεια.35
Ἡ ὑψηλότερη ἀνθρώπινη δυνατότητα εἶναι ἡ γνώση καὶ ὅλες οἱ ἄλλες ἀνθρώπινες δυνατότητες προέρχονται ἀπὸ αὐτὴν τὴν κεντρικὴ ἱκανότητα. Ἡ ἀρετή, κατὰ τὸν Ἀριστοτέλη, συνδέεται μὲ τὴν ἀνθρώπινη σοφία.36
Γι’ αὐτὸν τὸ λόγο ἡ πολιτεία θὰ πρέπει νὰ φροντίζει γιὰ τὴν ἀρετὴ ὅλων τῶν πολιτῶν καὶ νὰ θέτει ἠθικοὺς στόχους. Οἱ νομοθέτες ὀφείλουν νὰ κάνουν τοὺς πολίτες καλοὺς μὲ τὸν ἐθισμό. Γιὰ τὸν Πλάτωνα ἡ ἀρετὴ εἶναι γνώση καὶ ἑπομένως εἶναι διδακτή. Ἔχει μεταφυσικὸ χαρακτήρα καὶ θεϊκὴ προέλευση. Γιὰ τὸν Ἀριστοτέλη ἡ ἀρετὴ εἶναι ἕξη συμπεριλαμβάνοντας μέσα σ’ αὐτὴν τὸ περιεχόμενο τῆς πράξης καὶ τῆς συνήθειας. Ἡ ἀρετὴ ἱκανοποιεῖ τὴν τάση τοῦ ἀνθρώπου νὰ ὁδηγηθεῖ στὴν εὐδαιμονία. Γιὰ νὰ λειτουργεῖ ὀρθὰ μία πολιτεία χωρὶς προβλήματα εἶναι ἀπαραίτητος ὁ ἐνάρετος βίος καὶ ἀπὸ τὴν πλευρὰ τῶν ἀρχόντων καὶ τῶν ἀρχομένων. Καὶ βεβαίως, αὐτὴ ἡ θέση τοῦ Ἀριστοτέλη ἔχει διαχρονικότητα καὶ ἐπικαιρότητα.
Ὁ Πλάτων συνδέει τὴν ἀρετὴ μὲ τὴν ἰδέα τοῦ ἀγαθοῦ, δίνοντας στὸ περιεχόμενό της θεωρητικὴ βάση. Ἐνάρετες εἶναι οἱ πράξεις ποὺ μετέχουν τῆς ἰδέας τοῦ ἀγαθοῦ. Ἀντίθετα, ὁ Ἀριστοτέλης ἐπισημαίνει στὸν πρακτικὸ χαρακτήρα τὴν ἀρετή, δὲν τὸν ἐνδιαφέρει νὰ μάθουμε τί εἶναι ἀρετή, ἀλλὰ πῶς θὰ γίνουμε ἐνάρετοι.37
Ἀξίζει νὰ ἀφουγκραστοῦμε τὰ ἀριστοτελικὰ μηνύματα γιὰ τὴν κατάκτηση τῆς ἀρετῆς. Μᾶς χρειάζονται καὶ σήμερα ὅσο ποτὲ ἄλλοτε.
Σημειώσεις:
26. Wikipedia, ὅ.π., σ. 5, 6. 27. Ἀριστοτέλης, Ἅπαντα, τ. 6, ὅ.π., σ. 23. 28. Νικ. Κονομής, Πρόλογος στὴν Ἀθηναίων Πολιτεία τοῦ Ἀριστοτέλη, Ἀθήνα 2015, σ. 11. Ἔκδοση «ΒΗΜΑ». 29. Wikipedia, ὅ.π., σ. 7. 30. Ἀνδρονίκη Μαστοράκη, Ἡ ἔννοια τῆς ἀρετῆς στὸν Ἀριστοτέλη, Ἡ Ἀριστοτελικὴ Ἠθική, χ.χ. σ. 1 (ἐκδόσεις Σκηβόλος). 31. Ἀνδρονίκη Μαστοράκη, ὅ.π., σ. 3. 32. Ἴδια, ὅ.π., σ. 2, ὅπου ὑποσημείωση 8. Βερβιδάκης Σ., Ἡ ἀριστοτελικὴ Ἠθικὴ καὶ οἱ σύγχρονες ἀντιθεωρητικὲς τάσεις στὸ χῶρο τῆς ἠθικῆς φιλοσοφίας στὸ Ἀνδριόπουλος Δ.Ζ., ὅ.π. τ. Ι, σ. 179. 33. Βλ. Ἡ ἔννοια τῆς ἀρετῆς στὴ Φιλοσοφία τοῦ Ἀριστοτέλη, scien@archives.wordpress.com, σ. 1. 34. Κορνήλιος Καστοριάδης, Ἡ ἔννοια τῆς ἀρετῆς στὸν Ἀριστοτέλη, Βικιπαίδεια, σ. 1. 35. Ἴδιος, ὅ.π., σ. 2. 36. https:el.wikipedia.oray, σ. 2. 37. Βλ. Ἡ ἔννοια τῆς ἀρετῆς στὴ Φιλοσοφία τοῦ Ἀριστοτέλη, sciencearchives. wordpress.com, σ. 1 καὶ 2.