Τοῦ κ. Παύλου Κλιματσάκη, διδάκτορος Φιλοσοφίας
Ὁ Χριστὸς δὲν «ὑπέστη» τὸν Σταυρό, ἀλλά, ἀντιθέτως, τὸν ἐπέτρεψε ἑκουσίως, σὲ κάθε βῆμα τοῦ Πάθους Του. Δὲν Τὸν ἀνάγκασε οὔτε ὁ Θεὸς-Πατήρ, οὔτε ὁ διάβολος, οὔτε κάποια ἀνάγκη. Ὁ ἴδιος ὁ Θεάνθρωπος εἶπε «Ναὶ» στὴν σταύρωση καὶ τὸ πάθος. Ἡ ἑκούσια αὐτὴ θυσία εἶναι τὸ κέντρο τῆς ὀρθόδοξης κατανόησης τοῦ Σταυροῦ, τὴν ὁποία ὁ Ἅγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητὴς ἀναλύει ὡς πρὸς τὸ ὀντολογικὸ καὶ ἠθικό της βάθος
1. Ὁ Σταυρὸς ὡς κορύφωσις τῆς Ἐνσαρκώσεως
Γιὰ τὸν Ἅγιο Μάξιμο, ἡ Ἐνσάρκωση καὶ ὁ Σταυρὸς δὲν εἶναι δύο ξεχωριστὰ γεγονότα. Εἶναι τὸ ἕνα καὶ αὐτὸ μυστήριο τῆς οἰκονομίας ποὺ ὁδηγεῖται ἐν τέλει στὴν πλήρωσή του μὲ τὴν ἀνάληψη τοῦ Χριστοῦ. Ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ ἔγινε ἄνθρωπος, ὄχι μόνο γιὰ νὰ διδάξει ἢ νὰ θαυματουργήσει, ἀλλὰ γιὰ νὰ θεραπεύσει ὁλόκληρη τὴν ἀνθρώπινη φύση καὶ τὴν πιὸ βαθιὰ πληγή της, τὸν θάνατο, ποὺ εἰσῆλθε στὸν κόσμο μέσῳ τῆς ἁμαρτίας. Ὁ Χριστὸς ἔπρεπε νὰ φτάσει μέχρι τὸ ἔσχατο σημεῖο τῆς ἀνθρώπινης μεταπτωτικῆς κατάστασης, ὥστε νὰ πάρει ἐπάνω Του ὅλη τὴν τραγωδία τῆς πεπτωκυίας ἀνθρωπότητας. Ὁ Ἅγιος Μάξιμος λέει ὅτι ὁ Λόγος «πάντοτε καὶ ἐν πᾶσιν» θέλει νὰ πραγματοποιεῖ τὸ μυστήριο τῆς ἐνσωματώσεώς Του. Ὁ Σταυρὸς εἶναι ἡ πιὸ ριζικὴ ἐνσωμάτωση: ὁ Θεὸς δὲν κατέβηκε μόνο μέχρι τὴ φάτνη, ἀλλὰ μέχρι τὸν Σταυρὸ καὶ τὸν θάνατο.
2. Ἡ ἑκουσία ταπείνωσις τοῦ Χριστοῦ ὡς θεραπεία τῆς ἀνθρωπίνης θελήσεως
Ὁ Χριστός, ὅπως κάθε ἄνθρωπος, εἶχε καὶ ἔχει πλήρη ἀνθρώπινη θέληση, ἀλλὰ ἀπολύτως καθαρή, δηλαδὴ χωρὶς καμία κλίση πρὸς τὴν ἁμαρτία. Στὸν κῆπο τῆς Γεθσημανῆς, ὅπου ὁ Χριστὸς λέει: «Πάτερ, εἰ δυνατόν ἐστι, παρελθέτω ἀπ’ ἐμοῦ τὸ ποτήριον τοῦτο· πλὴν οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ’ ὡς σύ», μὲ τὴν ὑπακοὴ στὸ θέλημα τοῦ Πατρός, ὁ Χριστὸς θεραπεύει τὴν ἀνθρώπινη θέληση, καταδεικνύοντας ὅτι ἡ ἀληθινὴ ἐλευθερία δὲν εἶναι νὰ κάνουμε ὅ,τι θέλουμε, ἀλλὰ τὸ νὰ συμμορφώνουμε ἐλεύθερα τὸ θέλημά μας στὸ θέλημα τοῦ Πατρός. Μὲ τὴν ἑκούσια ὑπακοή Του μέχρι θανάτου, καὶ μάλιστα τοῦ πιὸ ἀτιμωτικοῦ θανάτου, ὁ Χριστὸς καρφώνει πάνω στὸν Σταυρὸ τὴν φιλαυτία, τὸν ριζικὸ αὐτὸ ἐγωισμό μας ποὺ εἶναι ἡ πηγὴ ὅλων τῶν παθῶν. Δὲν νικᾶ τὸν θάνατο μὲ βία, ἀλλὰ μὲ ταπείνωση. Ὁ θάνατος, ποὺ ἦταν ὅπλο τοῦ διαβόλου, γίνεται ὅπλο τοῦ Χριστοῦ: «Θανάτῳ θάνατον πατήσας».
3. Ὁ Σταυρὸς ὡς κοσμικὴ ἀνακεφαλαίωσις
Ὁ Σταυρὸς δὲν ἀποτελεῖ ἁπλῶς θυσία γιὰ τὴν ἀνθρωπότητα, ἀλλὰ εἶναι ταυτόχρονα κοσμικὸ γεγονός, εἶναι ἡ κορύφωση τοῦ θείου σχεδίου γιὰ ὁλόκληρη τὴν κτίση. Ὁ Ἅγιος Μάξιμος περιγράφει πέντε μεγάλες ὀντολογικὲς διαιρέσεις ποὺ ὑπάρχουν στὴν κτίση καὶ τὶς ὁποῖες ὁ ἄνθρωπος δὲν μπορεῖ νὰ ὑπερβεῖ χωρὶς τὴν θεία χάρη: 1. Ἄκτιστο – Κτιστὸ 1. Νοητὸ – Αἰσθητὸ 3. Οὐρανὸς – Γῆ 4. Παράδεισος – Οἰκουμένη 5. Ἄρρεν – θῆλυ (στὸν ἄνθρωπο)
Κατὰ τὴν πρωταρχική του κατάσταση, ὁ ἄνθρωπος δημιουργήθηκε ὡς «φυσικὸς δεσμὸς» καὶ μεσίτης, μὲ στόχο νὰ ἑνώσει ὅλα αὐτὰ τὰ ἄκρα καὶ νὰ τὰ ὁδηγήσει πίσω στὸν Θεό. Ἀλλὰ ἀπέτυχε. Ὁ Χριστός, ὡς νέος Ἀδὰμ καὶ Θεάνθρωπος, ἀναλαμβάνει αὐτὸ τὸ κοσμικὸ ἔργο καὶ τὸ φέρνει σὲ πέρας μέσῳ τοῦ Σταυροῦ, τοῦ Τάφου, τῆς Ἀναστάσεως καὶ τῆς Ἀναλήψεως, κατὰ τὴν ὁποία ἐν τέλει ὁδηγεῖ τὴν ἀνθρώπινη φύση ἐνώπιον τοῦ Πατρός, ἑνώνοντας τὸ ἄκτιστο μὲ τὸ κτιστό.
Ὁ Ἅγιος Μάξιμος τονίζει ὅτι ὁ Χριστὸς «καινοτομεῖ» τὶς φύσεις. Ὁ Σταυρὸς γίνεται ἔτσι τὸ κεντρικὸ γεγονὸς μὲ βάση τὸ ὁποῖο ἐπανενώνεται ὅλη ἡ κτίση. Γι’ αὐτὸ λέει ὁ Ἅγιος Μάξιμος ὅτι «ὁ τὸ μυστήριον τοῦ Σταυροῦ καὶ τοῦ τάφου γινώσκων, γινώσκει καὶ τοὺς λόγους τῶν ὄντων». Ὁ Σταυρὸς ἀποκαλύπτει τοὺς βαθύτερους θεϊκοὺς σκοποὺς πίσω ἀπὸ κάθε κτίσμα. Δὲν εἶναι «ἀτυχὲς ἐπεισόδιο» τῆς ἱστορίας καὶ τῆς θείας οἰκονομίας, ἀλλὰ ἡ κορύφωση τοῦ θείου σχεδίου γιὰ τὴν σωτηρία τοῦ ἀνθρώπου. Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο, ἡ κοσμικὴ ἀνακεφαλαίωση ἀποδεικνύεται ὀντολογικὴ ἕνωση τῶν διισταμένων ποὺ πραγματοποιεῖται μέσα στὴν μία ὑπόσταση τοῦ Λόγου.
Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης, Δαμασκηνὸς διὰ τὴν συγκατάβασιν τοῦ Λόγου
Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός, στὴν «Ἔκδοσιν ἀκριβῆ τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως» τονίζει ὅτι ἡ κένωση τοῦ Λόγου καὶ ἡ ταπείνωση εἶναι πράξη τῆς δευτέρας ὑποστάσεως τῆς Ἁγίας Τριάδος. Ὁ Λόγος προσλαμβάνει ὁλόκληρη τὴν ἀνθρώπινη φύση (μὲ ὅλα τὰ φυσικά της ἰδιώματα, συμπεριλαμβανομένου τοῦ θανάτου) χωρὶς νὰ χάσει τίποτα ἀπὸ τὴ θεότητά Του.
Μὲ βάση τὴν ἔννοια τῆς ἀντίδοσης τῶν ἰδιωμάτων, κατὰ τὴν ὁποία, ἡ ἀνθρώπινη φύση δέχεται τὶς θεϊκὲς ἰδιότητες (ἀφθαρσία, παντοδυναμία) καὶ ἡ θεία φύση δέχεται τὰ ἀνθρώπινα (πεῖνα, δίψα, θάνατος) μέσα στὴν ἑνότητα τῆς μίας ὑποστάσεως, ὁ Δαμασκηνὸς ἐξηγεῖ ὅτι ὁ Σταυρὸς δὲν εἶναι πράξη μόνο τοῦ ἀνθρώπου Ἰησοῦ, ἀλλὰ πράξη τοῦ Θεανθρώπου. Τονίζει δὲ ὅτι ἡ ταπείνωση αὐτὴ εἶναι μὲν πλήρης, ἀλλὰ χωρὶς σύγχυση ἢ ἀλλοίωση τῶν φύσεων. Ὁ Χριστὸς πεθαίνει πραγματικὰ ὡς ἄνθρωπος, ἀλλὰ ὁ θάνατός Του εἶναι ζωοποιός, ἐπειδὴ εἶναι θάνατος Θεοῦ.
5. Ἡ καθημερινὴ συσταύρωσις
Ὁ Χριστὸς δὲν ἐπέτρεψε τὸν Σταυρό Του μόνο ὡς ἱστορικὸ γεγονὸς σωτηρίας, ἀλλὰ καὶ ὡς τρόπο ζωῆς γιὰ κάθε πιστό. Ὁ Ἅγιος Μάξιμος ἐπισημαίνει: «Εἴτε συσταυρωνόμαστε μαζί Του, εἴτε Τὸν σταυρώνουμε». Δὲν ὑπάρχει οὐδέτερη στάση. Κάθε μέρα, μὲ κάθε μας ἀπόφαση, εἴμαστε εἴτε μαζί Του στὸν Σταυρό, εἴτε ἀπὸ τὴν πλευρὰ ἐκείνων ποὺ Τὸν σταυρώνουν μὲ τὴν ἀδιαφορία, τὴν ἁμαρτία καὶ τὴν ὑπερηφάνειά μας. Ἡ συσταύρωση δὲν εἶναι θεωρητικὴ οὔτε περιορίζεται στὴ Μεγάλη Ἑβδομάδα. Εἶναι καθημερινὴ πνευματικὴ ἄσκηση ποὺ ἐκτυλίσσεται σὲ τρία ἀλληλένδετα στάδια, σύμφωνα μὲ τὴ μυστικὴ ἑρμηνεία τοῦ Ἁγίου Μαξίμου:
Πρῶτον, νεκρώνουμε τὰ πάθη. Τὰ πάθη (φιλαυτία, ὀργή, ἡδονή, φθόνος, κενοδοξία) εἶναι οἱ «ἧλοι» ποὺ κρατοῦν καρφωμένο τὸν Χριστὸ μέσα μας. Δὲν τὰ καταστρέφουμε, ἀλλὰ τὰ μεταμορφώνουμε. Ἡ ἐπιθυμία γίνεται πόθος γιὰ τὸν Θεό, ὁ θυμὸς γίνεται ζῆλος κατὰ τοῦ διαβόλου, ἡ λύπη μετατρέπεται σὲ κατάνυξη καὶ μετάνοια. Αὐτὴ εἶναι ἡ «ἀργία» τῶν παθῶν ποὺ διδάσκει ὁ Ἅγιος Μάξιμος: τὰ καρφώνουμε στὸν Σταυρό, ὥστε νὰ ἀδρανοποιηθοῦν οἱ παρὰ φύσιν κινήσεις τους.
Δεύτερον, θάβουμε τοὺς λογισμούς. Οἱ λογισμοὶ εἶναι οἱ ρίζες καὶ οἱ σπόροι τῶν παθῶν. Ὁ Ἅγιος Μάξιμος τονίζει ὅτι πρέπει νὰ τοὺς «θάβουμε» ἀμέσως, χωρὶς διάλογο, χωρὶς ἀνάλυση, χωρὶς τροφή. Ἡ ταφὴ εἶναι πράξη σιωπῆς καὶ φυλακῆς τοῦ νοῦ. Ὅταν ὁ λογισμὸς «σταυρώνεται» καὶ «θάβεται», τότε ἀπελευθερώνεται χῶρος μέσα μας γιὰ τὴν παρουσία τοῦ Χριστοῦ.
Τρίτον, ἀνασταίνουμε τὸν Λόγο μέσα μας. Ὅταν νεκρώσουμε τὰ πάθη καὶ θάψουμε τοὺς λογισμούς, τότε ὁ Χριστὸς ἀνασταίνεται μέσα στὴν καρδιά μας ὡς ζωντανὴ παρουσία. Δὲν πρόκειται γιὰ συναισθηματικὴ ἐμπειρία, ἀλλὰ γιὰ πραγματικὴ μέθεξη τῆς Ἀναστάσεως ἤδη ἀπὸ αὐτὴ τὴ ζωή. Ἡ Χάρις τοῦ Βαπτίσματος, ποὺ μπορεῖ νὰ ἔχει θαφτεῖ κάτω ἀπὸ τὰ πάθη, ἀναζωπυρώνεται καὶ ὁ ἄνθρωπος ἀρχίζει νὰ ζεῖ κατὰ τὸ ρηθὲν ὑπὸ τοῦ Παύλου «οὐκέτι ἐγώ, ζῆ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστὸς» (Γαλ. 2:20).
Ὁ Ἅγιος Μάξιμος προειδοποιεῖ ὅτι χωρὶς αὐτὴ τὴν μέθεξη, ἀκόμα καὶ ἡ πιὸ βαθιὰ θεολογία γίνεται «δαιμονική». Οἱ δαίμονες γνωρίζουν ἄριστα τὰ δόγματα, ἀλλὰ δὲν ἔχουν μετάνοια, δὲν ἔχουν σταυρό, δὲν ἔχουν ἀγάπη. Γι’ αὐτὸ μπορεῖ κανεὶς νὰ μιλάει σωστὰ γιὰ τὸν Σταυρὸ καὶ νὰ ζεῖ μακριὰ ἀπὸ αὐτόν. Ἡ ἀληθινὴ γνώση τοῦ Σταυροῦ εἶναι καρπὸς τῆς καθημερινῆς συσταύρωσης, ὄχι ἁπλὴ διανοητικὴ κατανόηση.
Αὐτὴ ἡ καθημερινὴ συσταύρωση πραγματοποιεῖται κυρίως μέσα στὴν Ἐκκλησία: μὲ τὴν προσευχή, τὴν ταπεινὴ ἐξομολόγηση, τὴν ἐγκράτεια, τὴν ὑπακοή, τὴν ἐλεημοσύνη καὶ κυρίως μὲ τὴν συμμετοχὴ στὰ Μυστήρια. Κάθε Θεία Λειτουργία εἶναι προέκταση τοῦ Σταυροῦ καὶ τῆς Ἀναστάσεως. Κάθε φορὰ ποὺ κοινωνοῦμε, δεχόμαστε μέσα μας τὸν Σταυρωμένο καὶ Ἀναστημένο Χριστό, ὁ ὁποῖος συνεχίζει νὰ μᾶς καλεῖ κοντά Του.
Ἔτσι, ὁ Σταυρὸς ποὺ ὁ Χριστὸς ἐπέτρεψε γίνεται γιὰ ἐμᾶς δρόμος ζωῆς καὶ πύλη τῆς θέωσης. Δὲν εἶναι μόνο τὸ μέσο τῆς σωτηρίας μας, ἀλλὰ καὶ ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο καλούμαστε νὰ ζήσουμε κάθε μέρα, μέχρι νὰ φτάσουμε στὴν πληρότητα τῆς ἀναστάσιμης χαρᾶς.
6. Συμπέρασμα
Ὁ Χριστὸς ἐπέτρεψε νὰ Τὸν σταυρώσουν, ἐπειδὴ μόνο ἔτσι μποροῦσε νὰ ὁλοκληρωθεῖ τὸ μυστήριο τῆς ἀγάπης Του καὶ τῆς θείας οἰκονομίας. Δὲν ἦταν ὑποχρεωμένος. Τὸ ἔκανε ἐπειδὴ εἶναι ἀγάπη, καὶ ἡ ἀγάπη φτάνει μέχρι τὸ ἔσχατο σημεῖο. Μὲ τὸν Σταυρό Του, ὁ Χριστὸς καταργεῖ τὸν θάνατο διὰ τοῦ θανάτου, θεραπεύει τὴν ἀνθρώπινη φύση, ἐπαναφέρει τὴν κτίση στὴν ἀρχική της ἁρμονία καὶ ἀνοίγει τὸν δρόμο τῆς θέωσης γιὰ κάθε ἄνθρωπο ποὺ θέλει νὰ Τὸν ἀκολουθήσει.
Οἱ ἅγιοι τῆς Ἐκκλησίας μᾶς δείχνουν ὅτι ὁ Σταυρὸς δὲν εἶναι μόνο ἱστορικὸ γεγονός, ἀλλὰ καὶ τρόπος ὕπαρξης γιὰ ὁλόκληρη τὴν κτίση καὶ γιὰ τὸν καθένα μας. Ὅσο περισσότερο συσταυρωνόμαστε καθημερινὰ μὲ τὸν Χριστό, τόσο περισσότερο ἀνασταινόμαστε μαζί Του. Καὶ μόνο ἔτσι καταλαβαίνουμε, γιατί Ἐκεῖνος ἐπέτρεψε νὰ Τὸν σταυρώσουν: γιὰ νὰ μᾶς δώσει τὴ δυνατότητα νὰ γίνουμε συσταυρωμένοι καὶ συνδοξασμένοι μαζί Του, στὴν αἰώνια ζωὴ τῆς Ἁγίας Τριάδας.