Τοῦ κ. Κωνσταντίνου Βαθιώτη, τέως Ἀναπληρωτοῦ Καθηγητοῦ Νομικῆς Σχολῆς Δ.Π.Θ.
ΜΕΡΟΣ ΙΘ΄
ΑΙ ΔΥΣΟΙΩΝΟΙ ΠΡΟΒΛΕΨΕΙΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ ΠΛΗΣΗ
Συγκλονιστικὸ γιὰ τὸν κίνδυνο νὰ λειτουργήσει ἡ τεχνολογία ὡς ὁδοστρωτήρας τῆς ἐλευθερίας καὶ τοῦ ἴδιου τοῦ ἀνθρώπου εἶναι ἕνα δοκίμιο μὲ τίτλο «Ἡ ὑψηλὴ τεχνολογία»[1] , ποὺ εἶχε γράψει τὸ 2006 ὁ Κύπριος λογοτέχνης Κυριάκος Πλησής, ἀρθρογράφος τοῦ περιοδικοῦ «Εὐθύνη». Μὲ τὴν ἀναφορὰ σὲ αὐτὸ τὸ κείμενο ὁλοκληρώνεται τὸ σχετικὸ ἀφιέρωμά μας.
Ὁ συγγραφέας προτάσσει στὸ κείμενό του τὰ ἑξῆς ἐρωτήματα: «Ἄραγε ὁ ἄνθρωπος θὰ ἐξακολουθεῖ νὰ εἶναι, ὅπως τὸν γνωρίζουμε ἀπὸ τὴν ἱστορία του; Θὰ μπορεῖ νὰ ζεῖ τὸ παρελθὸν, ὅπως τὸ ζοῦσε, θὰ μπορεῖ νὰ ἀνατρέχει στὸ παρελθὸν, γιὰ νὰ δεῖ τὴν πορεία του, θὰ ὁραματίζεται τὸ μέλλον, ὅπως ἔκανε πάντοτε; Κι ἀκόμη, θὰ εἶναι, στὸ μέτρο ποὺ ὡς τὰ τώρα ἦταν, ἐλεύθερος νὰ κάνει τὶς ἐπιλογές του, νὰ ἁμαρτάνει καὶ νὰ μετανοεῖ; Θὰ ἔχει μάτια νὰ δεῖ τὴν ὀμορφιὰ καὶ νὰ τὴν ἀπολαμβάνει, ὅπως τὴν ἀπολάμβανε ἀντικρύζοντας τὰ πρῶτα λουλούδια τὴν ἄνοιξη, καὶ νὰ συγκινεῖται μὲ τὸν στίχο τοῦ ποιητῆ “ἀνοιχτὰ πάντα κι ἄγρυπνα τὰ μάτια τῆς ψυχῆς μου”; Κι ἀκόμη, θὰ μπορεῖ νὰ εἶναι κύριος τῶν διανοημάτων καὶ νὰ τὰ ὑλοποιεῖ ὅπως αὐτὸς θέλει;».
Ὁ Πλησὴς σημειώνει ὅτι τέτοια ἐρωτήματα εἶναι λίγο-πολὺ καινοφανῆ σὲ σχέση μὲ τὸ παρελθόν, ἀφοῦ στὸν 20ό αἰώνα μιλούσαμε μὲν γιὰ τεχνολογικὴ ἐξέλιξη, καταγγέλλοντας τὴν διαστρέβλωση ποὺ ἐπέφερε στὸ «κατὰ φύσιν ζῆν» καί, εἰδικότερα, τὰ ἄγχη, τὶς φοβίες καὶ τὰ ἀδιέξοδα τοῦ σύγχρονου ἀνθρώπου. Μολονότι ὁ πυρηνικὸς καὶ ὁ βιολογικὸς πόλεμος (τὸν δεύτερο, ἐν τινι μέτρῳ, τὸν βιώσαμε τὸ 2020 μὲ τὴν ἐπιδρομὴ τοῦ κορωνοϊοῦ) ἐπικρέματο πάντοτε ἄνωθεν τῆς κεφαλῆς τῶν λαῶν, δὲν παραλείπαμε νὰ θαυμάζουμε τὰ διάφορα τεχνολογικὰ ἐπιτεύγματα. Ὁ συγγραφέας ἐπιλέγει νὰ ἀναφέρει ἐδῶ δύο παραδείγματα: τὴν ἐπέλαση τοῦ ἀνθρώπου στὸ διάστημα καὶ τὴν ἐξάλειψη τῶν ἀσθενειῶν ποὺ μάστιζαν ἐπὶ αἰῶνες τὴν ἀνθρωπότητα.
Ἔχοντας περάσει, ὅμως, στὸν 21ο (ἀπατ)αἰώνα, ὁ Πλησὴς παρατηρεῖ ὅτι τὰ περιθώρια ἐλευθερίας τοῦ ἀνθρώπου στενεύουν ὁλοένα καὶ περισσότερο. Οἱ ἐλευθερίες αὐτὲς ἀφοροῦν τὴν δυνατότητα τοῦ ἀνθρώπου νὰ σκέπτεται καὶ νὰ ἐνεργεῖ ὡς αὐτόνομη προσωπικότητα, νὰ ἐπικοινωνεῖ μὲ τοὺς συνανθρώπους του κατὰ τὸ δοκοῦν, νὰ ἔχει δεσμοὺς μὲ τὴν φύση καὶ τὴν ἱστορία, ἀλλὰ καὶ νὰ διψᾶ γιὰ τὴν αἰωνιότητα.
Ἐν συνεχείᾳ, ὁ Πλησής, συμπορευόμενος μὲ τὴν συμπαγῆ πλειοψηφία τῶν τεχνοσκεπτικιστῶν καί, κατὰ μείζονα λόγo, τῶν ἀρνητῶν τῆς τεχνολογίας, καταγράφει μία διαπίστωση, ἡ ὁποία εἶναι κεφαλαιώδους σημασίας γιὰ τὴν κατανόηση τῆς ἐγγενοῦς καὶ ἄκρως ἐπικίνδυνης ἰδιότητας τῆς τεχνολογίας: «Ἡ τεχνολογία προχωρεῖ· καὶ προχωρεῖ ραγδαῖα. Εἶναι ἀδύνατον καὶ ἱστορικὰ ἀτεκμηρίωτο νὰ ἀνακοπεῖ αὐτὴ ἡ ἐξέλιξη».
Τὸ 2006, ἔτος συγγραφῆς τοῦ κειμένου του, ὁ Πλησὴς ἐπισημαίνει ὅτι βρισκόμασταν στὸ στάδιο τῆς «ὑψηλῆς τεχνολογίας», ἀπὸ ἐκεῖνο δὲ τὸ χρονικὸ σημεῖο ὁ συγγραφέας προσπαθοῦσε νὰ σκιαγραφήσει τὶς συνέπειες ποὺ θὰ ἔχει στὸ μέλλον ἡ ἐξέλιξη τῆς τεχνολογίας γιὰ τὴν ἀνθρώπινη οὐσία. Ἂς θυμηθοῦμε ποιὰ ἦταν ἐπακριβῶς ἡ ἐκτίμησή του, ἡ ὁποία θέτει τὸν δάκτυλον ἐπὶ τὸν τύπον τῶν ἥλων τῆς ἀνθρωποφάγας παγκοσμιοποίησης:
«Ποῦ θὰ ὁδηγηθοῦμε εἶναι ἀβέβαιο καὶ ἴσως ἀσύλληπτο. Ποιὲς συνέπειες θὰ ἔχει αὐτὴ ἡ ἐξέλιξη γιὰ τὴν ἀνθρώπινη οὐσία μπορεῖ νὰ εἰκάσουμε, χωρὶς ὅμως μὲ βεβαιότητα νὰ προβλέψουμε. Οἱ προβλέψεις τοῦ Ὄργουελ φαίνονται σχεδὸν ἀθῶες μὲ αὐτὰ ποὺ συμβαίνουν σήμερα καὶ μὲ ὅσα, μὲ μαθηματικὴ ἀκρίβεια, θὰ ἀκολουθήσουν. Ἤδη ἡ παγκοσμιοποίηση ξεγράφει ἰδιαιτερότητες, ἰσοπεδώνει πολιτισμοὺς καὶ τείνει νὰ μεταβάλει τοὺς ἀνθρώπους ἀπὸ αὐτόνομες προσωπικότητες καὶ νὰ τοὺς μεταποιήσει σὲ ἀριθμητικὲς μονάδες τοῦ παγκόσμιου συνόλου. Ἡ ἀπὸ αἰῶνες συσσωρευμένη γνώση καὶ ἐμπειρία τῶν ἀνθρώπων κωδικοποιοῦνται καὶ προσφέρονται ὡς ἕτοιμα πακέτα συσκευασμένων προϊόντων. Ἡ χαρὰ τῆς δημιουργίας μετατρέπεται σὲ μηχανικὸ καὶ περίτεχνο παιγνίδι ἀποκωδικοποίησης κωδίκων. Οἱ ἀνθρώπινες σχέσεις ἄρχισαν νὰ προσαρμόζονται σ’ ἕνα παγκόσμιο τρόπο συμπεριφορᾶς. Τὰ πάντα τυποποιοῦνται ραγδαῖα καὶ ὄχι στὸ ἀπώτερο μέλλον θὰ μεταβάλουν τοὺς ἀνθρώπους σὲ ὁμοιόμορφα κλωνοποιημένα ὄντα. Βέβαια, ἡ κλωνοποίηση, παράγωγο τῆς ὑψηλῆς τεχνολογίας, ἀφορᾶ ἐπὶ τοῦ παρόντος τὴ διαιώνιση τῆς ζωῆς, ἀλλὰ φοβᾶμαι πὼς παράλληλα θὰ εὐδοκιμήσει καὶ μία ἄλλη, ὑπολανθάνουσα, κλωνοποίηση, ἡ ὁποία θὰ πολλαπλασιάζει ἀνθρώπους μὲ τὰ ἴδια αἰσθήματα, μὲ τὸν ἴδιο τρόπο σκέψης, μὲ τὴν ἴδια συμπεριφορά. Ἡ ὑψηλὴ τεχνολογία ἐξελίσσεται σὲ ἀπόλυτο κυρίαρχο στὴν πολιτικὴ καὶ πολιτισμικὴ παγκόσμια σκακιέρα»[2].
Ὁ Πλησὴς συμπληρώνει τοὺς δικαιολογημένους φόβους του μὲ τὶς ἑξῆς σκέψεις: «Τὸ “οὐδὲν κρυπτὸν ὑπὸ τὸν ἥλιον” εἶχε κάποτε μία μεταφυσικὴ σημασία· σήμαινε πὼς ὑπῆρχε μία ὑπέρτατη δύναμη, ποὺ ὡς παντεπόπτης μποροῦσε νὰ παρακολουθεῖ τὰ πεπραγμένα τῶν ἀνθρώπων. Σήμερα, ἡ ὑψηλὴ τεχνολογία ὅπλισε τὸν ἄνθρωπο μὲ τέτοια μέσα, ὥστε νὰ μπορεῖ νὰ εἰσδύσει ἀκόμη καὶ στὶς ἐνδόμυχες σκέψεις καὶ βουλήσεις τῶν συνανθρώπων του. Φοβερὸ καὶ μακάβριο παιγνίδι. Κυρίαρχος τοῦ παιγνιδιοῦ ὅποιος ἔχει τὴ δύναμη καὶ τὴν ὑλικὴ εὐρωστία νὰ προάγει τὴν ὑψηλὴ τεχνολογία καὶ νὰ μονοπωλήσει τὰ ἐπιτεύγματά της. Ἡ ἀνεξαρτησία τῶν κρατῶν καὶ ἡ αὐτονομία τῶν κοινωνικῶν ὁμάδων κατάντησαν ἔννοιες χωρὶς περιεχόμενο. Ποιὰ μυστικὰ μπορεῖ νὰ φυλάξει ἕνα κράτος, ὅταν ὁ Μεγάλος Ἀδελφὸς ἔχει τὰ μέσα νὰ εἰσχωρήσει στὰ ἄκρως ἐμπιστευτικὰ ἔγγραφά του; Ἡ κατασκοπία, ὅπως τὴ γνώρισε ἡ ἀνθρωπότητα, ἦταν μέχρι σήμερα ἔργο μυστικῶν πρακτόρων, ἄριστα ἐκπαιδευμένων. Σήμερα τὰ μέσα ἄλλαξαν. Τὸ βάρος δίδεται στὴν ἐπιλογὴ καὶ ἐκπαίδευση ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἱκανοὶ νὰ χρησιμοποιοῦν τὰ τεχνολογικὰ ἐπιτεύγματα πιὸ ἀποτελεσματικά. Ἡ κατασκοπία, σὰν χταπόδι, ἀγκαλιάζει ὅλους τούς τομεῖς: ἀπὸ τὴν κλοπὴ τῶν ἐπιτευγμάτων ἄλλων κρατῶν στὸν τεχνολογικὸ καὶ οἰκονομικὸ τομέα, ὥς τὶς σκέψεις καὶ βουλήσεις τους, τωρινὲς καὶ μελλοντικές»[3].
Ὅπως μὲ ἐρωτήματα ἄνοιξε τὸ κείμενό του, μὲ ἐρωτήματα τὸ ἔκλεισε ὁ Κυριάκος Πλησής, διατυπώνοντας κάποιες δυσοίωνες προβλέψεις:
«Εἶναι ἀνάθεμα αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν ἡ ὑψηλὴ τεχνολογία; Μήπως αὐτὴ παράγεται καὶ τελειοποιεῖται ἔξω καὶ ἐρήμην τοῦ ἀνθρώπου; Μήπως ἡ τεχνολογία ξεπέρασε τὶς ἠθικὲς ἀναστολὲς τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἐκεῖ πού, ὡς δημιουργός, ἦταν κυρίαρχος τοῦ παιχνιδιοῦ, τώρα κατήντησε ὑποχείριό του; Γιὰ νὰ παραδεχθοῦμε ὅλα αὐτά, πρέπει νὰ καταθέσουμε τὰ ὅπλα καὶ νὰ πιστεύσουμε πὼς ἡ οὐσία τοῦ ἀνθρώπου ἀλλοιώθηκε ἀνεπανόρθωτα, πρᾶγμα τὸ ὁποῖο, ἐπὶ τοῦ παρόντος τουλάχιστον, δὲν φαίνεται νὰ συμβαίνει. Μήπως πρέπει ὁ ἄνθρωπος νὰ ἀνασυντάξει τὶς δυνάμεις του, ἐκεῖνες πού τροχιοδρομοῦσαν τὴν ὥς τὰ τώρα μεγαλειώδη πορεία του; Μήπως πρέπει ἡ κοινωνία νὰ ξαναϊεραρχήσει προτεραιότητες; Οἱ σημερινοὶ στόχοι καὶ τῶν ἀτόμων καὶ τῶν κοινωνιῶν ἔχουν συρρικνωθεῖ ἀφάνταστα καὶ περιορίσθηκαν σὲ δύο μονάχα ἀλληλεοεξαρτώμενους: τὴν ἀπόκτηση δύναμης καὶ πλούτου. Ἂν ἐξακολουθοῦμε νὰ ἔχουμε αὐτοὺς μονάχα τοὺς στόχους, θὰ ὁδηγηθοῦμε σὲ ἀδιέξοδα καὶ δυσοίωνο θὰ εἶναι τὸ μέλλον τῆς ἀνθρωπότητας. […] ἂν ὁ ἄνθρωπος δὲν ἀλλάξει “φιλοσοφία” ζωῆς, ἡ τεχνολογία θὰ προχωρεῖ καὶ τὰ ἐπιτεύγματά της, πολὺ πιὸ ἐντυπωσιακά, θὰ στραγγαλίσουν τελειωτικὰ τὴν ἐλευθερία τοῦ ἀνθρώπου, ποὺ εἶναι ἡ οὐσία τῆς ὕπαρξής του».
Ἔχοντας συμπληρώσει περίπου μία εἰκοσαετία ἀπὸ τότε ποὺ ἐκφράσθηκαν οἱ παραπάνω δυσάρεστες σκέψεις, δὲν μποροῦμε νὰ εἴμαστε καθόλου αἰσιόδοξοι γιὰ τὸ μέλλον τῆς ἀνθρωπότητας, ἡ ὁποία ἀπειλεῖται ἀπὸ τὴν ὁλοκληρωτικὴ κορύφωση τῆς ὑψηλῆς τεχνολογίας, τὴν ὁποία λάτρεψαν οἱ λαοί, διαγράφοντας μία αὐτοκτονικὴ πορεία, ἀφοῦ δέχθηκαν νὰ ξεπουλήσουν ἐντελῶς ἀνορθολογικὰ τὶς ἀτομικὲς ἐλευθερίες τους καὶ τὴν ἀξιοπρέπειά τους. Ἂν συσχετίσουμε τὴν ἀπίστευτη καὶ ἀσυγχώρητη εὐκολία, μὲ τὴν ὁποία οἱ συμπαγεῖς πλειοψηφίες τῶν λαῶν ἐμπιστεύθηκαν στὸ αὐταρχικὸ κράτος καί, παράλληλα, στὶς ἰδιωτικὲς ἑταιρεῖες-κολοσσοὺς τὸ DNΑ τους καὶ τὰ προσωπικὰ δεδομένα τους, ἀρνούμενες νὰ προβληματισθοῦν γιὰ τοὺς θεμελιώδεις κινδύνους ποὺ φωλιάζουν μέσα στοὺς μηχανισμοὺς τῆς ἠλεκτρονικῆς τεχνολογίας, θὰ καταλάβουμε ἀμέσως σὲ πόσο προχωρημένο στάδιο τεχνολογικῆς σκλαβιᾶς βρισκόμαστε.
Γι’ αὐτό, ἄλλωστε, ἐπικράτησε παγκοσμίως ὁ ὅρος «ἠλεκτρονικὴ δικτατορία», μία νέα μορφὴ βαρβαρότητας ποὺ εἶχε προβλεφθεῖ ὅτι θὰ ἐπιβληθεῖ ὕπουλα. Πασίγνωστη ἡ προφητεία τοῦ Ὀδυσσέα Ἐλύτη, ὁ ὁποῖος σὲ μία συνέντευξη ποὺ εἶχε παραχωρήσει στὸν δημοσιογράφο Γιῶργο Πηλιχὸ[4] εἶχε προφητεύσει τὰ ἑξῆς:
«Ἤδη, σᾶς τὸ εἶπα. Εἶναι ἡ βαρβαρότητα. Τὴ βλέπω νὰ ’ρχεται μεταμφιεσμένη, κάτω ἀπὸ ἄνομες συμμαχίες καὶ προσυμφωνημένες ὑποδουλώσεις. Δὲν θὰ πρόκειται γιὰ τοὺς φούρνους τοῦ Χίτλερ ἴσως, ἀλλὰ γιὰ μεθοδευμένη καὶ οἱονεί ἐπιστημονικὴ καθυπόταξη τοῦ ἀνθρώπου. Γιὰ τὸν πλήρη ἐξευτελισμό του. Γιὰ τὴν ἀτίμωσή του».
Δυστυχῶς, αὐτὴν τὴν καμουφλαρισμένη βαρβαρότητα δὲν κάναμε τίποτε, γιὰ νὰ τὴν ἀποφύγουμε. Ἀντιθέτως, δώσαμε γῆ καὶ ὕδωρ στοὺς ἐπίδοξους βιοεξουσιαστὲς καὶ ἄγρυπνους ἐπιτηρητὲς κάθε πτυχῆς τῆς ζωῆς μας, καλλιεργώντας μία ἰδιότυπη, τριγωνικὴ σαδομαζοχιστικὴ σχέση ἀνάμεσα στὸν πολίτη-νάνο, τὸ κράτος-Λεβιάθαν καὶ τὶς ἑταιρεῖες-μεγαθήρια.
ΤΕΛΟΣ
Σημειώσεις:
[1] Εἰς: τοῦ ἰδίου, Τά ἔργα τῶν ἀνθρώπων, ἐκδ. Εὐθύνη/ Ἀναλόγιο, Ἀθήνα 2009, σελ. 66 ἑπ. [2] Πλησής, ὅ.π., σελ. 67. [3] Πλησής, ὅ.π., σελ. 68. [4] Ἐφημ. «ΤΑ ΝΕΑ», 26.11.1976 = Σύν τοῖς ἄλλοις, ἐκδ. Ὕψιλον, Ἀθήνα 2011, σελ. 150.