Γεωργίου Καψάλη
Η Έξοδος του Μεσολογγίου είναι ένα από τα κορυφαία γεγονότα, που καθόρισαν, στην ουσία, την ίδια την πορεία της Ελληνικής Επανάστασης. Οι πολιορκημένοι υπερασπιστές της πόλης, Έλληνες και Φιλέλληνες, αποφάσισαν να μην παραδοθούν στον εχθρό, που τους είχε πολιορκήσει στενά, αλλά να επιχειρήσουν ηρωική και ιστορική έξοδο. Μία γενναία έξοδος, που δεν πρόκειται να ξεχαστεί ποτέ.
Αυτή η ιστορική έξοδος και αναζήτηση της λευτεριάς και της αξιοπρέπειας, είχε έναν τεράστιο αντίκτυπο τόσο στην Ελλάδα όσο και σε ολόκληρο τον κόσμο, αξιολογώντας, στο εξής, διαφορετικά τα ιστορικά δεδομένα της εποχής απέναντι στην αγωνιζόμενη Ελλάδα. Ήταν ένα από τα σπουδαιότερα ορόσημα της Ελληνικής Επανάστασης.
Οι Σαρακατσάνοι, νομάδες κτηνοτρόφοι, με αρχική κοιτίδα τα Άγραφα, την οροσειρά της Πίνδου και τη Ρούμελη, βρέθηκαν, κατά την εποχή του Αλή Πασά, να διασκορπίζονται υποχρεωτικά σε ολόκληρη την Ελλάδα. Τα καλοκαίρια φιλοξενούνταν με τα κοπάδια τους στα βουνά και τον χειμώνα στα χειμαδιά, ενώ, οργανωμένοι σε τσελιγκάτα, έδιναν έναν σκληρό και δύσκολο αγώνα επιβίωσης.
Φιλοπατρία, πίστη στον Θεό, σεβασμός και αγάπη στην οικογένεια και στις παραδόσεις αποτελούσαν τις διαχρονικές αξίες τους, αρετές, που τους συντρόφευαν σε ολόκληρη τη ζωή τους. Οι Σαρακατσάνοι ήταν πάντοτε ένα με τα βουνά. Γεννημένοι και μεγαλωμένοι στα βουνά δεν ήταν μόνο ότι τα γνώριζαν καλά, ότι τα τιμούσαν και τα σέβονταν, ήταν ακόμη ότι ήθελαν να τα κρατήσουν ελεύθερα, όπως τα παρέλαβαν από τους μακρινούς προγόνους τους.
Κατά συνέπεια, ιδιαίτερα σημαντική ήταν η προσφορά τους στη δημιουργία, την ενίσχυση και το φούντωμα κλεφτών και αρματολών τόσο κατά την προεπαναστατική περίοδο όσο και κατά την ίδια την Εθνική Παλιγγενεσία του 1821.
Σε αυτόν τον αγώνα της πατρίδας ξεχωρίζει κανείς τον ήρωα των ηρώων, το διαχρονικό σύμβολο και καμάρι των Σαρακατσαναίων, τον πρωτοκλέφτη Αντώνη Κατσαντώνη. Θαυμάζει τη γενναιότητα, τον σεβασμό, την αναγνώριση και τη σεμνότητα που τον χαρακτήριζαν, ενώ το ήθος και ο χαρακτήρας του συνάδουν με τη βαθιά χριστιανική πίστη του ήρωα.
Yπάρχουν κάποιες σημαντικές παράμετροι, που πρέπει να λαμβάνει υπόψη του ο κάθε μελετητής, όταν αναφέρεται στη συμμετοχή και την προσφορά των Σαρακατσαναίων στους αγώνες για την απελευθέρωση της έθνους και ιδιαίτερα στους αγώνες τους, που αναφέρονται στο ίδιο το Μεσολόγγι και στην ηρωική Έξοδο.
Ένα πρώτο καθοριστικό ζήτημα έχει να κάνει με το γεγονός ότι οι Σαρακατσάνοι αγωνιστές του έθνους δεν έχουν γράψει και δεν έχουν αφήσει οι ίδιοι Απομνημονεύματα, παρά το γεγονός ότι τιμούσαν πάντοτε τα γράμματα και ήθελαν τα παιδιά τους να μαθαίνουν γράμματα. Ωστόσο, εκείνες οι εποχές ήταν ακόμη δύσκολες και υπήρχαν άλλες σημαντικές υποχρεώσεις.
Ένα άλλο παρεμφερές ζήτημα έχει να κάνει με το γεγονός ότι ο όρος Σαρακατσάνος δεν χρησιμοποιούνταν, με αυτή τη μορφή, κατεξοχήν κατά την προεπαναστατική περίοδο, που έχουμε ενεργό δράση και συμμετοχή των Σαρακατσαναίων στα τοπικά απελευθερωτικά κινήματα. Θα χρησιμοποιηθούν, ωστόσο, όροι, όπως «νομάδες», «σκηνίτες», ακόμη και «βλαχοποιμένες», που αναφέρονται στους Σαρακατσαναίους και που αναδεικνύουν την προσφορά τους στη δημιουργία, την ενίσχυση και το φούντωμα του κλεφταρματολισμού.
Βεβαίως, πρέπει να τονιστεί ότι ο κάθε Σαρακατσάνος οπλαρχηγός δεν ήταν ποτέ μόνος του, αλλά συμμετείχαν στο ασκέρι του όλα τα αδερφοξάδερφα, όπως και άλλοι κοντινοί Σαρακατσάνοι συγγενείς. Ήταν ένα στήριγμα και μια βοήθεια που είχε ο κάθε οπλαρχηγός από τους δικούς του ανθρώπους, για να νικήσει τον εχθρό και να ελευθερώσει την πατρίδα.
Η Αιτωλοακαρνανία αποτελούσε τα χειμαδιά των Σαρακατσαναίων, έχοντας ως καλοκαιρινό καταφύγιο τα Άγραφα, τα Τζουμέρκα και την περιοχή του Βάλτου. Ανάμεσα στους Σαρακατσαναίους αρματολούς, εκτός από τον Κατσαντώνη και τους Μακρυγιανναίους, υποκλινόμαστε στον στρατηγό Γρηγόρη Λιακατά, αρματολό του Κλεινοβού Ασπροποτάμου, που έπεσε ηρωικά μαχόμενος στις 26 Φλεβάρη του έτους 1826, υπερασπιζόμενος το νησάκι του Ντολμά κοντά στο Αιτωλικό. Να μνημονεύσουμε τον στρατηγό Ανδρέα Ίσκο ή Καραΐσκο, αρματολό του Βάλτου, αδερφό του αρχιστρατήγου της Ρούμελης Γεωργίου Καραϊσκάκη, ο οποίος διετέλεσε αρχηγός της Φρουράς, πριν από την Έξοδο, στη «Μεγάλη Τάπια», να αναφέρουμε τον στρατηγό Δημήτριο Μακρή, αρματολό του Ζυγού, πρόγονο των Μακραίων της Αιτωλίας και της Φθιώτιδας.
Επίσης, τον στρατηγό Κώστα Βλαχόπουλο, όπως και τον στρατηγό Αλεξάκη Βλαχόπουλο, αλλά και τον υποπλοίαρχο Δημήτριο Βλαχόπουλο, και οι τρεις αδέρφια μεταξύ τους. Ο στρατηγός Γιωργάκης Τσόγκας που έπεσε ηρωικά κατά την Έξοδο με πολλούς ακόμη Σαρακατσαναίους μαχητές και πολλούς Σαρακατσαναίους αρχιτσελιγκάδες. Να μνημονεύσουμε, επίσης, τον στρατηγό Δημητσέλιο ή Δήμο Φερεντίνο, γνωστός σαν «Γεροδήμος», που συγγενεύει με τη μεγάλη γενιά των Φερεντιναίων της Ηπείρου.
Πολέμησαν γενναία και σκοτώθηκαν σε μάχες, κατά την Έξοδο, ο αντιστράτηγος Λεπενιωτάκης ή Λεπενιώτης Κωνσταντής, πρωτοξάδερφος των Κατσαντωναίων, ο Χρόνης Ίσκος, ξάδερφος των Καραϊσκαίων, ο Γιώργος Μακρής, ο Στέφανος Χασιακής και πολλοί άλλοι.
Επίσης, ισχυρή προφορική παράδοση των Αγραφιωτών Σαρακατσαναίων Ζαρκαδαίων από τη Φθιώτιδα και Καψαλαίων από τη Φραγκίστα θέλει ως Σαρακατσάνο τον ηρωικό πρόγονό τους Χρήστο Καψάλη, γαμπρό από αδερφή του διδασκάλου του Γένους Παναγιώτη Παλαμά. Ο Χρήστος Καψάλης ανατίναξε, ως γνωστόν, την πυριτιδαποθήκη στο ηρωικό Μεσολόγγι.
Θεωρώ ότι υπάρχουν πολλά περιθώρια για επιστημονικές έρευνες και μελέτες, αναφορικά με την προσφορά των Σαρακατσαναίων γενικότερα στην επανάσταση του 1821, αλλά και ειδικότερα για το Μεσολόγγι και την ευρύτερη περιοχή της Αιτωλοακαρνανίας, εκτός από το εξαιρετικό βιβλίο του Ιωάννη Κουτσοκώστα που διαθέτουμε, με τίτλο «Οι Σαρακατσαναίοι στους αγώνες του έθνους».
Είμαι βέβαιος ότι o Δήμαρχος της Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου ανταποκρίθηκε στο αίτημα της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Συλλόγων Σαρακατσαναίων και του Προέδρου της κ. Γρηγόρη Λέφα, γιατί πιστεύει ακράδαντα στον δίκαιο χαρακτήρα του, γιατί πιστεύει τόσο ο ίδιος προσωπικά όσο και το Δημοτικό Συμβούλιο ότι εκπληρώνει ένα χρέος σε αγωνιστές και υπερασπιστές της ελευθερίας της Πόλης σας και της πατρίδας, πολλοί από τους οποίους μαρτύρησαν και θυσιάστηκαν για τον σκοπό αυτό. Τα λόγια της επιτύμβιας στήλης, που είχα την τιμή να γράψω, με συγκινούν ιδιαίτερα και με γεμίζουν υπερηφάνεια.
* Το παραπάνω κείμενο αποτελεί απόσπασμα της ομιλίας του Γεωργίου Δ. Καψάλη κατά την τελετή αποκάλυψης τιμητικής στήλης στον «Κήπο των Ηρώων» Μεσολογγίου αφιερωμένης στους Σαρακατσάνους αγωνιστές που έλαβαν μέρος στην Έξοδο.