Τοῦ κ. Παύλου Κλιματσάκη, διδάκτορος Φιλοσοφίας
Εἰσαγωγὴ
«Ψηφιακὸς ὁλοκληρωτισμὸς» σημαίνει ὅτι ἡ ψηφιακὴ τεχνολογία μετατρέπεται ἀπὸ ἐργαλεῖο σὲ μηχανισμὸ ἐκτεταμένης ἐπιτήρησης, ἀξιολόγησης, καὶ ἐλέγχου τῶν ἀνθρώπων. Ἡ ψηφιακὴ τεχνολογία σήμερα διαθέτει δυνατότητες συγκέντρωσης πληροφοριῶν ἄγνωστες σὲ παλαιότερες κοινωνίες. Βεβαίως, ἡ ἐπιτήρηση ἢ ὁ κεντρικὸς διοικητικὸς ἔλεγχος δὲν εἶναι καινούργια φαινόμενα. Ἤδη στὸν ἀρχαῖο κόσμο τὰ κράτη κατέγραφαν πληθυσμούς, περιουσίες καὶ ὑποχρεώσεις. Στὸ Εὐαγγέλιο τοῦ Λουκᾶ, μάλιστα, ἡ γέννηση τοῦ Χριστοῦ τοποθετεῖται στὸ πλαίσιο μίας ἀπογραφῆς ποὺ διατάχθηκε ἀπὸ τὴν πολιτικὴ ἐξουσία. Στὴν ἐποχὴ μας ὑπάρχει ὅμως διαφορὰ κλίμακας: τὰ ψηφιακὰ συστήματα μποροῦν νὰ συγκεντρώνουν καὶ νὰ ἐπεξεργάζονται τεράστιες ποσότητες δεδομένων πολὺ γρήγορα. Ἡ τεχνολογία καθ’ ἑαυτὴ εἴτε ὡς ἠλεκτρονικὴ πληρωμὴ εἴτε ὡς σύστημα τεχνητῆς νοημοσύνης δὲν ἀποτελεῖ ἀπὸ μόνο της ἀπειλή. Τὸ ζήτημα εἶναι ποιὸς ἐλέγχει τὴν ψηφιακὴ τεχνολογία, ποιὰ δεδομένα συγκεντρώνει, γιὰ ποιὸ σκοπὸ τὰ χρησιμοποιεῖ καὶ τί μπορεῖ νὰ συμβεῖ σὲ ἕνα ἄνθρωπο, ὁ ὁποῖος ἀρνεῖται νὰ συμμορφωθεῖ.
Ἡ ἔννοια τοῦ ψηφιακοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ ἔχει διάφορα ἐπίπεδα. Τὸ τεχνολογικὸ ζήτημα μπορεῖ νὰ εἶναι ταυτόχρονα πολιτικὸ καὶ ἀνθρωπολογικό, ἀλλά, γιὰ τὸν πιστὸ ἄνθρωπο, θεολογικό. Καὶ ἐκεῖ θὰ ἀνακαλύψουμε τὸ βαθὺ πρόβλημα τοῦ ψηφιακοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ, ὁ ὁποῖος μπορεῖ νὰ γίνει ἐργαλεῖο, γιὰ νὰ ἐξαναγκαστοῦν οἱ ἄνθρωποι νὰ ἀρνηθοῦν τὸν Χριστό, τὸν μόνο ἀληθινὸ Θεό.
- Τεχνολογικὸν ἐπίπεδον: ἡ πρωτοφανὴς δυνατότης ἐλέγχου
Τὸ πρῶτο ἐπίπεδο εἶναι τὸ καθαρὰ τεχνολογικό. Ἡ ψηφιακὴ τεχνολογία ἐπιτρέπει τὴ συλλογὴ καὶ συσχέτιση δεδομένων ἀπὸ διαφορετικὲς πηγές: στοιχεῖα ταυτότητας, οἰκονομικὲς συναλλαγές, μετακινήσεις, ἠλεκτρονικὲς ἐπικοινωνίες, διαδικτυακὴ δραστηριότητα, βιομετρικὰ δεδομένα καὶ πληροφορίες ποὺ παράγονται ἀπὸ τὶς ἴδιες τὶς ψηφιακὲς πλατφόρμες. Στὴ συνέχεια ἡ τεχνητὴ νοημοσύνη μπορεῖ νὰ τὰ ἀναλύει, νὰ ἀναγνωρίζει μοτίβα καὶ νὰ πραγματοποιεῖ ταξινομήσεις ἢ προβλέψεις. Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἀπὸ τὸ «γνωρίζω τί ἔκανε κάποιος» μπορῶ νὰ πάω στὸ «ἐκτιμῶ τί πιθανὸν θὰ κάνει». Ἀπὸ ἐδῶ ἐκπηγάζει ἡ πρώτη βασικὴ ἀνησυχία: ὅτι ἡ τεχνολογία δίνει σὲ ἕνα κράτος τὴ δυνατότητα νὰ γνωρίζει, νὰ ἀξιολογεῖ καὶ νὰ ἐπηρεάζει τὴ ζωὴ τοῦ πολίτη.
- Τὸ παράδειγμα τῆς Κίνας
Ἡ Κίνα ἀποτελεῖ ἕνα εἶδος προδρόμου στὸν κρατικὸ ψηφιακὸ ὁλοκληρωτισμό. Τὰ πράγματα βεβαίως δὲν εἶναι τόσο ὑπερβολικά, ὅπως παρουσιάζονται στὴ Δύση, ἀλλὰ ἡ χώρα ἔχει ὄντως ἀναπτύξει ἕνα οἰκοσύστημα ψηφιακῆς ἐπιτήρησης καὶ συστημάτων κοινωνικῆς ἀξιοπιστίας. Δὲν ὑπάρχει ἕνας ἑνιαῖος ἀριθμὸς ποὺ λειτουργεῖ ὡς γενικὸς «βαθμὸς καλοῦ πολίτη». Στὴν πραγματικότητα ὑπάρχουν διαφορετικὰ συστήματα, κατάλογοι καὶ μηχανισμοὶ ἀξιοπιστίας ποὺ συνδέονται μὲ νομικές, οἰκονομικὲς καὶ διοικητικὲς ὑποχρεώσεις, κάτι σὰν τὸ Τειρεσία ποὺ ἔχουμε στὴν Ἑλλάδα. Ἡ κινεζικὴ κυβέρνηση ἐπιδιώκει πάντως τὴν περαιτέρω ἑνοποίηση τοῦ συστήματος κοινωνικῆς πιστοληπτικῆς ἀξιοπιστίας καὶ ἡ χώρα αὐτὴ διαθέτει ἐκτεταμένες δυνατότητες ψηφιακῆς ἐπιτήρησης, ὅπως εὐρεῖα χρήση καμερῶν, τεχνολογιῶν ἀναγνώρισης προσώπου, ἐλέγχου τῶν διαδικτυακῶν ἐπικοινωνιῶν καὶ πραγματικῆς ταυτοποίησης χρηστῶν. Ἑπομένως στὴν Κίνα, μποροῦμε νὰ δοῦμε στὴν πράξη πώς τὰ συστήματα συλλογῆς δεδομένων, ἐπιτήρησης, καὶ ἀξιολόγησης συνδέονται μὲ τὴν διοικητικὴ ἐπιβολὴ μέτρων.
Προκύπτει ἔτσι τὸ κρίσιμο ἐρώτημα, τί θὰ συμβεῖ, ὅταν ἡ ἀναφερόμενη τεχνολογία θὰ συνδέσει τὴν ταυτοποίηση προσώπων μὲ τὴν πρόσβαση σὲ ὑπηρεσίες καὶ στὴν οἰκονομικὴ δραστηριότητα μέσῳ κρατικῆς ἀξιολόγησης. Τότε ἡ ψηφιακὴ ὑποδομὴ παύει νὰ εἶναι ἁπλῶς οὐδέτερο ἐργαλεῖο καὶ ἀποκτᾶ πολιτικὴ σημασία. Περνᾶμε ἔτσι στὸ πολιτικὸ ἐπίπεδο τοῦ ψηφιακοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ.
- Τὸ πολιτικὸν ἐπίπεδον: ἀπὸ τὴν ψηφιοποίησιν εἰς τὸν ψηφιακὸν ὁλοκληρωτισμὸν
Τὸ δεύτερο ἐπίπεδο εἶναι τὸ πολιτικό. Ἡ ἴδια τεχνολογία μπορεῖ νὰ ὑπηρετήσει μία δημοκρατία ἢ ἕνα αὐταρχικὸ καθεστώς. Ἡ διαφορὰ δὲν βρίσκεται στὸ ἂν ὑπάρχει ψηφιακὴ ταυτότητα ἢ τεχνητὴ νοημοσύνη, ἀλλὰ στοὺς θεσμοὺς ποὺ περιβάλλουν τὴ χρήση τους. Ἕνα δημοκρατικὸ κράτος μπορεῖ νὰ χρησιμοποιεῖ ψηφιακὰ δεδομένα γιὰ τὴν παροχὴ ὑπηρεσιῶν, ἐνῶ ταυτόχρονα νὰ θέτει ὅρια στὴν κρατικὴ πρόσβαση, νὰ προστατεύει τὴν ἰδιωτικότητα, νὰ παρέχει δικαστικὸ ἔλεγχο καὶ νὰ ἐπιτρέπει στὸν πολίτη νὰ ἀμφισβητεῖ μία αὐτοματοποιημένη ἀπόφαση. Σὲ ἕνα αὐταρχικὸ σύστημα, τὰ ἴδια ἐργαλεῖα μποροῦν νὰ χρησιμοποιηθοῦν, γιὰ νὰ ἐντοπίζονται ἀντιφρονοῦντες, νὰ περιορίζεται ἡ ἐλευθερία ἔκφρασης, νὰ παρακολουθοῦνται κοινωνικὲς σχέσεις καὶ νὰ ἀποκλείονται ἄνθρωποι ἀπὸ συγκεκριμένες δραστηριότητες.
Ὁ ψηφιακὸς ὁλοκληρωτισμὸς ἀρχίζει, ὅταν ἡ τεχνολογία ἐντάσσεται σὲ ἕνα σύστημα ἐξουσίας ποὺ ἐπιδιώκει νὰ καταστήσει τὴν ἀνθρώπινη συμπεριφορὰ πλήρως ὁρατή, προβλέψιμη καὶ ἐλεγχόμενη, ὁπότε ἀπὸ τὸ «ποιὸς εἶσαι;» περνᾶμε στὸ «τί ἐπιτρέπεται νὰ κάνεις;».
- Ποῖος ἐλέγχει καὶ διὰ ποῖον σκοπόν;
Ἑπομένως σὲ πολιτικὸ ἐπίπεδο μπαίνει τὸ ἐρώτημα ποιὸς ἐλέγχει καὶ γιὰ ποιὸ σκοπό. Ἡ τεχνολογία ἀπὸ μόνη της δὲν ἐπιδιώκει συμφέροντα. Οἱ ἄνθρωποι ποὺ σχεδιάζουν, κατέχουν καὶ ἐλέγχουν τὰ συστήματα ἔχουν συμφέροντα. Εἶναι μάλιστα σαφὲς ὅτι ὁποιαδήποτε ἐξουσία μπορεῖ νὰ ἐπικαλεστεῖ ἀγαθοὺς σκοπούς, ὅπως τὴν ἀσφάλεια, τὴν καταπολέμηση τῆς ἀπάτης, τὴν προστασία ἀπὸ τὴν τρομοκρατία, τὴν ἀποτελεσματικότερη φορολογία,τήν ἀντιμετώπιση τῆς παραπληροφόρησης γιὰ τὴν προστασία τῶν πολιτῶν, ἀλλὰ στὴν πραγματικότητα νὰ ἐπιδιώκει τὸν ὁλοκληρωτικὸ ἔλεγχο. Ἕνα σύστημα ποὺ δημιουργήθηκε γιὰ τὴν ἀντιμετώπιση τῆς ἀπάτης καὶ γιὰ ἀσφάλεια μπορεῖ νὰ χρησιμοποιηθεῖ γιὰ γενικευμένη παρακολούθηση. Ἕνα σύστημα ποὺ σχεδιάστηκε γιὰ τὴν εὔκολη πρόσβαση στὶς ὑπηρεσίες μπορεῖ, ἐὰν καταστεῖ ὑποχρεωτικὸ καὶ ἀπόλυτα συγκεντρωτικό, νὰ μετατραπεῖ σὲ μηχανισμὸ ἀποκλεισμοῦ. Ὁ ψηφιακὸς ὁλοκληρωτισμὸς καθίσταται ἔτσι πρόβλημα ἐξουσίας. Τί θὰ κάνει μία ἐξουσία, ὅταν ἀποκτήσει τὴ δυνατότητα νὰ γνωρίζει, νὰ ταξινομεῖ καὶ νὰ ἐλέγχει ὅλους τούς ἀνθρώπους; Ἡ ἐπιθυμία ἢ καλύτερα τὸ πάθος γιὰ ἐξουσία μπορεῖ μέσῳ τῆς τεχνολογίας νὰ γίνει πολὺ ἐντονότερο. Περνᾶμε ἔτσι στὸ βαθὺ καὶ οὐσιαστικότερο ἐπίπεδο ἀνάλυσης τοῦ ψηφιακοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ, ποὺ εἶναι τὸ θεολογικό.
- Τὸ θεολογικὸν ἐπίπεδον: ὁ Ἀντίχριστος καὶ τὸ χάραγμα
Γιὰ τὸν χριστιανό, ὁ ὁποῖος στὴν Ἀποκάλυψη τοῦ Ἰωάννη βλέπει ἕνα προφητικὸ κείμενο, τὸ πρόβλημα τοῦ ψηφιακοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ δὲν μπορεῖ νὰ ἐξαντληθεῖ σὲ πολιτικὲς ἢ τεχνολογικὲς ἀναλύσεις. Ἡ Ἀποκάλυψη στὸ κεφάλαιο 13, παρουσιάζει μία ἐξουσία ποὺ ἀπαιτεῖ ὑποταγὴ καὶ συνδέει αὐτὴ τὴν ὑποταγὴ μὲ ἕνα χάραγμα στὸ δεξὶ χέρι ἢ στὸ μέτωπο. Τὸ κείμενο ἀναφέρει ὅτι χωρὶς τὸ χάραγμα κανεὶς δὲν μπορεῖ νὰ ἀγοράσει ἢ νὰ πουλήσει καὶ συνδέει τὸ χάραγμα μὲ τὸ ὄνομα ἢ τὸν ἀριθμὸ τοῦ θηρίου, τὸν ἀριθμὸ 666. Ἀκόμη σημαντικότερο εἶναι ὅτι τὸ χάρα-γμα συνδέεται μὲ τὴ λατρεία τοῦ θηρίου καὶ τῆς εἰκόνας του. Ἡ Ἀποκάλυψη στὸ κεφάλαιο 14, ἐπαναφέρει ἀκριβῶς αὐτὴ τὴ σύνδεση μεταξὺ λατρείας, χαράγματος καὶ πνευματικῆς ἀποστασίας.
Διαβάζοντας τὴν Ἀποκάλυψη μέσα ἀπὸ τὴν σύγχρονη τεχνολογικὴ ὀπτικὴ εὔκολα ἀναγνωρίζουμε ὁμοιότητες ἀνάμεσα στὸ «δὲν μπορεῖς νὰ ἀγοράσεις ἢ νὰ πουλήσεις» καὶ στὴν πιθανότητα ἑνὸς πλήρως ψηφιακοῦ οἰκονομικοῦ συστήματος. Εἶναι ἐπίσης εὔκολο νὰ δεῖ κανεὶς ἀναλογίες ἀνάμεσα στὸ χάραγμα καὶ σὲ ψηφιακὲς ἢ βιομετρικὲς μορφὲς ταυτοποίησης. Βεβαίως, ἡ Ἀποκάλυψη δὲν λέει ὅτι τὸ χάραγμα θὰ εἶναι ψηφιακὴ ταυτότητα, βιομετρικὸ σύστημα, κάρτα, μικροτσὶπ ἢ κάποια συγκεκριμένη τεχνολογία. Ἡ ταύτιση ἑνὸς συγκεκριμένου σύγχρονου τεχνολογικοῦ προϊόντος μὲ τὸ 666 ἀποτελεῖ ἑρμηνεία καὶ ὄχι κάτι ποὺ ἀναφέρεται ρητὰ στὸ βιβλικὸ κείμενο.
Τὸ κρίσιμο ζήτημα ἀπὸ χριστιανικὴ ἄποψη εἶναι ὅτι τὸ χάραγμα συνδέεται μὲ ὑποταγὴ καὶ λατρεία, ἀναγνώριση δηλαδὴ τοῦ Ἀντιχρίστου ὡς θεοῦ, τὸ ὁποῖο συνεπάγεται ἄρνηση τοῦ Χριστοῦ, τοῦ μόνου ἀληθινοῦ Θεοῦ. Ὁπότε τίθεται τὸ ζήτημα ποιὸν ἀναγνωρίζει ὁ ἄνθρωπος ὡς ὑπέρτατο κύριό του.
- Αἱ ἀνησυχίαι θρησκευομένων κύκλων εἰς τὴν Ἑλλάδα
Στὴν Ἑλλάδα, ἤδη ἀπὸ τὴ δεκαετία τοῦ 2000, ἡ συζήτηση γιὰ τὶς ἀστυνομικὲς ταυτότητες συνδέθηκε σὲ ὀρθόδοξους κύκλους μὲ τὸ 666, τὴν ἠλεκτρονικὴ ταυτοποίηση καὶ τὸν φόβο ὅτι οἱ ἐξελίξεις αὐτὲς ὁδηγοῦν σὲ ἀπόλυτο σύστημα ἐλέγχου. Οἱ ἀντιδράσεις ἦταν ἰδιαίτερα ἔντονες εἰδικὰ μετὰ τὴν ἀπόφαση γιὰ τὴν ἀφαίρεση τῆς ἀναγραφῆς τοῦ θρησκεύματος ἀπὸ τὶς ταυτότητες. Παρόμοιοι φόβοι ἐπανεμφανίστηκαν μὲ τὴν ψηφιοποίηση τοῦ κράτους καὶ τὶς νέες μορφὲς ἠλεκτρονικῆς ταυτοποίησης. Ἡ νέα ψηφιακὴ ταυτότητα μπορεῖ νὰ ἀποτελεῖ ἕνα πρῶτο στάδιο μίας εὐρύτερης διαδικασίας, κατὰ τὴν ὁποία ἡ οἰκονομική, κοινωνικὴ καὶ διοικητικὴ ζωὴ θὰ ἐξαρτᾶται ἀπὸ μία ἑνιαία ψηφιακὴ ἀναγνώριση, ὁπότε τὰ ἀναφερόμενα στὴν Ἀποκάλυψη ὅτι τὸ χάραγμα συνδέεται μὲ τὴν ἀγορὰ καὶ τὴν πώληση, ἀλλὰ ταυτόχρονα μὲ τὴν ἀναγνώριση τῆς ἐξουσίας τοῦ θηρίου, ἐμφανίζονται ὡς μία πολὺ ρεαλιστικὴ δυνατότητα. Ἡ προληπτικὴ αὐτὴ ἀνησυχία εἶναι δικαιολογημένη, ἀλλὰ ἡ τωρινὴ κατάσταση δὲν μπορεῖ καὶ δὲν πρέπει νὰ θεωρηθεῖ “χάραγμα” μέ τὴν βιβλικὴ ἔννοια ἐπειδὴ αὐτὴ ἀπαιτεῖ λατρεία τοῦ θηρίου καὶ τῆς εἰκόνας αὐτοῦ. Στὴν παροῦσα φάση εἶναι ὅμως κρίσιμη ἡ ἀντίδραση ἀπὸ τὴν πλευρὰ τῶν πιστῶν στὴν διαμορφούμενη κατάσταση.
- Κοσμικὴ καὶ θεολογικὴ ἀντιμετώπισις
Καὶ ἕνας μὴ πιστὸς ἄνθρωπος, ποὺ ἀρνεῖται τὴν ἰδέα τοῦ Ἀντιχρίστου καὶ τοῦ διαβόλου, μπορεῖ ταυτόχρονα νὰ θεωρεῖ ἐπικίνδυνο ἕνα ψηφιακὸ ὁλοκληρωτισμό, καθὼς βλέπει νὰ ἀπειλεῖται ἡ ἰδιωτικότητα, ἡ ἐλευθερία συνείδησης καὶ ἔκφρασης καὶ τῆς δυνατότητας συμμετοχῆς στὴν κοινωνικὴ καὶ οἰκονομικὴ ζωή, χωρὶς νὰ ὑποτάσσεται σὲ μία ἀπόλυτη πολιτικὴ ἐξουσία.
Ὁ χριστιανὸς εἶναι ὅμως αὐτὸς ποὺ βλέπει τὸ πραγματικὸ πρόβλημα, τὸ μεταφυσικό, τὸ θρησκευτικό, αὐτὸ ποὺ ἀφορᾶ τὴν αἰώνια σωτηρία τοῦ ἀνθρώπου. Ἐπειδὴ πρά-γματι ὑπάρχει ὁ διάβολος καὶ ἐπειδὴ ἡ ἀνθρώπινη ἱστορία, ὅπως παρουσιάζεται στὴν Ἀποκάλυψη, ὁδηγεῖται στὴν τελικὴ ἀπόπειρα τοῦ Διαβόλου νὰ καθυποτάξει τὴν ἐπίγεια Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ (αὐτὸ ἐπιζητεῖ ὁ Διάβολος), γι’ αὐτὸ ἀκριβῶς τὸν λόγο ἡ ἐμφάνιση ἑνὸς συστήματος ποὺ ἀπαιτεῖ ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο ὄχι ἁπλῶς πολιτικὴ ὑπακοὴ, ἀλλὰ οὐσιαστικὰ θεοποίηση τῆς ἀνθρώπινης ἐξουσίας ἀποκτᾶ μεταφυσικὸ νόημα, κάτι ποὺ ὁ κοσμικὸς ἄνθρωπος δὲν μπορεῖ νὰ δεῖ καὶ γι’ αὐτὸ εὔκολα θὰ ὑποταχθεῖ στὴν πίεση ποὺ θὰ ἀσκηθεῖ ἀπὸ τὸ ἐπερχόμενο κράτος τοῦ Ἀντιχρίστου. Ὁ πιστὸς ὅμως ποὺ βλέπει τὴν πνευματικὴ διάσταση, καὶ γνωρίζει ὅτι ἡ λατρεία ἀνήκει μόνο στὸν Θεό, δὲν θὰ παραπλανηθεῖ.
Συμπέρασμα
Ὁ ψηφιακὸς ὁλοκληρωτισμὸς στὸ τεχνολογικὸ ἐπίπεδο, ἀφορᾶ τὴν πρωτοφανῆ δυνατότητα συλλογῆς, διασύνδεσης καὶ ἐπεξεργασίας δεδομένων. Στὸ πολιτικὸ ἐπίπεδο, ἀφορᾶ τὸν κίνδυνο ἡ τεχνολογία νὰ γίνει μέσο συγκεντρωτικοῦ ἐλέγχου. Ὁπότε τίθεται τὸ ἐρώτημα τί κάνει ἕνα σύστημα, ὅταν ἀποκτᾶ μία τέτοια συγκέντρωση ἐξουσίας. Κανένα τεχνολογικὸ σύστημα δὲν ἐπιτρέπεται νὰ μπορεῖ νὰ ἀποκτήσει τέτοια ἐξουσία, ὥστε ὁ ἄνθρωπος νὰ χάνει τὴν ἐλευθερία τῆς συνείδησής του καὶ νὰ ἀποκλείεται ἀπὸ τὴν κοινωνικὴ καὶ οἰκονομικὴ ζωὴ ἐπειδὴ ἀρνεῖται νὰ ὑποταχθεῖ σὲ μία ἀπόλυτη ἐξουσία.
Στὸ θεολογικὸ ἐπίπεδο ὅμως φτάνουμε στὸ κρίσιμο ζήτημα, διότι οἱ τεχνολογικὲς ἐξελίξεις μποροῦν νὰ ἀποκτήσουν ἐσχατολογικὴ σημασία. Οὔτε μία ψηφιακὴ ταυτότητα οὔτε οἱ ἠλεκτρονικὲς πληρωμὲς ἀποτελοῦν ἀπὸ μόνες τους ἄρνηση τῆς χριστιανικῆς πίστης. Ἡ θεολογικὴ σημασία τοῦ χαράγματος στὴν Ἀποκάλυψη βρίσκεται στὴ σύνδεσή του μὲ τὴ λατρεία καὶ τὴν ὑποταγὴ στὸ θηρίο. Γιὰ τὸν χριστιανό, αὐτὸ ἔχει σωτηριολογικὴ σημασία. Ἂν κάποια στιγμὴ ἕνα σύστημα ἀπαιτήσει ὄχι ἁπλῶς τὴν ταυτοποίηση ἢ τὴ συμμόρφωση τοῦ πολίτη, ἀλλὰ τὴν ἀναγνώριση ἑνὸς ἀνθρώπου ἢ μίας ἀνθρώπινης ἐξουσίας ὡς θεοῦ, τότε τὸ ζήτημα θὰ ἔχει ξεπεράσει κατὰ πολὺ τὰ ὅρια τῆς τεχνολογίας καὶ ἔχει μετατραπεῖ σὲ ζήτημα ὁμολογίας πίστεως.
Ὅσα ἑπομένως βιώνουμε τώρα εἶναι τὰ προεόρτια καὶ ὁ πρόδρομος τῆς κατάστασης τοῦ κράτους τοῦ Ἀντιχρίστου. Ἀκόμη καὶ οἱ σημερινὲς ἐξελίξεις οὐσιαστικὰ εἶναι προχαραγματικὲς, διότι οἱ ἄνθρωποι, χωρὶς νὰ τὸ συνειδητοποιοῦν καὶ μὲ πρόσχημα τὶς διευκολύνσεις καὶ τὴν ἀσφάλεια, ὁδηγοῦνται σὲ μία ψηφιακὴ φυλακή. Ἐμεῖς οἱ χριστιανοὶ γνωρίζουμε περαιτέρω ὅτι σκοτεινὰ κέντρα ἐξουσίας, αὐτὸ ποὺ σὲ ἄλλο βίντεό μας ὀνομάσαμε “ἄνθρωποι τοῦ σκότους” ἐργάζονται συνειδητὰ, γιὰ νὰ ὑπηρετήσουν τὰ σχέδια τοῦ Πονηροῦ. Ποιὸς ὅμως ἔχει τελικὰ δικαίωμα πάνω στὸν ἄνθρωπο; Γιὰ τὸν χριστιανὸ ὁ ἄνθρωπος δὲν ἀνήκει οὔτε στό κράτος, οὔτε στὴν ἀγορὰ οὔτε στήν τεχνολογικὴ ὑποδομή. Ἀνήκει μόνον στὸν Θεὸ καὶ μόνο αὐτὸν πρέπει νὰ λατρεύει καὶ νὰ ὑπηρετεῖ.