Στις 13 Οκτωβρίου 1991 στο κέντρο της πόλης των Αγ. Σαράντα πραγματοποιήθηκε το πρώτο μεγάλο συλλαλητήριο της οργάνωσης «ΟΜΟΝΟΙΑ», με συμμετοχή άνω των χιλίων ανθρώπων, με διοργανωτές τους : Βαγγέλη Παπαχρήστο, Βασίλη Τσιάκο, Ειρήνη Τρίχα, Δημήτρη Γιώτη, Δημήτρη Τούλιο, Γιώργο Αναγνώστη, Βασίλη Ιωάννου, Ηλία Σπύρο και Χρήστο Τούρλα (που συνυπόγραψαν στο έγγραφο για άδεια, που στάλθηκε στην αστυνομία) με βασικό αίτημα: το άνοιγμα ελληνικών σχολείων στις πόλεις των Αγίων Σαράντα, Δελβίνου, Αργυροκάστρου, στα χωριά με μεικτό πληθυσμό και την κατοχύρωση της ελληνικής γλώσσας στην εκπαίδευση.
Η 13η Οκτωβρίου 1991 μπορεί να θεωρηθεί μία από τις σημαντικότερες ημερομηνίες για τον Ελληνισμό των Αγίων Σαράντα και γενικότερα για την Εθνική Ελληνική Μειονότητα στην Αλβανία, διότι το συλλαλητήριο αυτό, δεν περιοριζόταν στο αίτημα για ένα σχολείο, αλλά είχε βαθύτερη ιστορική και συμβολική σημασία για τους εξής λόγους:
– Ήταν η δημόσια επιστροφή της Ελληνικής γλώσσας στον δημόσιο χώρο.
Το αίτημα δεν ήταν απλώς να διδάσκονταν κάποια μαθήματα ελληνικά. Οι διεκδικήσεις της περιόδου αφορούσαν την εκπαίδευση στη μητρική γλώσσα, την λειτουργία νέων ελληνικών σχολείων και την επέκταση της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης. Η Ελληνική Κοινότητα μπορούσε να μεταδώσει τη γλώσσα, την ιστορία και τον πολιτισμό της στη νέα γενιά.
– Ήταν μία από τις πρώτες μεγάλες μαζικές εκδηλώσεις ελευθερίας μετά την πτώση της δικτατορίας.
Το 1991 η Αλβανία βρισκόταν ακόμη σε μια εξαιρετικά εύθραυστη μεταβατική περίοδο. Η «ΟΜΟΝΟΙΑ» είχε ιδρυθεί μόλις το 1991 και οι διεκδικήσεις της Εθνικής Ελληνικής Μειονότητας βρίσκονταν στο επίκεντρο μιας νέας πολιτικής πραγματικότητας. Οι Έλληνες των Αγίων Σαράντα, παρά το φόβο και την βία που επικρατούσε και παρά των δεκάδων πρακτόρων των μυστικών υπηρεσιών, που βίγλιζαν, βγήκαν δημόσια και οργανωμένα στους δρόμους και διαμαρτυρήθηκαν στην ελληνική γλώσσα. Τα συνθήματα «Θέλουμε ελληνικά σχολεία», «Ζήτω η Δημοκρατία» και «Ζήτω η Ομόνοια» συμβόλιζαν αυτή τη νέα εποχή. Έτσι, το συλλαλητήριο των Αγίων Σαράντα ήταν ταυτόχρονα εθνική, πολιτιστική και δημοκρατική διεκδίκηση.
– Απέδειξε ότι η Ελληνική Κοινότητα μπορούσε, πλέον, να διεκδικεί συλλογικά τα δικαιώματά της.
Στο συλλαλητήριο συμμετείχαν γονείς, μαθητές, εκπαιδευτικοί, διανοούμενοι και απλά μέλη της Ομόνοιας. Δεν επρόκειτο, επομένως, για μια μεμονωμένη διαμαρτυρία κάποιων ανθρώπων, αλλά για μια μαζική κινητοποίηση της τοπικής ελληνικής κοινωνίας.
– Συνέβαλε στην πραγματοποίηση του αιτήματος.
Το συλλαλητήριο δεν έμεινε μόνο ως συμβολική πράξη. Μετά από τις κινητοποιήσεις και τις πιέσεις της Οργάνωσης «ΟΜΟΝΟΙΑ», την αποχή μαθητών και δασκάλων από τα μαθήματα, η αλβανική πλευρά αναγκάστηκε ν’ αποδεχτεί το αίτημα, στην αποδοχή της λειτουργίας ελληνικών τάξεων. Έτσι τον Σεπτέμβριο του 1992 άνοιξαν οι πρώτες ελληνικές τάξεις στους Αγίους Σαράντα, Δέλβινο και Αργυρόκαστρο και στα χωριά με μεικτό πληθυσμό: Μετόχι, Εξαμίλια, ΜΤΣ και Μπίστρισσα. Έκλεισαν την επόμενη χρονιά με διάταγμα του Πρωθυπουργού Α. Μέξι και ξανάνοιξαν, μετά από άλλες διαμαρτυρίες και αγώνα της ΟΜΟΝΟΙΑΣ, το 1995.
Γι’ αυτό η ημερομηνία αυτή μπορεί να καταγραφεί ως Ημέρα της Ελληνικής γλώσσας και της διεκδίκησης του δικαιώματος στην Ελληνική παιδεία. Μάλιστα, η ιστορία της ΕΕΜ καταγράφει δύο μεγάλα συλλαλητήρια της περιόδου: της 12ης Δεκεμβρίου 1990, με την εν ψυχρώ δολοφονία στα σύνορα των τεσσάρων παλικαριών από το Αλύκο, ως συλλαλητήριο της Δημοκρατίας και το δεύτερο, της 13ης Οκτωβρίου 1991, ως συλλαλητήριο για την Ελληνική γλώσσα και το άνοιγμα ελληνικών σχολείων.
Στο συλλαλητήριο ανακοινώθηκε και εγκρίθηκε Υπόμνημα προς τον: Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Ραμίζ Αλία, Πρωθυπουργό, Ύλι Μπούφι και Υπουργό Παιδείας, όπου αναφερόταν:
«Εμείς οι Έλληνες της πόλης των Αγίων Σαράντα από μερικές χιλιάδες άτομα και χιλιάδες άλλοι από όλον τον νομό, χιλιάδες μαθητές και δάσκαλοι που απέχουν από τα μαθήματα, συγκεντρωμένοι σήμερα σε μια μάζωξη διαμαρτυρίας, εκφράζουμε την βαθιά αγανάκτησή μας, για την αδικία που μας γίνεται, για την άρνηση της αίτησης μας για το άνοιγμα ελληνικών σχολείων στην πόλη των Αγίων Σαράντα και στα χωριά με μεικτό πληθυσμό.
Και τώρα στα τέλη του ΧΧ αιώνα όταν η Αλβανία απολαμβάνει την δημοκρατία και σε αυτό το προτσές συμβάλουμε κι εμείς, γιατί να γίνονται αυτές οι διακρίσεις και οι αδικίες; Ποιο είναι το κακό και ποιος ο κίνδυνος για την δημοκρατική Αλβανία, εάν εκπληρώσει τις απαιτήσεις μας βάσει των εγγράφων του ΟΑΣΕ, τα οποία τα έχετε υπογράψει; Δεν θ΄ ανέβει έτσι πιο πολύ το κύρος της Αλβανίας στον κόσμο; Ακόμα θα πάτε με τις παλιές νοοτροπίες για την εκπλήρωση των δίκαιων αιτημάτων μας; Εμείς ζητούμε ένα στοιχειώδες δικαίωμα: ν’ ανοίξει στην πόλη των Αγίων Σαράντα και στις κοινότητες με μεικτό πληθυσμό ελληνικό σχολείο, για να μάθουν τα παιδιά την μητρική τους γλώσσα. Εσείς είστε ενημερωμένοι για το γεγονός αυτό, αλλά μολονότι πέρασε καιρός από το μποϊκοτάρισμα των σχολείων από την μειονότητα, κάνετε ένα μάτι γκαβό κι ένα αφτί κουφό. Σας έχουμε απευθυνθεί πολλές φορές αλλά η φωνή μας βοή εν της ερήμου. Τα πολιτικά κόμματα του νομού είναι δεκτά για την εκπλήρωση της αίτησής μας. Είναι προς τιμή σας, της δημοκρατίας και τη δυνάμωση της αδελφοσύνης των λαών. Το αίτημα μας είναι απλό: Το άνοιγμα ενός σχολείου να μάθουμε τη γλώσσα μας και τίποτε παραπάνω. Είναι ανθρώπινο ν΄ απαγορεύσεις σ’ έναν πληθυσμό χιλιάδων ατόμων να μάθουν τη γλώσσα τους στο σχολείο; Δεν ανησυχείτε που στους ώμους αυτών των χιλιάδων ατόμων γίνονται δοκιμές και πόλεμος νεύρων; Μέχρι πότε; Θα είναι τραγικό να μας οδηγήσετε σε απεργία πείνας. Δώστε τέλος στην αίτησή μας χωρίς σύμπλεγμα, για να τραβηχτεί το μποϊκοτάρισμα, ν’ αρχίσει το σχολείο και τα παιδιά μας να νιώσουν την μεγάλη χαρά που περιμένουν από καιρό, έτσι όπως το ζητά η πολιτισμένη Ευρώπη.
Από τον λαό της Ελληνικής Μειονότητας της πόλης των Αγίων Σαράντα από χιλιάδες άτομα και των κοινοτήτων του Νομού.
Βαγγέλης Παπαχρήστος
Φώτο: το έγγραφο που εστάλη στην αστυνομία για την διεξαγωγή του συλλαλητηρίου
