Τοῦ κ. Παντελεήμονος Τομάζου,
ὑπ. Δ/ρος Δογματικῆς θεολογίας
Σὲ βιβλίο του σχετικὰ μὲ τὴν πατερικὴ θεολογία καὶ τὴν πλατωνικὴ φιλοσοφία, ὁ ρωμαιοκαθολικὸς φιλόλογος καὶ συγγραφέας Διαμαντὴς Κούτουλας ὑποστηρίζει ὅτι ὁ ἅγ. Γρηγόριος Παλαμᾶς ἀντέγραψε τὴν ἱεραρχικὴ δομὴ τοῦ ὄντος τοῦ νεοπλατωνικοῦ φιλοσόφου Πρόκλου, οὕτως ὥστε νὰ ἐντάξει τὴν παλαμικὴ θεολογία στὸ εὐρὺ φάσμα τῆς πλατωνικῆς φιλοσοφίας.
Κάτι τέτοιο, ὅμως, δὲν μπορεῖ νὰ εὐσταθεῖ, ὅπως θὰ δείξουμε ἀμέσως τώρα.
- Ὁ Παλαμᾶς καὶ ὁ νεοπλατωνισμός
Προτοῦ εἰσέλθουμε στὴ συστηματικὴ ἀντιπαράθεση τοῦ Πρόκλου καὶ τοῦ Παλαμᾶ, ὀφείλουμε νὰ σημειώσουμε ὅτι ὁ νεαρὸς Γρηγόριος Παλαμᾶς, στὰ «φοιτητικά» του χρόνια, διδάχθηκε τὴν ἀριστοτελικὴ φιλοσοφία ἀπὸ τὸν δάσκαλό του, Θεόδωρο Μετοχίτη. Ἑπομένως, πῶς θὰ μποροῦσε νὰ ἔχει ἐπηρεαστεῖ ἀπὸ κείμενα τῶν νεοπλατωνικῶν;
Ἀκόμη, ἡ ἀντιπαλότητα τοῦ ἁγίου Γρηγορίου Παλαμᾶ πρὸς τὸν νεοπλατωνισμὸ διαφαίνεται ξεκάθαρα στὰ 150 Κεφάλαια, ὅταν ἀσκεῖ σφοδρὴ κριτικὴ στὴν πλατωνικὴ θεωρία περὶ τῆς ψυχῆς τοῦ παντός, δηλαδὴ στὴν ἄποψη ὅτι ὁ κόσμος ζωοποιεῖται ἀπὸ μία παγκόσμια Ψυχή, καθὼς καὶ στὶς ἐκστατικὲς ἐμπειρίες τοῦ Πλωτίνου, χαρακτηρίζοντάς τες μάλιστα ὡς δαιμονικές, καθότι ἀφήνουν τὸ σῶμα ἐκτὸς σωτηρίας.
Πῶς μπορεῖ, λοιπόν, ἕνας σφοδρὸς πολέμιος τοῦ πλατωνισμοῦ, ὅπως ὁ ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς, νὰ χαρακτηρίζεται ὡς «ἀντιγραφέας» τοῦ πολυθεϊστῆ Πρόκλου ἀπὸ τὸν κ. Κούτουλα τόσο προχείρως;
Ἀκόμη, θὰ θέλαμε νὰ συμπληρώσουμε ὅτι ἄμεσες πηγὲς τοῦ Γρηγορίου Παλαμᾶ εἶναι ὁ ἅγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητὴς καὶ ὁ Διονύσιος ὁ Ἀρεοπαγίτης καὶ ὄχι ὁ νεοπλατωνικὸς Πρόκλος. Τὸ πρόκλειο λεξιλόγιο ἐνδέχεται ὁ Παλαμᾶς νὰ τὸ προσέλαβε μέσῳ τοῦ Διονυσίου τοῦ Ἀρεοπαγίτη.
Προσοχή: λεξιλόγιο, ὄχι διδασκαλία.
Εἶναι πλέον κοινὸς τόπος στὴν ἀκαδημαϊκὴ ἔρευνα ὅτι ὁ ἅγιος συγγραφέας τῶν Ἀρεοπαγιτικῶν συγγραμμάτων ἐνέδυσε τὴ χριστιανικὴ διδασκαλία μὲ ἕνα πλατωνικὸ λεξιλόγιο, πιθανῶς γιὰ λόγους ποιμαντικούς. Αὐτό, ὅμως, δὲν σημαίνει ὅτι τὸ περιεχόμενο τῆς διδασκαλίας του δὲν εἶναι χριστιανικό. Οὔτε, ἀσφαλῶς, σημαίνει ὅτι ὁ ἅγιος Γρηγόριος ἀντέγραψε τὸν Πρόκλο.
Ἡ κοινὴ ὁρολογία δὲν σημαίνει ταύτιση τῶν δύο μεταφυσικῶν συστημάτων!!!
Ἔχοντας δεῖ τὰ ἀνωτέρω εἰσαγωγικῶς ἐκτεθέντα, μποροῦμε νὰ προβοῦμε στὴ συστηματικὴ σύγκριση μεταξὺ Πρόκλου καὶ ἁγίου Γρηγορίου Παλαμᾶ.
- Ἡ μέθεξις εἰς τὸν Πρόκλον καὶ τὸν Παλαμᾶν
Τὸ ζήτημα τῆς μέθεξης ἀποτελεῖ ἕνα ἀπὸ τὰ χαρακτηριστικότερα σημεῖα, στὰ ὁποῖα μπορεῖ νὰ ἀναδειχθεῖ ἡ διαφορὰ ἀνάμεσα στὴ νεοπλατωνικὴ μεταφυσικὴ τοῦ Πρόκλου καὶ στὴ θεολογία τοῦ ἁγίου Γρηγορίου Παλαμᾶ.
Οἱ δύο προσωπικότητες χρησιμοποιοῦν ὅρους ποὺ ἐκ πρώτης ὄψεως παρουσιάζουν ἀξιοσημείωτη συγγένεια: ἀμέθεκτον, μεθεκτόν, μετέχον, μέθεξη. Ὡστόσο, ἡ ὁμοιότητα τοῦ λεξιλογίου δὲν συνεπάγεται καὶ ταυτότητα τῆς μεταφυσικῆς τους σκέψης.
Ἡ μέθεξις εἰς τὸν Πρόκλον
Στὸν Πρόκλο, ἡ μέθεξη ἐντάσσεται σὲ ἕνα αὐστηρὰ ἱεραρχημένο σύστημα πραγματικότητας. Χαρακτηριστικὸ εἶναι τὸ σχῆμα:
ἀμέθεκτον → μεθεκτόν → μετέχον
Τὸ ἀμέθεκτον βρίσκεται στὸ ἀνώτατο ἐπίπεδο καὶ παραμένει ὑπερβατικό. Τὸ μεθεκτὸν εἶναι ἐκεῖνο ποὺ μπορεῖ νὰ ἀποτελέσει ἀντικείμενο μέθεξης, ἐνῶ τὸ μετέχον εἶναι τὸ ὂν ποὺ πραγματικὰ μετέχει τοῦ μεθεκτοῦ.
Χρειάζεται, βέβαια, μία σημαντικὴ διευκρίνιση: δὲν εἶναι ἀκριβὲς νὰ λέγεται ἁπλῶς ὅτι «τὸ μεθεκτὸν μετέχει τοῦ ἀμεθέκτου». Στὴν τεχνικὴ ὁρολογία τοῦ Πρόκλου, τὸ μετέχον μετέχει τοῦ μεθεκτοῦ.
Τὸ μεθεκτόν, μὲ τὴ σειρά του, λαμβάνει τὴν αἰτιακὴ δύναμη καὶ τὴν τελειότητα ἀπὸ τὴν ἀνώτερη ἀρχὴ καὶ καθίσταται ἀντικείμενο μέθεξης γιὰ τὰ κατώτερα ὄντα. Ἡ πραγματικότητα ὀργανώνεται ἔτσι σὲ μία ἁλυσίδα αἰτιότητας καὶ μετάδοσης.
- Τὸ Ἕν καὶ οἱ ἑνάδες
Ἡ δομὴ αὐτὴ συνδέεται ἄμεσα μὲ τὴ γενικότερη νεοπλατωνικὴ μεταφυσικὴ τοῦ Πρόκλου. Στὴν κορυφὴ βρίσκεται τὸ Ἕν, τὸ ὁποῖο ὑπερβαίνει τὸ εἶναι καὶ κάθε προσδιορισμό.
Κάτω ἀπὸ τὸ Ἕν βρίσκονται οἱ ἑνάδες, οἱ ὁποῖες ἀποτελοῦν πολλαπλὲς θεῖες μονάδες καὶ αἰτιακὲς ἀρχές. Οἱ ἑνάδες δὲν εἶναι ἁπλὲς ἰδιότητες τοῦ Ἑνὸς οὔτε τμήματά του, ἀλλὰ πραγματικὲς θεῖες ἀρχὲς μέσα στὴν ἱεραρχικὴ δομὴ τῆς προόδου καὶ τῆς ἐπιστροφῆς.
Μὲ ἄλλα λόγια, οἱ ἑνάδες εἶναι θεοί, πρᾶγμα ἐντελῶς ἀπαράδεκτο γιὰ τὸν χριστιανικὸ μονοθεϊσμὸ τῆς Βίβλου καὶ τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας.
Ἔτσι, ἡ πολλαπλότητα εἰσάγεται στὸ πρόκλειο σύστημα χωρὶς νὰ ἀποδίδεται στὸ ἴδιο τὸ Ἕν. Τὸ Ἕν παραμένει ἀπόλυτα ὑπερβατικό, ἐνῶ ἡ πολλαπλότητα τῶν ἑνάδων καὶ οἱ κατώτερες ὀντολογικὲς βαθμίδες ἐξηγοῦν τὸν τρόπο, μὲ τὸν ὁποῖο ἡ ἑνότητα συνδέεται μὲ τὴν πολλαπλότητα.
- Ἡ μέθεξις εἰς τὴν παλαμικὴν θεολογίαν
Στὸν ἅγιο Γρηγόριο Παλαμᾶ, ὅμως, τὸ πρόβλημα τίθεται σὲ διαφορετικὸ πλαίσιο.
Ὁ ἡσυχαστὴς μας ἅγιος ἐπιμένει ὅτι ἡ θεία οὐσία εἶναι ἀπολύτως ἀμέθεκτη. Τὸ κτιστὸ ὂν δὲν μπορεῖ νὰ γίνει μέτοχος τῆς θείας οὐσίας. Καὶ ὅμως, ἡ θεία ζωὴ δὲν παραμένει ἀπρόσιτη στὸν ἄνθρωπο.
Ἡ πραγματικὴ κοινωνία τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸν Θεὸ θεμελιώνεται στὶς ἄκτιστες ἐνέργειες.
Ἐδῶ βρίσκεται ἡ ἀποφασιστικὴ σημασία τῆς παλαμικῆς διάκρισης οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν. Οἱ ἄκτιστες ἐνέργειες δὲν εἶναι δημιουργήματα, οὔτε κάποια τρίτη πραγματικότητα ποὺ βρίσκεται ἀνάμεσα στὸν Θεὸ καὶ στὸν κόσμο.
Εἶναι πραγματικὴ καὶ ἄκτιστη ζωὴ / πρόοδος τοῦ ἴδιου τοῦ Θεοῦ, μέσῳ τῆς ὁποίας ὁ Θεὸς κοινωνεῖ καὶ φανερώνει τὸν ἑαυτό Του στὸ κτίσμα.
Ἔτσι, μποροῦν νὰ διατυπωθοῦν δύο θέσεις ποὺ, χωρὶς τὴν παλαμικὴ διάκριση, θὰ φαίνονταν ἀντιφατικές:
Ὁ Θεὸς εἶναι ἀμέθεκτος κατὰ τὴν οὐσία Του καὶ μεθεκτὸς κατὰ τὶς ἐνέργειές Του.
Ἡ μέθεξη, ἑπομένως, δὲν σημαίνει συμμετοχὴ σὲ μία δημιουργημένη ἐνδιάμεση πραγματικότητα. Τὸ κτίσμα μετέχει πραγματικὰ στὴν ἄκτιστη θεία ἐνέργεια καὶ, μέσῳ αὐτῆς, κοινωνεῖ μὲ τὸν ἴδιο τὸν Θεό.
- Τὸ ἀνυπόστατον τῶν ἐνεργειῶν
Ἰδιαίτερη σημασία ἔχει ἐδῶ καὶ ὁ ὅρος ἀνυπόστατον.
Οἱ ἄκτιστες ἐνέργειες εἶναι πραγματικὰ θεῖες καὶ ἄκτιστες, ἀλλὰ δὲν ἀποτελοῦν αὐτοτελεῖς ὑποστάσεις (ἑνάδες / θεοί), ὅπως στὸν Πρόκλο. Δὲν εἶναι ξεχωριστὰ θεῖα πρόσωπα καὶ δὲν διαθέτουν ἀνεξάρτητη ὑπόσταση παράλληλη πρὸς τὶς ὑποστάσεις τοῦ Πατρός, τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος.
Ἐδῶ χρειάζεται προσοχή.
Πολλοὶ μεταπατερικοὶ θεολόγοι ἰσχυρίζονται ὅτι οἱ θεῖες ἐνέργειες εἶναι ἐνυπόστατες, οὕτως ὥστε νὰ δείξουν τὸν προσωπικό τους καὶ ὄχι οὐσιώδη τους χαρακτῆρα. Ὅμως, αὐτὸς ὁ ἰσχυρισμὸς ὁδηγεῖ πίσω στὶς πρόκλειες ἑνάδες, οἱ ὁποῖες εἶναι αὐτοτελεῖς θεῖες μονάδες ἢ ὑποστάσεις.
Ὁ ἅγ. Γρηγόριος Παλαμᾶς ἀποδίδει τὸν ὅρο ἀνυπόστατο στὶς ἐνέργειες, οὕτως ὥστε νὰ διαφοροποιηθεῖ ἀπὸ τὴν πλατωνικὴ παράδοση.
Ἐπαναλαμβάνουμε: οἱ θεῖες ἐνέργειες εἶναι ἀνυπόστατες, μὴ προσωπικές, καὶ γι’ αὐτὸ εἶναι οὐσιώδεις ἢ φυσικές.
Ἀκριβῶς σὲ αὐτὸ τὸ σημεῖο γίνεται ἐμφανὴς μία ἀπὸ τὶς σημαντικότερες διαφορὲς ἀπὸ τὶς πρόκλειες ἑνάδες. Στὸν Πρόκλο ὑπάρχει πραγματικὴ πολλαπλότητα θείων μονάδων, οἱ ὁποῖες λειτουργοῦν ὡς διακριτὲς αἰτιακὲς ἀρχὲς μέσα στὸ μεταφυσικό του σύστημα.
Στὸν Παλαμᾶ, ἀντίθετα, δὲν εἰσάγεται μία ἀντίστοιχη πολλαπλότητα αὐτοτελῶν θείων πραγματικοτήτων ἀνάμεσα στὸν Θεὸ καὶ στὴν κτίση.
Οἱ ἐνέργειες μπορεῖ νὰ εἶναι πολλές, ἀλλὰ ὁ Θεὸς ποὺ ἐνεργεῖ εἶναι ἕνας. Ἐπίσης, μποροῦμε νὰ ποῦμε τὶς ἐνέργειες τόσο πολλὲς ὅσο καὶ μία, διότι μία εἶναι στὴν πραγματικότητα ἡ θεία ἐνέργεια, ἡ ὁποία μερίζεται ἀμερίστως ἀνάλογα μὲ τὴ δεκτικότητα τοῦ κτίσματος ποὺ τὶς προσλαμβάνει.
- Ἡ βασικὴ διαφορά:
δύο διαφορετικαί μεταφυσικαί δομαί
Ἡ διαφορὰ, λοιπόν, μεταξὺ Πρόκλου καὶ ἁγ. Γρηγορίου μπορεῖ νὰ συνοψιστεῖ σχηματικὰ ὡς ἑξῆς.
Στὸν Πρόκλο
ἀμέθεκτον → μεθεκτόν → μετέχον
Ἡ μέθεξη ἐντάσσεται σὲ μία ἱεραρχικὴ καὶ διαμεσολαβημένη δομή, ὅπου ἡ αἰτιακὴ δύναμη μεταδίδεται ἀπὸ ἀνώτερες σὲ κατώτερες βαθμίδες.
Στὸν Παλαμᾶ
Θεία οὐσία → ἀμέθεκτος
θεῖαι ἐνέργειαι → ἄκτιστοι καὶ μεθεκταί
κτίσμα → μετέχον
Ἐδῶ δὲν ὑπάρχει μία αὐτοτελὴς ἐνδιάμεση θεία ὀντότητα ποὺ νὰ λειτουργεῖ ὡς ξεχωριστὸς κρίκος μεταξὺ Θεοῦ καὶ κτίσματος.
Ἡ θεία κοινωνία πραγματοποιεῖται μέσῳ τῆς ἄκτιστης ἐνέργειας ἢ δόξας τοῦ ἴδιου τοῦ Θεοῦ, ἐνῶ ἡ οὐσία Του παραμένει ἀμέθεκτη.
- Ἡ θέωσις
Αὐτὸ ἔχει ἰδιαίτερη σημασία γιὰ τὴν κατανόηση τῆς παλαμικῆς διδασκαλίας περὶ θέωσης.
Ἡ θέωση δὲν εἶναι ἁπλῶς ἠθικὴ βελτίωση ἢ μία ἐξωτερικὴ σχέση μὲ τὸν Θεό. Πρόκειται γιὰ πραγματικὴ κοινωνία τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴν ἄκτιστη θεία ζωή.
Ὁ ἄνθρωπος δὲν γίνεται κατὰ φύσιν Θεὸς καὶ δὲν μετέχει στὴ θεία οὐσία, ἀλλὰ γίνεται μέτοχος τῆς ἄκτιστης ἐνέργειας καὶ χάριτος τοῦ Θεοῦ.
- Συμπέρασμα: ἡ κοινὴ ὁρολογία δὲν σημαίνει κοινὴ διδασκαλία
Κατὰ συνέπεια, ἡ ὁμοιότητα ἀνάμεσα στὸν Πρόκλο καὶ στὸν Παλαμᾶ δὲν πρέπει νὰ ἀναζητεῖται μόνο στὶς λέξεις, ἀλλὰ κυρίως στὴ σημασία ποὺ ἀποκτοῦν αὐτὲς μέσα στὸ συνολικὸ σύστημα τοῦ καθενός.
Ὁ Παλαμᾶς χρησιμοποιεῖ ἕνα λεξιλόγιο ποὺ μπορεῖ νὰ θυμίζει τὴ νεοπλατωνικὴ θεωρία τῆς μέθεξης, ἀλλὰ τὸ ἐντάσσει σὲ ἕνα ἐντελῶς διαφορετικὸ θεολογικὸ πλαίσιο: στὸν ἕνα καὶ Τριαδικὸ Θεό, στὴ δημιουργία, στὴν Ἐνανθρώπηση καὶ στὴ θέωση.
Ἑπομένως, τὸ ἐρώτημα δὲν εἶναι ἂν ὁ Παλαμᾶς χρησιμοποιεῖ ὅρους ποὺ ἀπαντοῦν καὶ στὸν Πρόκλο, παρότι δὲν τὸν εἶχε ὡς ἄμεση πηγή. Αὐτὸ δὲν ἔχει καθόλου σημασία.
Τὸ οὐσιαστικὸ ἐρώτημα εἶναι:
Τί σημαίνουν αὐτοὶ οἱ ὅροι μέσα στὴ διαφορετικὴ δομὴ ποὺ τοὺς περιβάλλει;
Στὸν Πρόκλο, ἡ μέθεξη ἐντάσσεται σὲ μία ἱεραρχικὴ τάξη θείων καὶ ὀντολογικῶν βαθμίδων καὶ στὴν προσπάθειά του νὰ ἑνώσει τὴν ἑνότητα μὲ τὴν πολλαπλότητα.
Στὸν Παλαμᾶ, ἡ μέθεξη θεμελιώνεται στὴ διάκριση οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν καὶ σημαίνει πραγματικὴ κοινωνία τοῦ κτίσματος μὲ τὸν ἄκτιστο Θεὸ κατὰ τὶς ἐνέργειές Του.
Ἡ διαφορά, λοιπόν, δὲν εἶναι ἁπλῶς ὁρολογική. Εἶναι διαφορὰ θεολογικῆς δομῆς.
Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι ὁ ἅγ. Γρηγόριος Παλαμᾶς ἁπλῶς «ἀντέγραψε» τὸν Πρόκλο τοῦ κ. Κούτουλα δὲν μπορεῖ νὰ σταθεῖ χωρὶς σοβαρὴ ἐξέταση τῶν ἴδιων τῶν ἐννοιῶν καὶ τοῦ διαφορετικοῦ πλαισίου, στὸ ὁποῖο χρησιμοποιοῦνται.
Ἡ παρουσία κοινῆς φιλοσοφικῆς ὁρολογίας δὲν ἀρκεῖ, γιὰ νὰ ἀποδείξει ταυτότητα διδασκαλίας. Χρειάζεται προσεκτικὴ μελέτη τῶν κειμένων τῆς παλαμικῆς θεολογίας, κάτι τὸ ὁποῖο δὲν ἔκανε ὁ κ. Κούτουλας.