ΛΟΓΟΣ ΑΠΟΛΟΓΗΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣ OΣΟΥΣ
ΔΙΑΒΑΛΛΟΥΝ ΤΑΣ ΑΓΙΑΣ ΕΙΚΟΝΑΣ
Ἁγίου Πατρὸς καὶ Διδασκάλου τῆς Ἐκκλησίας μας, Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ
14ον
- Καὶ πάλι στὴ συνέχεια τοῦ ἴδιου λόγου:
«Ἐπεὶ καὶ πολέμων ἀνδραγαθήματα καὶ λογογράφοι πολλάκις καὶ ζωγράφοι διασημαίνουσιν, οἱ μὲν τῷ λόγῳ κοσμοῦντες, οἱ δὲ τοῖς πίναξιν ἐγχαράττοντες, καὶ πολλοὺς ἐπήγειραν εἰς ἀνδρείαν ἑκάτεροι. Ἃ γὰρ ὁ λόγος τῆς ἱστορίας διὰ τῆς ἀκοῆς παρίστησι, ταῦτα γραφικὴ σιωπῶσα διὰ μιμήσεως δείκνυσι (: Ἐπειδὴ πολλὲς φορὲς καὶ οἱ λογογράφοι καὶ οἱ ζωγράφοι ἐκφράζουν τὰ κατορθώματα τῶν πολέμων, οἱ πρῶτοι κοσμώντας τα μὲ τὸν λόγο, καὶ οἱ δεύτεροι σχεδιάζοντάς τα σὲ εἰκόνες, παρακίνησαν πολλοὺς στὴν ἀνδρεία καὶ οἱ δύο. Γιατί, ὅσα παριστάνει ὁ λόγος τῆς ἐξιστόρησης μὲ τὴν ἀκρόαση, τὰ ἴδια δείχνει καὶ ἡ ζωγραφικὴ σιωπηρὰ μὲ τὴ μίμηση)».
- (Σχόλιο Ἱεροῦ Δαμασκηνοῦ:). Τί ἀπὸ αὐτὰ εἶναι πιὸ φεγγοβόλο γιὰ νὰ ἀποδείξει ὅτι οἱ εἰκόνες εἶναι βιβλία γιὰ τοὺς ἀγράμματους καὶ κήρυκες ἀκατάπαυστοι τῆς τιμῆς τῶν ἁγίων, ποὺ μὲ τὴν ἄηχη φωνή τους διδάσκουν ἐκείνους ποὺ τὶς βλέπουν καὶ ἁγιάζουν τὴν δράση τους; Δὲν ἔχω βιβλία, δὲν ἔχω καιρὸ νὰ διαβάσω, μπαίνω στὸ κοινὸ ἰατρεῖο τῶν ψυχῶν, στὴν ἐκκλησία, ἐνῷ μὲ πνίγουν οἱ λογισμοὶ σὰν ἀγκάθια· μὲ τραβάει ἡ ὀμορφιὰ τῆς ζωγραφικῆς νὰ δῶ καὶ σὰν λειμώνας εὐχαριστεῖ τὴ δράση μου καὶ ἀσυναίσθητα βάζει μέσα στὴν ψυχή μου τὴ δόξα τοῦ Θεοῦ. Βλέπω τὴν καρτερικότητα τοῦ μάρτυρα, τὴν ἀνταπόδοση τῶν στεφανιῶν καὶ σὰν φωτιὰ ἀνάβει ὁ ζῆλος καὶ ἡ προθυμία μου καὶ πέφτοντας προσκυνῶ τὸν Θεὸ μέσῳ τοῦ μάρτυρος καὶ κερδίζω τὴ σωτηρία.
Δὲν ἔχεις ἀκούσει τὸν ἴδιο θεοφόρο πατέρα ποὺ λέει στὸν λόγο του στὴν ἀρχὴ τῶν ψαλμῶν, ὅτι ἐπειδὴ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα γνωρίζει ὅτι τὸ ἀνθρώπινο γένος ὁδηγεῖται δύσκολα πρὸς τὴν ἀρετὴ καὶ εἶναι ρᾴθυμο, ἀνέμιξε τὸ μέλος μὲ τὶς ψαλμῳδίες; Τί λές; Δὲν θὰ παραστήσω καὶ μὲ τὸν λόγο καὶ μὲ τὰ χρώματα τὸ μαρτύριο τῶν μαρτύρων καὶ δὲν θὰ τὸ ἀγκαλιάσω καὶ μὲ τὰ μάτια καὶ μὲ τὰ χείλια αὐτὸ τὸ θαυμαστὸ καὶ στοὺς ἀγγέλους καὶ σὲ ὅλη τὴν κτίση, ἀλλὰ ὀδυνηρὸ στὸ Διάβολο, καὶ φοβερὸ στοὺς δαίμονες, ὅπως εἶπε ὁ ἴδιος ὁ φωστήρας τῆς Ἐκκλησίας;
Καὶ τί λέει πρὸς τὸ τέλος τοῦ λόγου, ἐγκωμιάζοντας τοὺς Σαράντα μάρτυρες;
«Ὦ χορὸς ἅγιος, ὦ σύστημα ἱερόν, ὦ συνασπισμὸς ἀρραγής, ὦ κοινοὶ φύλακες τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων, ἀγαθοὶ κοινωνοὶ φροντίδων, δεήσεων συνεργοί, πρεσβευταὶ δυνατώτατοι, ἀστέρες τῆς οἰκουμένης, ἄνθη τῶν ἐκκλησιῶν (ἐγὼ δέ φημί, νοητά τε καὶ αἰσθητά). Ὑμᾶς οὐχ ἡ γῆ κατέκρυψεν, ἀλλ’ οὐρανὸς ὑπεδέξατο. Ἠνοίγησαν ὑμῖν παραδείσου πύλαι, ἄξιον θέαμα τῇ στρατιᾷ τῶν ἀγγέλων, ἄξιον πατριάρχαις, προφήταις, δικαίοις (: Ὢ χορὸς ἅγιος, ὢ σύστημα ἱερό, ὢ συνασπισμὸς ἀκατάλυτος, ὢ κοινοὶ φύλακες τοῦ ἀνθρωπίνου γένους, ἀγαθοὶ κοινωνοὶ φροντίδων, βοηθοὶ στὶς δεήσεις, ἰσχυρότατοι πρεσβευτὲς [πρβ. Ἰακ. 5,16: «Πολὺ ἰσχύει δέησις δικαίου ἐνεργουμένη (: Γενικότερα σᾶς προτρέπω νὰ ἐξομολογεῖσθε μεταξὺ σας τὶς ἁμαρτίες σας καὶ νὰ προσεύχεσθε ὁ ἕνας γιὰ χάρη τοῦ ἄλλου, γιὰ νὰ γιατρευτεῖτε ὄχι μόνο ἀπὸ τὶς σωματικές σας ἀσθένειες ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὶς ψυχικές. Ἔχει μεγάλη δύναμη ἡ δέηση τοῦ δικαίου καὶ ἐνεργεῖ δραστικὰ καὶ ἀποτελεσματικὰ ἐπιφέροντας μεγάλες ὠφέλειες)»], ἀστέρια τῆς οἰκουμένης, ἄνθη τῶν ἐκκλησιῶν (ἐγὼ μάλιστα λέω νοητὰ καὶ αἰσθητά). Ἐσᾶς δὲν σᾶς ἔκρυψε ἡ γῆ, ἀλλὰ σᾶς ὑποδέχτηκε ὁ οὐρανός. Ἀνοίχτηκαν γιὰ σᾶς οἱ πύλες τοῦ Παραδείσου, θέαμα ἄξιο γιὰ τὴ στρατιὰ τῶν ἀγγέλων, ἄξιο γιὰ τοὺς πατριάρχες, τοὺς προφῆτες, τοὺς δικαίους)».
- (Σχόλιο Ἱεροῦ Δαμασκηνοῦ:). Πῶς νὰ μὴ ποθήσω νὰ δῶ, αὐτὸ ποὺ ποθοῦν νὰ δοῦν οἱ ἄγγελοι;
Σύμφωνα λοιπὸν μὲ αὐτοὺς καὶ ὁ ἀδελφός του καὶ ὁμόγνωμος Γρηγόριος, ὁ ἐπίσκοπος Νύσης, λέει:
- Τοῦ ἁγίου Γρηγορίου, Ἐπισκόπου Νύσσης, ἀπὸ τὸ συμπληρωματικὸ ἔργο, δηλαδὴ ἀπὸ τὴν πραγματεία του “Περὶ κατασκευῆς ἀνθρώπου”, κεφάλαιο τέταρτο.
«Ὥσπερ κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην συνήθειαν οἱ τὰς εἰκόνας τῶν κρατούντων κατασκευάζοντες τόν τε χαρακτῆρα τῆς μορφῆς ἀναμάσσονται καὶ τῇ περιβολῇ τῆς πορφυρίδος τὴν βασιλικὴν ἀξίαν συμπαραγράφουσι καὶ λέγεται κατὰ τὴν συνήθειαν καὶ εἰκὼν καὶ βασιλεύς, οὕτω καὶ ἡ ἀνθρωπίνη φύσις, ἐπειδὴ πρὸς ἀρχὴν τῶν ἄλλων κατεσκευάζετο, οἷόν τις ἔμψυχος εἰκὼν ἀνεστάθη κοινωνοῦσα τῷ ἀρχετύπῳ καὶ τῆς ἀξίας καὶ τοῦ ὀνόματος. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ πέμπτου κεφαλαίου τῆς αὐτῆς πραγματείας· Τὸ δὲ θεῖον κάλλος οὐ σχήματί τινι καὶ μορφῆς εὐμοιρίᾳ διά τινος εὐχροίας ἐναγλαΐζεται, ἀλλ’ ἐν ἀφράστῳ μακαριότητι κατ’ ἀρετὴν θεωρεῖται. Ὥσπερ τοίνυν τὰς ἀνθρωπίνας μορφὰς διὰ χρωμάτων τινῶν ἐπὶ τοὺς πίνακας οἱ γραφεῖς μεταφέρουσι τὰς οἰκείας τε καὶ καταλλήλους βαφὰς ἐπαλείφοντες τῷ μιμήματι, ὡς ἂν δι’ ἀκριβείας τὸ ἀρχέτυπον κάλλος μετενεχθείη πρὸς τὸ ὁμοίωμα (:Ὅπως, κατὰ τὴ συνήθεια τῶν ἀνθρώπων, ἐκεῖνοι ποὺ κατασκευάζουν τὶς εἰκόνες τῶν ἀρχόντων ἀποτυπώνουν τὸν χαρακτῆρα τῆς μορφῆς καὶ μὲ τὴ στολὴ τῆς πορφύρας ζωγραφίζουν ταυτόχρονα καὶ τὴ βασιλικὴ ἀξία, καί, ὅπως συνηθίζεται, λέγεται καὶ εἰκόνα καὶ βασιλιάς, ἔτσι καὶ ἡ ἀνθρώπινη φύση, ἐπειδὴ δημιουργήθηκε, γιὰ νὰ ἐξουσιάζει τὰ ἄλλα κτίσματα, ἔγινε σὰν μία ἔμψυχη εἰκόνα ποὺ ἔρχεται σὲ κοινωνία μὲ τὸ ἀρχέτυπο καὶ μὲ τὴν ἀξία καὶ μὲ τὸ ὄνομά του)».
- Τοῦ ἰδίου, ἀπὸ τὸ πέμπτο κεφάλαιο τῆς ἴδιας πραγματείας.
«Τὸ δὲ θεῖον κάλλος οὐ σχήματί τινι καὶ μορφῆς εὐμοιρίᾳ διά τινος εὐχροίας ἐναγλαΐζεται, ἀλλ’ ἐν ἀφράστῳ μακαριότητι κατ’ ἀρετὴν θεωρεῖται. Ὥσπερ τοίνυν τὰς ἀνθρωπίνας μορφὰς διὰ χρωμάτων τινῶν ἐπὶ τοὺς πίνακας οἱ γραφεῖς μεταφέρουσι τὰς οἰκείας τε καὶ καταλλήλους βαφὰς ἐπαλείφοντες τῷ μιμήματι, ὡς ἂν δι’ ἀκριβείας τὸ ἀρχέτυπον κάλλος μετενεχθείη πρὸς τὸ ὁμοίωμα (: Ἡ λαμπρότητα τοῦ θείου κάλλους δὲν παριστάνεται μὲ κάποιο σχῆμα καὶ συμμετρικὴ μορφὴ μέσῳ κάποιου καλοῦ χρώματος, ἀλλὰ θεωρεῖται μὲ τὴν ἐμπειρία μιᾶς ἀπερίγραπτης μακαριότητας ποὺ παρέχει ἡ ἀρετή. Ὅπως λοιπὸν οἱ ζωγράφοι μεταφέρουν στὶς εἰκόνες μὲ τὰ χρώματα τὶς ἀνθρώπινες μορφές, στρώνοντας τὶς ταιριαστὲς καὶ κατάλληλες βαφὲς σὲ αὐτὸ ποὺ μιμοῦνται, γιὰ νὰ μεταφερθεῖ ὅσο γίνεται ἀκριβέστερα ἡ ὀμορφιὰ τοῦ ἀρχετύπου στὸ ὁμοίωμα)».
- (Σχόλιο Ἱεροῦ Δαμασκηνοῦ:). Πρόσεχε, ὅτι τὸ θεϊκὸ κάλλος δὲν λαμπρύνεται μὲ κάποιο σχῆμα καὶ μὲ κάποιο ὡραῖο χρῶμα («τὸ δὲ θεῖον κάλλος οὐ σχήματί τινι καὶ μορφῆς εὐμοιρίᾳ διά τινος εὐχροίας ἐναγλαΐζεται») καὶ γι’ αὐτὸ δὲν εἰκονίζεται, ἐνῷ ἡ ἀνθρώπινη μορφὴ μὲ τὰ χρώματα μεταφέρεται στὶς εἰκόνες.
Ἐφόσον λοιπὸν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ παρουσιάστηκε μὲ ἀνθρώπινη μορφή, παίρνοντας μορφὴ δούλου, καὶ ἔγινε ὅμοιος μὲ τοὺς ἀνθρώπους καὶ βρέθηκε κατὰ τὸ σχῆμα ὡς ἄνθρωπος [Φιλ. 2,7-8: «ἀλλ᾿ ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβών, ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπων γενόμενος, καὶ σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ (: Ἀλλὰ κένωσε τὸν ἑαυτό Του συγκαλύπτοντας καὶ κρύβοντας γιὰ κάποιο διάστημα τὴ δόξα καὶ τὸ μεγαλεῖο τῆς θεότητός του. Πῆρε μορφὴ δούλου καὶ ἔγινε ὅμοιος μὲ τοὺς ἀνθρώπους. Καὶ ἐνῷ παρουσιάστηκε μὲ τὴν ἐξωτερικὴ ὄψη τοῦ ἀνθρώπου, δὲν ἦταν μόνον ἄνθρωπος, ὅπως φαινόταν, ἀλλὰ ἦταν συγχρόνως καὶ Θεός. Καὶ ταπείνωσε τὸν ἑαυτό Του δείχνοντας τέλεια ὑπακοὴ μέχρι θανάτου, καὶ μάλιστα θανάτου σταυρικοῦ, ποὺ εἶναι ὁ πλέον ὀδυνηρὸς καὶ ἀτιμωτικὸς θάνατος)»], πῶς δὲν θὰ εἰκονισθεῖ;
Καὶ ἐφόσον κατὰ τὴ συνήθεια «λέγεται ἡ τοῦ βασιλέως εἰκὼν βασιλεύς (: ἡ εἰκόνα τοῦ βασιλιᾶ λέγεται βασιλιὰς)» καὶ «ἡ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον ἀναβαίνει (: ἡ τιμὴ τῆς εἰκόνας μεταβαίνει στὸ πρωτότυπο)», ὅπως λέει ὁ θεσπέσιος Μέγας Βασίλειος, πῶς ἡ εἰκόνα δὲν θὰ τιμηθεῖ καὶ δὲν θὰ προσκυνηθεῖ, ὄχι ὡς Θεός, ἀλλὰ ὡς εἰκόνα τοῦ σαρκωμένου Θεοῦ;