Ιδού η διαχρονική άποψη της του Χριστού Εκκλησίας.
Επειδή σε ένα δισέλιδο δεν χωρούν ούτε τα αμέτρητα άτοπα και βλάσφημα που έγραψε ο Νίκος Καζαντζάκης κατά του Τριαδικού Θεού, κατά του Χριστού μας, της Εκκλησίας Του και της Πατρίδας μας, ούτε και οι αμέτρητες εναντίον του επικρίσεις, περιοριζόμαστε σε λίγες ενδεικτικές εκκλησιαστικές θέσεις και αξιολογήσεις:
¡ Ο Άγιος Αμφιλόχιος της Πάτμου γράφει σε ιδιόχειρες επιστολές του, το 1957: «Όσον για τα βιβλία [κατά] του Καζαντζάκη πρέπει να διαδοθούν. Εγώ, χάριν του Χριστού μας, που τόσον διαβολκώς αυτός ο άνθρωπος εβλασφήμησε, όσον ουδείς των θνητών, ανέλαβα τόσον κόπον, καθώς και ο π. Παύλος. Διότι ο Καζαντζάκης είναι αυτός ο Σατανάς ενσαρκωμένος ως Καζαντζάκης, και πρέπει όλοι οι Χριστιανοί να τον αποκηρύξουν». Και αλλού: «Ευχαριστώ πολύ διά τον κόπον που κάματε για την διάδοσιν του μικρού βιβλίου. Λυπούμαι που και πνευματικά πρόσωπα θαυμάζουν και εκτιμούν τον ενσαρκωμένον διάβολον που λέγεται Καζαντζάκης, διότι ουδείς των θνητών εβλασφήμησε τον Κύριόν μας και Θεόν μας Ιησούν Χριστόν ως ο αντίχριστος Καζαντζάκης. Εγώ και ο π. Παύλος εκάμαμεν αυτήν την θυσίαν προς δόξαν Χριστού»1.
¡ Ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης δεν ήθελε να υπάρχει το όνομα του Καζ. χαραγμένο στο Άγιον Όρος Σινά, και το έξυσε από τον βράχο, ενώ ασκήτευε εκεί. Όπως μαρτυρεί ο βιογράφος του, Γέρων Ισαάκ ο Λιβανέζος (… 1998): «Ανέβηκε [ο άγιος Παΐσιος] κάποτε με δύο Σιναΐτες πατέρες στην κορυφή της αγίας Αικατερίνης για να κάνουν θεία Λειτουργία. Όταν τελείωσαν, άρχισαν να κατεβαίνουν οι άλλοι. Ο Γέροντας έχοντας φέρει μαζί του κοπίδι, πήγε στον βράχο που είχε γράψει το όνομά του ο Καζαντζάκης, και έσβησε το όνομα αυτού του δεδηλωμένου αθέου. Το θεωρούσε αταίριαστο σε εκείνο τον άγιο τόπο οι προσκυνητές να βλέπουν όνομα ενός βλασφήμου· να υπάρχη “τό βδέλυγμα της αθεΐας εν τόπω αγίω” … Ο π. Παΐσιος αποστρεφόταν τον Καζαντζάκη, λόγω της αθεΐας και των βλασφημιών του και δεν ήθελε ούτε να βλέπη, ούτε να ακούη το όνομά του»2.
¡ Η Εκκλησία της Ελλάδος με ανακοίνωσή Της το καλοκαίρι του 1954 αποτρέπει τους Χριστιανούς από την ανάγνωση των έργων του Ν. Καζαντζάκη, τον οποίον υπόσχεται και να κρίνει εκκλησιαστικά, διότι μεταξύ άλλων τα βιβλία του «αποτελούν μυκτηρισμό [σ. χλευασμό] προς την δογματική και ηθική διδασκαλία της Ορθοδόξου Εκκλησίας, ιδίως δε το δεύτερο [σ. ο “Τελευταίος Πειρασμός”] διαστρέφει και κακοποιεί την θεόπνευστη ευαγγελική διήγηση και θίγει – κατά τρόπο αδιάντροπα ασεβή και ανίερο – το θεανδρικό Πρόσωπο του Κυρίου και μάλιστα κατά τις ώρες του Σωτηρίου Πάθους επί του Σταυρού»3.
¡ Ο Γέρων π. Επιφάνιος Θεοδωρόπουλος (… 1989), επιφανής και μέγιστα επιδραστικός συγγραφέας, θεολόγος, κανονολόγος και απολογητής: «Κατά ποιά λογική είναι άξιος για ουρανομήκες εγκώμιο και μάλιστα και για βραβείο … Νόμπελ (!!!) ο συγγραφέας του παράφρονος και τερατώδους “Τελευταίου Πειρασμού”; Από πού έλαβε το δικαίωμα ο Καζαντζάκης να διαστρεβλώνει με φρικώδη τρόπο τα ιερά κείμενα και να λέει, ότι ο Κύριος γεννήθηκε όχι στη Βηθλεέμ, αλλά στη Ναζαρέτ; Ότι η εμφάνιση αγγέλων κατά τη Γέννηση ήταν … όνειρο της Μητρός Του; Ότι ο Συμεών Τον είδε όχι νήπιο 40 ημερών, αλλά άνδρα τέλειο; Ότι ο Κύριος δεν είχε από την αρχή συνείδηση ότι ήταν ο Μεσσίας, αλλά την διαμόρφωσε σταδιακά υπό τήν επήρεια ποικίλων παραγόντων; Ότι στην ηλικία των 20 ετών ήταν υποψήφιος γαμπρός της Μαγδαληνής; Ότι ο Ιούδας ήταν ο άριστος και ο πιο ευπειθής από τους Μαθητές Του, αλλά Τον πρόδωσε μόνο και μόνο γιατί … έλαβε τέτοια διαταγή από Αυτόν, την οποίαν ο Διδάσκαλος [Χριστός] δεν ανακαλούσε παρ’ όλες τις παρακλήσεις και τις διαμαρτυρίες του … αφοσιωμένου σε Αυτόν Ιούδα; Ότι ο Κύριος ονειρευόταν επί του Σταυρού (άκουσον, άκουσον) σπίτια και εργαστήρια και ερωτικές περιπτύξεις και συζύγους και γιούς και εγγόνια; Από πού άντλησε όλα αυτά ο Καζαντζάκης, κύριε Αθηναίε; Από τα Ευαγγέλια ή από τον οχετό της αισχρής φαντασίας του και της εκπορνευμένης σκέψης του; … εγκώμιπρος αυτόν που είπε ή μάλλον εξέμεσε όλες αυτές τις κακούργες ηλιθιότητες. Ιδού, παροιμιώδης λογική και ηθική συνέπεια!»4.
¡ Ο Γέρων π. Θεόκλητος Διονυσιάτης (… 2006), ο επιφανέστερος θεολόγος, λόγιος και συγγραφέας του Αγίου Όρους τον τελευταίο αιώνα: «Φανταστείτε, λοιπόν, μία παραπάνω από τα κοινά μέτρα ψυχοπνευματική ύπαρξη με διεστραμμένα τα τρία μέρη της ψυχής, με σκοτισμένο το λογιστικό, με ακόλαστο το επιθυμητικό, και με το θυμικό να έρπει στην απόλαυση των γηΐνων, και ιδού, έχετε τον δυστυχή Νίκο Καζαντζάκη ως συγγραφέα … Επομένως, μέσα στο σκοτάδι της αγνωσίας και της νυκτομαχίας του, ζώντας σε αγωνιώδη αναζήτηση και περνώντας από διάφορα σκοτεινά τούνελ και από τα σκιόφωτα σε σταδιακές σήρραγες φασματικής γνώσης, έπεφτε στα κυκλώματα της φαντασίας του, που μορφοποιούσε τα πάθη του, ακριβώς όπως οι ειδωλολάτρες όλων των εποχών. Οι ιδέες του και οι θεωρίες του δεν είναι παρά η ιστορία της καρδιάς του, άλλοτε φροϋδικής με τα ακόλαστα ινδάλματα, άλλοτε νιτσεϊκής με τον διονυσιασμό και την έξαρση υπερ-ανθρωπικών, ενστικτωδών αρχετύπων, άλλοτε με την πλαδαρή βουδιστική απαισιοδοξία, άλλοτε με του μηδενισμού την τεχνική απελευθέρωση από τον φόβο, και άλλοτε με την αυτολατρεία του ειδώλου του, όταν θέλησε να γίνει και αυτός θεός … Εκείνο όμως που είναι ανεξήγητο, είναι η μεταχείριση, κατά τον πλέον χυδαίο τρόπο, του Θεανθρώπου Ιησού. Γιατί τάχα Τον παρουσίασε στον “Τελευταίο Πειρασμό” με την εξευτελιστική αυτή συμπεριφορά; Τί τον ώθησε να πλάσσει ένα αξιοθρήνητο άνθρωπο ως Χριστό;»5.
¡ Ο Ιωάννης Χατζηφώτης (1944-2006), ποιητής, συγγραφέας, κριτικός, ιστοριοδίφης, φιλόλογος, δημοσιογράφος και εκπρόσωπος τύπου της Εκκλησίας της Ελλάδος, γράφει: «Άνισος πεζογράφος ο Νίκος Καζαντζάκης εμφανίζει φοβερές αντιφάσεις, ώστε να διερωτάται κανείς πώς ο αριστοτέχνης ταξιδιογράφος του Μυστρά, της Μονεμβασιάς, του Σινά, της Κύπρου και του Αγίου Όρους, κατολίσθησε με το βλάσφημο “Τελευταίο Πειρασμό” στην πιο νοσηρή και βρώμικη φαντασία. Επηρεασμένος δυστυχώς από το θρησκευτικό συγκρητισμό του τεκτονισμού [σ. της Μασονίας], στον οποίο είχε μυηθεί, δε δίστασε να εξομοιώσει τον αληθινό Θεό με το Βούδδα ή διάφορους ψευτο-προφήτες. Αποτόλμησε άλλωστε να δημιουργήσει δική του θρησκεία χαρακτηρίζοντας το Θεό ως τον “ανώτερο μέσα μας μύθο”. Μα μήπως ο ίδιος που τον θεωρούσαν “προοδευτικό” συγγραφέα δεν έγραψε εγκώμια για το θλιβερό Μπενίτο Μουσολίνι;»6.
¡ Νωρίτερα, το 1928, ο Μητροπολίτης Σύρου, Τήνου και Άνδρου κυρός Αθανάσιος (Λεβεντόπουλος, …1929) σε υπόμνημά του στην Ι. Σύνοδο αναφέρεται στην «Ασκητική», το σπουδαιότερο σύγγραμμα του Νίκου Καζ., και χαρακτηρίζει τις ιδέες της ως «σκοτεινές, ζοφώδεις, ασεβέστατες, ανάξιες της ελληνικής διανόησης, θεωρίες ψυχής αναταραγμένης και διανοίας παραφρονούσας». Ιδού και αποσπάσματα από την «Ασκητική» του Καζαντζάκη που το υπόμνημα παραθέτει: «Ο Θεός μας είναι άνδρας και γυναίκα, θνητός και αθάνατος, κοπριά και πνεύμα. Γεννάει, γονιμοποιεί και σκοτώνει, έρωτας μαζί και θάνατος, και πάλι ξαναγεννάει και σκοτώνει … Ο Θεός μου δεν είναι παντο-δύναμος. Αγωνίζεται, κινδυνεύει κάθε στιγμή, τρέμει, παραπατάει σα κάθε ζωντανό. Ακατάπαυστα νικιέται και πάλι ανασηκώνεται, γεμάτος αίμα και χώματα και ξαναρχίζει. Είνε όλος πληγές, τα μάτια του είναι γεμάτα φόβο και πείσμα, και τα μελίγγιά του είνε συντετριμμένα. Με τά πόδια, με τα χέρια, δαγκώνοντας τα χείλια, αναβαίνει, αγκομαχιέται … Ο Θεός μας δεν είναι πανάγαθος· είναι γιομάτος σκληρότητα, αδικία και μίσος. Δεν σπλαγχνίζεται, δεν νιάζεται για ζώα και ανθρώπους, μήτε για αρετές και ιδέες … Ο Θεός μου δεν είνε πάνσοφος. Το μυαλό του είνε ένα κουβάρι σκοτεινό και πολεμάει να το ξετυλίξει μέσα στο λαβύρινθο της σάρκας. Αγωνίζεται, ψαχουλεύει. Αγγίζει δεξιά, γυρίζει πίσω, στρέφεται ζερβά, θυμίζεται. Αγωνιά απάνω στο χάος. Αργά με πόλεμο αναριθμήτων αιώνων φωτίζονται οι λασπεροί γύροι του μυαλού του»7.
Παραπομπές:
1. Οι φωτογραφίες των χειρόγραφων επιστολών του Αγίου δημοσιεύθηκαν στο διαδίκτυο, στο άρθρο Γ. ΤΖΑΝΑΚΗΣ, «Άγιος Αμφιλόχιος Μακρής περί Καζαντζάκη» (17-03-2026) aktines.blogspot.com κ.α. n
2. Από το βιβλίο: Ιερο-μόναχος ΙΣΑΑΚ, Βίος Γέροντος Παϊσίου του Αγιορείτου, Άγιον Όρος 2004, σελ. 173. n
3. Στο περιοδικό «Εκκλησία», ΛΑ΄ 12-13 (15-06 μέχρι 01-07-1954) 222. n
4. Από το βιβλίο ΕΠΙΦΑΝΙΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ, Αρχιμ., Άρθρα-Μελέται-Επιστολαί, τόμ. Α΄, εν Αθήναις 1986 (έκδ. β΄), σελ. 392 εξ. n
5. Από άρθρο του στον «Ορθόδοξο Τύπο», τ._823 (27-01-1989) 4 n
6. Από το άρθρο του «Οι πεζογράφοι της Ορθόδοξης Ρωμιοσύνης» στο Πίστη και νεοελληνική λογοτεχνία: η αναζήτηση του Θεού στη λογοτεχνία μας, έκδ. Ορθόδοξη Μαρτυρία, Λευκωσία 1990, σελ. 86 n 7. Στο περιοδικό «Εκκλησία», ΣΤ΄ 11 (17-03-1928) 84.
ΥΓ. Τα περισσότερα κείμενα του φυλλαδίου έχουν μεταφερθεί στην νεοελληνική και το μονοτονικό για να είναι πιο προσιτό στο ευρύ μέσο κοινό.
Ομάδα Ορθοδόξων Χριστιανών Θεσσαλονίκης