Θεοφάνους Κρητός – Ἱ. Μ. Σταυρονικήτα
Τῆς κα Μαρίας Ἐλευθερίας Γ. Γιατράκου, Δρ. Φιλ. Ἱστορίας
ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΥΛΟΣ
Γεννημένος στὴν Ταρσὸ τῆς Κιλικίας ἀπὸ πατέρα Φαρισαῖο, ἐκ τῆς φυλῆς Βενιαμὶν ὑπῆρξε κάτοχος τῆς ραβινικῆς θεολογίας[1]. Ποιὸς ἦταν ὅμως αὐτὸς ὁ Μέγας ποὺ τὸν ἐπισκιάζει ἕνας ἄλλος μεγαλύτερος, ὁ Χριστός; Αὐτὸς ὁ τολμηρὸς πρωτοπόρος καὶ διαμορφωτὴς τῆς Χριστιανικῆς Εὐρώπης καὶ τοῦ χριστιανικοῦ κόσμου γενικότερα, ποὺ κήρυξε ὅτι ἡ σωτηρία τοῦ κόσμου θὰ ἔλθει μόνον ἂν ξαναγεννηθεῖ ὁ καινούργιος ἄνθρωπος, ὅπου «βάρβαρος καὶ Ἕλλην θὰ γίνονται ἕνα μέσῳ Ἐκείνου ποὺ εἶναι «πάντα καὶ ἐν πᾶσι Χριστὸς» (Κολασσαεῖς γ’ 11). Αὐτὸς εἶναι ὁ εἰσηγητὴς τοῦ χριστιανικοῦ ἀνθρωπισμοῦ καὶ πρῶτος θεμελιωτὴς τῆς χριστιανικῆς εὐγενείας: «ὅσα ἐστὶν ἀληθῆ, ὅσα σεμνά, ὅσα ἁγνά, ὅσα προσφιλῆ, ὅσα εὔφημα, εἴ τις ἀρετὴ καὶ εἴ τις ἔπαινος, ταῦτα λογίζεσθε»[2]
Δύο ρεύματα ἑνώνονται, μέσα στὸν Παῦλο. Ἡ ἰουδαϊκὴ ἀνατροφὴ καὶ ἡ ἑλληνικὴ ἐκπαίδευση στὴν πανεπιστημιακὴ πόλη τῆς Ταρσοῦ.[3] Ἡ Ταρσὸς τόπος παγκόσμιας ἐπικοινωνίας καὶ σύνορο δύο πολιτισμῶν, τοῦ ἑλληνορωμαϊκοῦ καὶ τοῦ σημιτοβαβυλωνιακοῦ τῆς Ἀνατολῆς. Κέντρο ἀνταλλαγῆς τοῦ παγκόσμιου ἐμπορίου! Ἦταν σχέδιο τῆς θείας Προνοίας νὰ ἐκπαιδευτεῖ ὁ Παῦλος στὴν εἰδωλολατρικὴ μεγαλούπολη, ποὺ εὕρισκες ὅλες τὶς φυλὲς τοῦ ρωμαϊκοῦ κράτους.
Φοίτησε στὰ λαμπρὰ σχολεῖα τῆς Ταρσοῦ καὶ εἶναι ἐμφανὴς ἡ ἑλληνιστικὴ ἐπίδραση στὴ ζωή του, ὁ ἑλληνικὸς τρόπος σκέψης. Μιλοῦσε κι ἔγραφε ἑλληνικά, ὅπως τὴ μητρική του γλώσσα[4]. «Ἐγὼ εἰμὶ Ταρσεύς, οὐκ ἀσήμου πόλεως πολίτης», θὰ πεῖ σεμνυνόμενος γιὰ τὴν γενέτειρά του, ποὺ συναγωνιζόταν τὴν Ἀλεξάνδρεια καὶ τὴν Ἀθήνα, γιὰ τὰ πρωτεῖα στὴ μόρφωση. Εἶχε τὴν εὐκαιρία νὰ ἀφουγκρασθεῖ τὴν ἠθικὴ διδασκαλία τοῦ περίφημου διδασκάλου, Ἀθηνοδώρου, διδασκάλου καὶ φίλου τοῦ Αὐγούστου. Ἐξάλλου, ἦταν ἐμφανὴς στὴν πατρίδα του ἡ πολιτιστικὴ ἐπίδραση τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου, ἀφοῦ ὡς γνωστόν, ὁ μέγας
στρατηλάτης καὶ ἐκπολιτιστής, στρατοπέδευσε κοντὰ στὸν καταρράκτη τῆς Ταρσοῦ, ἀφοῦ πέρασε τὴ διάβαση, καταδιώκοντας τὸν Δαρεῖο.[5] Ἡ οἰκογένεια τοῦ Παύλου εἶχε πάρει καὶ τὴ ρωμαϊκὴ ἰθαγένεια. «Ρωμαῖος γεγένημαι», θὰ πεῖ ὁ ἴδιος.[6] Σὲ ἡλικία δεκαπέντε ἐτῶν παρακολούθησε μαθήματα στὸ Πανεπιστήμιο τοῦ Ναοῦ τῶν Ἱεροσολύμων κοντὰ στὸν πολυσέβαστο Νομοδιδάσκαλο καὶ Πρύτανη Γαμαλιήλ, «τίμιον παντὶ τῷ λαῷ» (Πράξ. Ε΄, 34). Σπούδασε ὁ Παῦλος κοντά του Θεολογία καὶ τὶς διατάξεις τοῦ Νόμου, ὅπως προκύπτει ἀπὸ τὶς ἐπιστολές του (Φιλ. Γ΄, 6 καὶ Γαλ. Α΄ 14).
Διέθετε τέτοιο πλοῦτο χαρισμάτων καὶ προσόντων διανοητικῶν καὶ πνευματικῶν, ποὺ τὸν ἀπέδειξαν μεγαλοφυῆ Ἀπόστολο, ἐξ ὁλοκλήρου ἀφοσιωμένο στὴν ἀποστολή του, ποὺ διήρκεσε περὶ τὰ 28 – 30 ἔτη[7]. Καὶ τώρα συγκλονιστικὴ ἡ στιγμὴ στὴ συναγωγὴ τῶν Κιλικίων. Μετὰ τὴν ἀνάγνωση τῆς Ἁγίας Γραφῆς καὶ μετὰ τὸ κήρυγμα, ὁ Στέφανος, ὁ διάκονος, μὲ πρωτοτυπία καὶ μεγαλοψυχία ὁμιλεῖ γιὰ τὸν Ἐσταυρωμένον Ἰησοῦν, ποὺ πάσχει, ὅπως τὸν περιγράφει ὁ Ἡσαΐας. Ὁ Σαῦλος δὲν μπορεῖ νὰ τὸ κατανοήσει. Ἔτσι, ὀρθώνεται ἀπειλητικὰ τὸ σκάνδαλον τοῦ Σταυροῦ. Ἐδῶ συναντῶνται οἱ φθόγγοι τῶν δύο μεγαλύτερων πνευμάτων τῆς νέας Ἐκκλησίας.
Ὁ Σαῦλος, ὀξὺς στὴ λογομαχία, ἀλλ’ ὁ Στέφανος ἀπεδείχθη δυνατώτερος. «Καὶ οὐκ ἴσχυον ἀντιστῆναι τῷ πνεύματι, ᾧ ἐλάλει».[8] Ἡ σκηνὴ μεταβάλεται σὲ δικαστήριο. Μανιασμένα τὰ πλήθη ὁρμοῦν κατὰ τοῦ Στεφάνου, ποὺ βρίσκεται σὲ ἔκσταση, ἀτενίζοντας πρὸς τὰ ἄνω. Τὸν σέρνουν ἔξω γιὰ λιθοβολισμό. Πρωτοστατεῖ ὁ Σαῦλος στὴ δολοφονικὴ πράξη. Κι ὁ Στέφανος ἀνοίγοντας τὰ χέρια, μὲ στραμμένα τὰ βλέμματα στὸν οὐρανὸ προσεύχεται. Μέσα στὴν κοσμοχαλασιὰ τοῦ λιθοβολισμοῦ ἀφήνει φωνὴ συγκλονιστική! «Κύριε, μὴ στήσεις αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην». Ὁ πρωτομάρτυρας Στέφανος ἦταν νεκρός. Γιὰ τὸν Σαῦλο αὐτὴ ἡ ἡμέρα ἔμεινε ἀξέχαστη. Κι ὅταν ξαναγύριζε στὴν μνήμη, τὸν γέμιζε μὲ τύψεις. «Οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς καλεῖσθαι ἀπόστολος, διότι ἐδίωξα τὴν ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ» (Πράξ. κβ’ 22, κστ’ 10, Γαλ. Α΄ 23, Α΄ Κορινθ. ιε, 9).
Ποιὸς μποροῦσε νὰ φαντασθεῖ, ὅταν λιθοβολοῦσαν τὸν Στέφανο, ὅτι μέσα σ’ ἕνα χρόνο ὁ διώκτης του θὰ ἐρχόταν νὰ πάρει τὴ θέση του, γιὰ νὰ φέρει σὲ νικηφόρο τέρμα ἐκεῖνο γιὰ τὸ ὁποῖο θυσιαζόταν! Γι’ αὐτὸ θὰ πεῖ ἀργότερα ὁ ἱερὸς Αὐγουστῖνος: «Si martyr Stephanus non sic orasset, Ecclesia Paulum, non haberet». Χωρίς, δηλαδή, τὴν προσευχὴ τοῦ μάρτυρος Στεφάνου, ἡ Ἐκκλησία δὲν θὰ εἶχε τὸν Παῦλο (Ὁμιλ. 382).[9] Ὁ Παῦλος, λεπτὴ κι εὐαίσθητη ψυχή, ἐνῷ νομίζει πὼς καταδιώκει καταδιώκεται ἀπὸ τὸ «λαγωνικὸ τοῦ οὐρανοῦ», θὰ γράψει ὁ Ἄγγλος ποιητὴς Thomson.[10] Ἕξι ἡμέρες ἱππασίας μοναχικῆς, προχωρώντας πρὸς τὸν τόπο τῆς μεγάλης του ἀνομίας, ἀναγκασμένος νὰ ἀντιμετωπίσει τὸ μυστικὸ δικαστήριο τῆς συνειδήσεώς του. Ἀντιλαμβάνεται πὼς κάποιος Ἀόρατος τὸν πίεζε ἐσωτερικά. Προχωρώντας πρὸς τὸν τόπο τῆς μεγάλης του ἀνομίας δὲν κατανοοῦσε ὅτι βαδίζει πρὸς τὴ μεγάλη στιγμὴ τῆς ζωῆς του. Μπροστὰ στὴν πράσινη ὄαση τῆς Δαμασκοῦ τὰ μάτια του πονοῦν. Πάνω ἀπ’ τὸν οὐρανὸ μία ἐκτυφλωτικὴ φλόγα. Μέσα στὸ φλογισμένο ὅραμα. Μία φωνὴ τοῦ μίλησε στὴ γλώσσα τῶν πατέρων του (Πράξ. κστ’, 14), «Σαούλ! Σαούλ, τί μὲ διώκεις;». Κι ἀμέσως: «τὶς εἶ Κύριε;». Κι ἡ θεϊκὴ ἀπάντηση: «Ἐγὼ εἰμὶ Ἰησοῦς ὅν σὺ διώκεις!».
Ὁ Σαῦλος εἶχε ἤδη κατακτηθεῖ ἀπὸ τὸν Χριστό. Ὅλο τὸ ἐσωτερικό του ἔλαμψε πρὸς φωτισμὸν τῆς γνώσεως τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ ἐν προσώπῳ Ἰησοῦ Χριστοῦ (Β’ Κορινθ. ι’, 5). Καμία ἀμφιβολία πλέον δὲν τοῦ ἀπέμεινε ὅτι εἶχε ἰδεῖ καὶ εἶχε μιλήσει μὲ τὸν Ἀναστάντα.[11]
Καὶ τώρα περνᾶ μία περίοδο προπαρασκευῆς ἑπτὰ ἐτῶν στὴν Ἀραβία καὶ στὴν Ταρσό. Στὴν ἀρχὴ ἔρχεται στὴν Ἀντιόχεια ὡς συμβοηθὸς τοῦ Βαρνάβα γιὰ τὴν ὀργάνωση τῆς ἐκκλησίας αὐτῆς. Στὴ συνέχεια, ἐπιχειρεῖ τὶς ἀποστολικές του πορεῖες. Συλλαμβάνεται στὰ Ἱεροσόλυμα, παραμένει ἐπὶ διετίαν φυλακισμένος στὴν Καισάρεια. Ὁδηγεῖται μετὰ ἀπὸ ἐπικίνδυνο ταξίδι στὴ Ρώμη, ὅπου παραμένει ἐκεῖ δέσμιος ὑπὸ ἐπιτήρηση. Ἐλευθερώνεται γιὰ νὰ ἀρχίσει καὶ τέταρτη ἀποστολικὴ πορεία, ὅπως προκύπτει ἀπὸ τὶς ποιμαντικὲς ἐπιστολές του, γιὰ νὰ συλληφθεῖ ἐπὶ Νέρωνος καὶ νὰ ὑποστεῖ ἐπὶ Νέρωνος, τὸ 64 μ.Χ. τὸν διὰ ξίφους μαρτυρικὸν θάνατον.[12]
Στὴν ἡρωικὴ ἐποχὴ τοῦ Χριστιανισμοῦ, θὰ μᾶς πεῖ ὁ Joseph Holzner, ὁ Παῦλος παρουσιάζεται ὡς ὁ πιὸ ἔμπειρος καθοδηγητὴς ψυχῶν. Σ’ ὅλες τὶς δύσκολες ἐκφάνσεις τῆς Ἱστορίας, ὑψώνεται ἡ ἀποστολική του μορφὴ μὲ τὴν ἐγερτήρια κλήση: «Ἰησοῦς Χριστὸς χθὲς καὶ σήμερον ὁ αὐτὸς καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας» (Ἑβρ. ιγ΄ 8) καὶ τὸ κοινωνικό του κήρυγμα παγκόσμιας συναδέλφωσης: «οὐκ ἔνι Ἰουδαῖος οὐδὲ Ἕλλην, οὐκ ἔνι δοῦλος οὐδὲ ἐλεύθερος, οὐκ ἔνι ἄρσεν καὶ θῆλυ· πάντες γὰρ ὑμεῖς εἷς ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ» (Γαλ. Γ’, 28).[13]
Μέγας Διδάσκαλος καὶ Ἐθναπόστολος ὁ Παῦλος δὲν θὰ παύσει μὲ τὴ ζωή καὶ τὴ διδασκαλία του νὰ ἀναμοχλεύει καὶ νὰ καθοδηγεῖ ψυχὲς εἰς Χριστόν, μετατρέποντας τοὺς ἀνθρώπους, σὲ ἀγωνιστὲς στὸν χριστιανικὸ στίβο, ὄντας ὁ ἴδιος πρωταθλητὴς μὲ τὸν «τῆς δικαιοσύνης στέφανον».[14]
Σημειώσεις:
[1] Βλ. Παναγιώτης Ν. Τρεμπέλας, Ἡ Καινὴ Διαθήκη μετὰ συντόμου ἑρμηνείας, ἔκδοση ἕβδομη, Ἀθήνα 1973, σ. 619. [2] Βλ. Joseph Holzner, Παῦλος, Μετάφρασις τ. Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καὶ πάσης Ἑλλάδος, Ἱερωνύμου (ἀπὸ τὴν 21η ἔκδοση), Ἀθῆναι 1979, σ. 5. [3] ὅ.π., σ. 18, 19. [4] ὅ.π., σ. 18, 19. [5] ὅ.π., σ. 22. [6] ὅ.π., σ. 23. [7] Βλ. Παναγιώτη Ν. Τρεμπέλα, ὅ.π., σ. 619. [8] Βλ. Joseph Holzner, ὅ.π. σ. 36. [9] Joseph L. Holzner, ὅ.π., σ. 37 – 28. [10] ὅ.π., σ. 48, 49. [11] ὅ.π., σ. 48, 49. [12] Παναγιώτης Ν. Τρεμπέλας, ὅ.π. [13] Βλ. σχετικά, J. Holzner, ὅ.π., σ. 9. [14] ὅ.π., σ. 10.