Ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ (Εθνική Οργάνωση Κυπρίων Αγωνιστών) άρχισε την 1η Απριλίου 1955, όταν πραγματοποιήθηκαν εκρήξεις και επιθέσεις σε διάφορα σημεία της Κύπρου εναντίον βρετανικών εγκαταστάσεων και τερματίστηκε τον Φεβρουάριο του 1959, που υπογράφηκαν οι Συμφωνίες Ζυρίχης–Λονδίνου, οι οποίες οδήγησαν στον τερματισμό της ένοπλης δράσης και άνοιξαν τον δρόμο για την ανεξαρτησία της Κύπρου.
Στα βουνά του Μαχαιρά βρίσκεται το κρησφύγετο του Γρηγορίου Αυξεντίου, του Σταυραετού της ΕΟΚΑ, που θυσιάστηκε στο βωμό της λευτεριάς στις 3 Μαρτίου 1957, και έγινε, με τον ηρωικό θάνατό του, παγκόσμιο σύμβολο αγώνα και αυτοθυσίας. Δέκα ώρες κράτησε η μάχη. Οι Άγγλοι οπλισμένοι ως τα δόντια και με υπεράριθμο στρατό. Ο Γρηγόρης διατάζει τους τέσσερις συντρόφους του να φύγουν, ενώ ο ίδιος αρνείται να παραδοθεί και δίνει τη μάχη ενάντια στους κατακτητές με γενναιότητα και αυταπάρνηση. Καίγεται ζωντανός, για να γίνει σύμβολο του αγώνα και της λευτεριάς τού Κυπριακού λαού. Ο ανώνυμος Άγγλος ποιητής θα γράψει, πέντε μέρες αργότερα, τη μπαλάντα του Αυξεντίου:
«Ελάτε μέσα, ελάτε», φώναξε,
«αν σας βαστά, εγώ είμαι εδώ:
κι ένας αν είμαι, μ’ όπλον ένα,
μολών λαβέ, σας καρτερώ!».
Τ’ αυτόματα , οι χειροβομβίδες τον χτυπούν,
μα καμιά δύναμη έξω δεν τον βγάνει,
το δακρυγόνο τον τυφλώνει από παντού,
τον άντρα που ποτέ δε θα πεθάνει.
………………………………………………..
Σε άλλο μέρος της Κύπρου το Όμοδος βρίσκεται το κρησφύγετο των ηρώων αγωνιστών της ΕΟΚΑ και αποτελεί ένα σημαντικό ιστορικό μνημείο της Κυπριακής Ιστορίας. Πρόκειται για έναν υπόγειο χώρο ενσωματωμένο και καλά κρυμμένο μέσα στο χώρο του Μοναστηριού του Τίμιου Σταυρού. Εκεί βρίσκονταν κρυμμένοι αγωνιστές της ΕΟΚΑ, κυρίως κατά τη διάρκεια επιχειρήσεων.
Όλη η Κύπρος είναι μάρτυρας του ηρωικού αγώνα της ΕΟΚΑ κατά των Άγγλων αποικιοκρατών.
Καθώς επισκέπτεσαι τα μέρη αυτά, ρίγος, συγκίνηση και υπερηφάνεια σε καλύπτουν. Νοιώθεις συγκίνηση και υπερηφάνεια, διότι ο Κυπριακός λαός έβγαλε από τα σπλάχνα του λεβέντες παλικάρια ή όπως λέει ο λαϊκός ποιητής:
Ο χώρος τούτος έκρυβε
βαθιά μέσα στο χώμα,
λεβέντες Κυπριόπουλα
μ’ ελληνικό το χρώμα.
Ο αγώνας συνοδεύτηκε από θανάτους, εκτελέσεις, φυλακίσεις, βασανισμούς και σκληρά μέτρα καταστολής από τις βρετανικές αρχές, αλλά και από βίαιες ενέργειες στο πλαίσιο της σύγκρουσης. Η περίοδος άφησε βαθύ αποτύπωμα στην κυπριακή κοινωνία.
Ο βασικός στόχος του αγώνα ήταν η απαλλαγή της Κύπρου από τη βρετανική αποικιακή κυριαρχία και, σύμφωνα με την τότε πολιτική επιδίωξη του ελληνοκυπριακού κινήματος, η Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.
Δεν πραγματοποιήθηκε η Ένωση. Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά σημεία. Ο αγώνας ξεκίνησε με βασικό εθνικό αίτημα την Ένωση, όμως οι Συμφωνίες Ζυρίχης–Λονδίνου οδήγησαν τελικά όχι στην Ένωση με την Ελλάδα, αλλά στην ανεξάρτητη Κυπριακή Δημοκρατία.
Γι’ αυτό, για τον σημερινό Κυπριακό Ελληνισμό, ο αγώνας της ΕΟΚΑ συνδέεται κυρίως με τις έννοιες της ελευθερίας, της αυτοδιάθεσης, της θυσίας και της δημιουργίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, ενώ ταυτόχρονα αποτελεί αντικείμενο ιστορικής συζήτησης ως προς τους στόχους, τις μεθόδους και τις συνέπειές του.
Η 16η Αυγούστου 1960 είναι η ημερομηνία κατά την οποία τέθηκε επίσημα σε ισχύ η ανεξαρτησία, ενώ η 1η Οκτωβρίου καθιερώθηκε ως η ημέρα εορτασμού της ανεξαρτησίας, η Εθνική Εορτή της Κύπρου.
Βαγγέλης Παπαχρήστος