Ἀπάντησις εἰς τοὺς κατηγόρους τῆς Ἐκκλησίας
Γράφει ὁ κ. Ἀνδρέας Κεφαλληνιάδης,
Δάσκαλος Β΄ Ἀρσακείου – Τοσιτσείου Δημοτικοῦ Σχολείου Ἑκάλης
2ον
Ὁ ρόλος τοῦ κλήρου καὶ τῶν μοναχῶν κατὰ τὴν Τουρκοκρατίαν καὶ τὴν Ἐπανάστασιν
Ὁ κλῆρος σ’ ὅλη τὴ διάρκεια τῆς τουρκοκρατίας στάθηκε ὁ παρηγορητὴς καὶ ὁ ὁδηγητὴς στὸ πλάι τοῦ σκλαβωμένου λαοῦ. Κληρικοὶ ὅλων τῶν βαθμίδων, στάθηκαν ἀληθινοὶ ποιμενάρχες, βοηθοὶ καὶ συμπαραστάτες του. Κι ὅταν ἡ Ἐπανάσταση ἄρχισε, ὁ κλῆρος ἑνώθηκε μὲ τὸν ἐπαναστατημένο λαό. Εὐλόγησε τὰ ὅπλα καὶ πολλοὶ κληρικοί, ἀκόμα καὶ ἐπίσκοποι, σήκωσαν τὰ ἄρματα, πολέμησαν παλληκαρίσια καὶ ἔδωσαν καὶ τὴ ζωή τους γιὰ τὴν ἐλευθερία τῆς πατρίδας. Ἐκτὸς ἀπὸ ἐκείνους ποὺ ἔπεσαν στοὺς τόπους τῶν πολεμικῶν συγκρούσεων, ἕνα πλῆθος ὁλόκληρο ἄλλων κληρικῶν, σφαγιάσθηκαν, κρεμάσθηκαν ἢ θανατώθηκαν μὲ κάθε εἴδους βασανιστήρια, ἐπειδὴ οἱ Τοῦρκοι τοὺς θεωροῦσαν ὡς ἀρχηγοὺς τοῦ ἐπαναστατημένου λαοῦ καὶ ὑπεύθυνους γιὰ τὸν ξεσηκωμό. Εἶναι χαρακτηριστικὸ ὅτι τὸ 10% τῶν καταγεγραμμένων μελῶν τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας ἦταν κληρικοί.
Ἀλλὰ καὶ γενικότερα, ἡ Ἐκκλησία, στάθηκε σημαντικὸ ἑνωτικὸ στοιχεῖο κατὰ τὴ μακρόχρονη δουλεία. Μαζὶ μὲ τὴ γλώσσα, τὰ ἤθη, τὰ ἔθιμα καὶ τὶς παραδόσεις, ἔπαιξε καθοριστικὸ ρόλο στὴν ἑνότητα τῶν ραγιάδων. Σ’ ὅλη τὴ διάρκεια τοῦ ἐπαναστατικοῦ Ἀγώνα, οἱ Ἕλληνες γιὰ τὴν πατρίδα καὶ τὴν πίστη πολεμοῦσαν. Ἦταν ἀρκετὸ νὰ ἀλλαξοπιστήσει κάποιος, γιὰ νὰ γλυτώσει τὴ δουλεία ἢ καὶ τὸ θάνατο. Κι ὅμως, προτιμοῦσε νὰ ζεῖ σκλάβος ἢ νὰ πεθάνει μαρτυρικά, παρὰ νὰ προδώσει τὴν πίστη του. Ἕνας ἱστορικὸς τοῦ νεώτερου ἑλληνισμοῦ, ὁ Χ. Γ. Πατρινέλης, γράφει σχετικὰ γιὰ τὴν προσφορὰ τοῦ ὀρθόδοξου κλήρου στὸ Γένος: «Ἀποτιμώντας συνολικὰ τὸ ρόλο τῆς Ἐκκλησίας κατὰ τὴν Τουρκοκρατία πρέπει νὰ ἀναγνωρίσουμε ὅτι ὑπῆρξε ὁ κύριος συνεκτικὸς παράγοντας ὅλων τῶν ὀρθόδοξων πληθυσμῶν (…) καὶ πέρα ἀπὸ τὴν αὐτονόητη θρησκευτικὴ ἀγωγὴ ποὺ παρεῖχε, κατόρθωσε ἐπίσης νὰ περισώσει καὶ στοιχειώδεις τουλάχιστον μορφὲς πολιτισμοῦ, ἀποτρέποντας ἔτσι τὸν ἐκβαρβαρισμὸ τῶν ραγιάδων, πρὸς τὸν ὁποῖο τοὺς ἐξωθοῦσαν οἱ ἄθλιες συνθῆκες ζωῆς ( … ) Παράλληλα πρὸς τὰ σχολεῖα ποὺ συντηροῦσε ἡ Ἐκκλησία, (…) ὁ ἐνοριακὸς ναὸς ἦταν καὶ ἡ μοναδικὴ ἑστία πολιτισμοῦ»3.
Ἐπιπλέον, ὄχι μόνο οἱ κληρικοὶ ἀλλὰ καὶ οἱ μοναχοὶ συμμετεῖχαν μὲ τὸν τρόπο τους στὸν Ἀγώνα. Ἄλλωστε γιὰ νὰ κερδηθεῖ ἕνας ἀγώνας δὲ χρειάζεται μόνο ἐκείνους ποὺ πολεμοῦν στὸ πεδίο τῆς μάχης ἀλλὰ κι αὐτοὺς ποὺ βρίσκονται στὰ μετόπισθεν καὶ τοὺς στηρίζουν. Ἔτσι τὰ μοναστήρια μας, ἄλλοτε λειτουργοῦσαν ὡς τόποι διάσωσης τῶν ἑλληνικῶν γραμμάτων, ἄλλοτε ὡς τόποι μυστικῶν συναντήσεων, ἄλλοτε ὡς ἀποθῆκες ὅπλων καὶ πυρομαχικῶν, ἄλλοτε ὡς κρησφύγετα κλεφτῶν καὶ ἀρματολῶν, ἄλλοτε ὡς νοσοκομεῖα τραυματιῶν, ἄλλοτε ὡς καταφύγια κατατρεγμένων, ἄλλοτε ὡς ὀχυρὰ πολεμικῶν μαχῶν κι ἄλλοτε ὡς σχολειά, κρυφὰ ἢ φανερὰ γιὰ τὰ σκλαβόπουλα. Καὶ δὲν εἶναι καθόλου τυχαῖο τὸ γεγονὸς ὅτι τὰ περισσότερα μοναστήρια εἶχαν καεῖ ἀπὸ τοὺς Τούρκους μία ἢ καὶ περισσότερες φορές. Πολλοὶ ἐπώνυμοι ἀλλὰ καὶ ἀνώνυμοι μοναχοὶ ἔδωσαν καὶ τὴ ζωή τους γιὰ τὸν Ἀγώνα. Ὁ ἅγιος Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός, ὁ ἱεραπόστολος ποὺ ἐργάσθηκε ὅσο κανένας ἄλλος γιὰ τὴ μόρφωση τῶν Ἑλλήνων καὶ τὸ σταμάτημα τῶν ἐξισλαμισμῶν, ἦταν κι αὐτὸς μοναχός.
Ὁ χαρακτήρ τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως
Οἱ Ἕλληνες πολέμησαν γιὰ τὴν ἐθνική τους ἐλευθερία. Πολέμησαν γιὰ ἰδανικά, γιὰ θρησκεία καὶ γιὰ πατρίδα. «Ὅταν ἐπιάσαμε τὰ ἄρματα, εἴπαμε πρῶτα ὑπὲρ πίστεως καὶ ἔπειτα ὑπὲρ πατρίδος», εἶπε ὁ γέρος τοῦ Μοριᾶ. Ὁ ἀγώνας τῶν ἡρῴων τοῦ 21 δὲν ἀνήκει σὲ κάποια κοινωνικὴ τάξη ἀλλὰ στὸ σύνολο τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ ποὺ ἀποτελοῦνταν καὶ ἀπὸ κληρικοὺς ἀνώτερους καὶ κατώτερους καὶ ἀπὸ τοὺς προεστοὺς καὶ ἀπὸ τοὺς Φαναριῶτες καὶ ἀπὸ τοὺς καραβοκύρηδες καὶ ἀπὸ τοὺς ἀγρότες καὶ ἀπὸ τοὺς ναῦτες καὶ ἀπὸ τοὺς ἐμπόρους καὶ ἀπὸ τοὺς λόγιους. Ἄλλοι προσέφεραν χρήματα, ἄλλοι τρόφιμα, ἄλλοι πολεμοφόδια, ἄλλοι τὰ πλοῖα τους, τὰ ζῷα τους, ὅ,τι εἶχε ὁ καθένας, κι ἄλλοι βέβαια τὴν ἴδια τους τὴ ζωή.
Ὁ ἐθνικοαπελευθερωτικὸς χαρακτήρας τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπανάστασης φαίνεται κι ἀπὸ ὅλες τὶς διακηρύξεις τῶν ἐπαναστατῶν τοπικὲς καὶ γενικές. Τὸ ἑλληνικὸ ἔθνος διεκδικοῦσε πολιτικὴ ὕπαρξη καὶ ἀνεξαρτησία καὶ γι’ αὐτὸ κηρύσσεται ὡς κυρίαρχο ὄργανο στὸ πρῶτο ἐλεύθερο ἑλληνικὸ κράτος. Ἡ διακήρυξη τῆς Ἀνεξαρτησίας τῆς Α΄ ἐθνοσυνέλευσης στὴν Ἐπίδαυρο τὸ 1822, ἀναφέρει χαρακτηριστικὰ καὶ τὰ ἑξῆς: «Ὁ κατὰ τῶν Τούρκων πόλεμος (…) εἶναι πόλεμος ἐθνικός, πόλεμος ἱερός, πόλεμος τοῦ ὁποίου ἡ μόνη αἰτία εἶναι ἡ ἀνάκτησης τῶν δικαίων τῆς προσωπικῆς ἐλευθερίας». Ἀλλὰ κι ὁ Κολοκοτρώνης ἔρχεται νὰ ξεκαθαρίσει τὰ πράγματα γράφοντας στὰ Ἀπομνημονεύματά του: «Ἡ ἐπανάσταση ἡ δική μας, δὲ μοιάζει μὲ καμία ἀπὸ αὐτὲς ποὺ γίνονται στὴν Εὐρώπη. Τῆς Εὐρώπης οἱ ἐπαναστάσεις εἶναι ἐμφύλιος πόλεμος. Ὁ δικός μας πόλεμος ἦταν ὁ πλέον δίκαιος, ἦταν ἔθνος μὲ ἄλλο ἔθνος».4
Στὴν ἐπανάσταση τοῦ 21 δὲ συμμετεῖχε μονάχα ὁ κατώτερος κλῆρος ἀλλὰ κι ὁ ἀνώτερος. Ὁ Παλαιῶν Πατρῶν Γερμανός, ὁ Σαλώνων Ἡσαΐας, ὁ Ρωγῶν Ἰωσήφ, ὁ Κορώνης Γρηγόριος, ὁ ἀρχιεπίσκοπος Κύπρου Κυπριανὸς καὶ πολλοὶ ἄλλοι, ἀνῆκαν στὶς τάξεις τοῦ ἀνώτερου κλήρου καὶ δὲν ἦταν ἁπλοὶ παπάδες. Οἱ περισσότεροι ἐπίσκοποι καὶ πρόκριτοι τῆς Πελοποννήσου πῆγαν ὅμηροι στὰ χέρια τῶν Τούρκων στὴν Τρίπολη τὶς παραμονὲς τῆς Ἐπανάστασης, προκειμένου νὰ ρίξουν στάχτη στὰ μάτια τῶν Τούρκων, ἂν καὶ γνώριζαν καλὰ τί τοὺς περίμενε. Καὶ φυσικὰ πέθαναν σχεδὸν ὅλοι ἀπὸ τὴν πεῖνα καὶ τὶς κακουχίες μέσα στὴ φυλακή. Ἆραγε ἔτσι θὰ τοὺς συμπεριφέρονταν οἱ Τοῦρκοι, ἂν ἦταν οἱ συνεργάτες τους;
Θὰ κλείσουμε καὶ τὴ σύντομη αὐτὴ ἀπάντηση ὄχι μὲ δικά μας λόγια, ἀλλὰ μὲ τὰ λόγια τοῦ μεγάλου ἀγωνιστῆ στρατηγοῦ Μακρυγιάννη: «Πατρίς, νὰ μακαρίζεις ὅλους τοὺς Ἕλληνες, ὅτι θυσιάστηκαν γιὰ σένα, νὰ σὲ ἀναστήσουνε, νὰ ξαναειπωθεῖς ἄλλη μία φορά ἐλεύθερη πατρίδα, ὅπου ἤσουνα χαμένη καὶ σβησμένη ἀπὸ τὸν κατάλογο τῶν ἐθνῶν. Ὅλους αὐτοὺς νὰ τοὺς μακαρίζεις».
Σημειώσεις:
3. Βλ. ΕΛΛΑΣ, ἔκδ. Ὀργανισμὸς Πάπυρος, τόμ. β΄, σελ. 27. 4. Βλ. Ἀπομνημονεύματα Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, ἐκδ. Ἐν πλῷ, Ἀθήνα 2021, σελ. 178.