Τοῦ κ. Παντελεήμονος Τομάζου, ὑπ. Διδάκτ. Δογματικῆς Θεολογίας
Ὁ Ἅγ. Ἰωάννης Δαμασκηνὸς ξεκινᾶ τὸ ἔργο του ἀναφέροντας ὅτι ὅλα τὰ πρόσωπα τῆς Ἁγίας Τριάδας εἶναι ἕνας Θεὸς καὶ Κύριος (25CD). Ὁ κατεξοχὴν Θεὸς δὲν ταυτίζεται μὲ τὸν Πατέρα, ὅπως ὑποστηρίζουν ὁ Ἰ. Ζηζιούλας, ὁ Χρ. Γιανναρᾶς καὶ ἀρκετοὶ ρωμαιοκαθολικοὶ θεολόγοι τῆς Δεύτερης Συνόδου τοῦ Βατικανοῦ (Rahner, Kasper).
Ἡ οὐσία περιέχει τὶς ὑποστάσεις καὶ ὄχι τὸ ἀντίστροφο, δηλαδὴ εἶναι περιέχουσα (25D–28A). Τὸ πρόσωπο καλεῖται περιεχόμενο καὶ ὄχι ἡ οὐσία. Ὁ Νικόλαος Ματσούκας ἀντιστρέφει αὐτοὺς τοὺς ὅρους, ἐπηρεασμένος προφανῶς ἀπὸ τὸν ὑπαρξισμό, θεωρώντας ὅτι ἡ οὐσία εἶναι περιεχόμενο καὶ ὄχι περιέχουσα. Πρόκειται γιὰ μία νέα ὀντολογία ἄγνωστη στοὺς Πατέρες. Γιὰ αὐτούς, τὸ πρόσωπο δὲν εἶναι τὸ θεμέλιο τοῦ εἶναι, ἀλλὰ ἁπλῶς ἡ ἔκφρασή του. Τὸ πρόσωπο ἢ ἡ ὑπόσταση εἶναι ἡ οὐσία μαζὶ μὲ τὸ κάθε ὑποστατικὸ ἰδίωμα:
• Ὁ Πατὴρ εἶναι ἡ οὐσία μαζὶ μὲ τὸ ἀγέννητον,
• Ὁ Υἱὸς εἶναι ἡ οὐσία μαζὶ μὲ τὸ γεννητόν,
• Τὸ Ἅγιο Πνεῦμα εἶναι ἡ οὐσία μαζὶ μὲ τὸ ἐκπορευτόν.
Ὁ Ἅγ. Ἰωάννης ἀναφέρει ὅτι ὁ τρισάγιος ὕμνος ἀπευθύνεται σὲ ὅλες τὶς ὑποστάσεις τῆς ἀκτίστου θεότητας (32C). Τὰ μερικὰ ὀνόματα, δηλαδὴ αὐτὰ ποὺ ἀπευθύνονται σὲ πρόσωπα ἢ ὑποστάσεις, δὲν κοινοποιοῦνται, ἐνῶ τὰ κοινά, δηλαδὴ τὰ ὀνόματα ποὺ δηλώνουν οὐσία καὶ ἐνέργεια, μετέχονται ἀπὸ τὰ μερικὰ ἑνιαίως καὶ κοινῶς (37D–40A). Σύμφωνα μὲ τὸν ἅγιο, ἡ ὑπόσταση ἢ τὸ ἐπιμέρους μπορεῖ νὰ δηλώνεται μὲ τὸ καθολικὸ (π.χ. φύση), χωρὶς ὅμως νὰ ταυτίζονται μεταξύ τους, διαφορετικὰ θὰ γινόταν δεκτὴ ἡ αἵρεση τοῦ σαβελλιανισμοῦ. Παρόλα αὐτά, δὲν συμβαίνει τὸ ἀντίστροφο: ἡ ὑπόσταση εἶναι φύση μὲ ἰδίωμα, ἀλλὰ ἡ φύση δὲν εἶναι ὑπόσταση, καθὼς εἶναι κοινὴ σὲ ὅλες τὶς ὑποστάσεις.
Ἡ θεότητα, ἡ κυριότητα καὶ ὁ ἁγιασμὸς εἶναι ὀνόματα κοινὰ (40A). Ὁ Λόγος καὶ τὸ Πνεῦμα εἶναι δυνάμεις ἐνυπόστατες τοῦ Πατρός: προέρχονται ἀπὸ τὸν Πατέρα καὶ ἀναφέρονται σὲ αὐτὸν (40B). Ἐδῶ, «ἐνυπόστατος» δὲν σημαίνει ὅτι ἡ δύναμη ἢ ἡ βούληση εἶναι προσωπική, ἀλλὰ ὅτι φέρεται ἐξίσου ἀπὸ ὅλες τὶς ὑποστάσεις τῆς Ἁγίας Τριάδας.
Τὰ κοινὰ συμπεριλαμβάνουν τὰ μερικά, ἐνῶ τὰ μερικὰ δὲν περιλαμβάνουν τὰ κοινά. Ὅποιος λέει «ἄνθρωπο», δηλώνει ὅλους τοὺς ἀνθρώπους, ἐνῶ ὅποιος λέει «Πέτρο», δηλώνει μία συγκεκριμένη ὑπόσταση (41BC).
Στὴ συνέχεια, ὁ Ἅγ. Ἰωάννης ἀναιρεῖ τὸ πρωτεῖο: ὅποιος ὑμνεῖ τὸν Πέτρο, ὑμνεῖ καὶ ὅλους τοὺς ἀποστόλους, διότι ὅποιος λατρεύει ἕνα θεῖο πρόσωπο, λατρεύει καὶ τὰ ἄλλα, καθὼς τὰ κοινὰ περιλαμβάνουν τὰ μερικὰ (48C).
Ὁ τρισάγιος ὕμνος λέει «Ἅγιος» τρεῖς φορές, γιὰ τὶς τρεῖς ὑποστάσεις. Ὁ Κύριος, ὅμως, εἶναι ἕνας, καθὼς ὑπάρχει μία μοναρχία καὶ μία κυριότητα (52A). Ἡ λέξη «ἕνα» δηλώνει τὴ φύση, ἐνῶ τὸ «ἕνας» τὴν ὑπόσταση.
Τὰ τρία πρόσωπα εἶναι ἕνας Θεός, διότι μία εἶναι ἡ θεότητα καὶ ὅλα τὰ προερχόμενα ἀπὸ αὐτὴν ἀναφέρονται σὲ ἕνα (53D). Ἡ μονάδα κινεῖται σὲ δυάδα καὶ στέκεται σὲ τριάδα (60A).
• Ὁ Πατὴρ εἶναι γεννήτωρ τοῦ Υἱοῦ καὶ Προβολέας τοῦ Ἁγίου Πνεύματος (60B).
• Τὸ Ἅγιο Πνεῦμα εἶναι ἐκ Πατρός, εἶναι τοῦ Υἱοῦ ὡς ἀναπαυόμενο σὲ αὐτὸν φυσικῶς, ἀλλὰ ὄχι ἐξ Αὐτοῦ. Συνεπῶς, ὁ Ἅγ. Ἰωάννης ἀρνεῖται τὸ filioque.
Σημείωσις:
* PG 95, 21-62.