Πιστός ἄχρι θανάτου

Γράφει ὁ κ. Εὐάγγελος Στ. Πονηρός, Δρ Θ., Μ.Φ.

2ον

Ε΄ Τό μαρτύριον τοῦ ἁγίου

Ἔτσι φθάνει ὁ ἅγιος στό μαρτύριο, ἐνῷ εἶχε πολλές εὐκαιρίες νά δραπετεύσει, τοῦ τίς πρόσφεραν ἐπανειλημμένως ἐκπρόσωποι ξένων δυνάμεων καί ἐκκλησιῶν, ἀλλά ἀρνήθηκε. Ἀρνήθηκε νά φύγει καί ὑπέμεινε τό μαρτύριο, ὅπως Ἐκεῖνος τόν ὁποῖ­­ον ἀγάπησε, ὅπως Τόν ἀγάπησαν καί ὅλοι οἱ μάρτυρες τῆς Ἐκκλησίας μας ἐδῶ καί εἴκοσι αἰῶνες καί τοῦ πρόσφεραν ἄδολα τή ζωή τους. Ὑπέμεινε ἀγόγγυστα τά μαρτύρια, τόν ἀργό καί βασανιστικό θάνατο, στόν ὁποῖο τόν ὑπέβαλε τό ἔθνος τῶν δολοφόνων.

Γιά τό μαρτύριο τοῦ ἁγίου ἱερομάρτυρος μεγάλου πατρός καί διδασκάλου τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ ἔχουν συλλεγεῖ πολλές διηγήσεις[7], οἱ ὁποῖες ἐλάχιστα διαφέρουν μεταξύ τους. Κοινά σημεῖα σέ ὅλες τους ἡ παράδοση τοῦ ἁγίου ἀπό τόν ἀρχιεγκληματία Νουρεντίν στόν παράφρονα, ὄχλο, ὁ βασανισμός τοῦ ἁγίου ἔτσι ὅπως κανένας ἄνθρωπος δέν θά ἦταν ποτέ δυνατόν νά βασανίσει συνάνθρωπό του καί ἡ χαριστική βολή, μέ σκοπό νά παύσει τό φρικτό μαρτύριο, δοσμένη ἀπό Τουρκοκρητικό, τόν ὁποῖον ὁ ἅγιος εἶχε στό παρελθόν εὐεργετήσει. Ἀπό ὅλες αὐτές ἐπιλέξαμε, καί θά παραθέσουμε ἐδῶ, τή διήγηση τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν Χρυσοστόμου Β΄:

«Ὁ Νουρεντίν, ὅταν παρουσιάσθη ὁ Δεσπότης, δέν ἐδέχθη τόν χαιρετισμόν του. Τόν πλησίασε, τοῦ ἀφήρεσε τό καλυμμαύχιον κι ἀσκεπῆ τόν ἔφερε στόν ἐξώστη τοῦ Διοικητηρίου, πού κάτω πλήθη φανατικῶν Τούρκων κραύγαζαν πώς θέλουν ἐκδίκηση. Ὁ Νουρεντίν εἶπε στά πλήθη: “ἐγώ δέν κρίνω, οὔτε ἀποφασίζω. Σεῖς γνωρίζετε καλύτερα ἀπό μένα τόν ἐχθρό καί προδότη τοῦ Ἔθνους μας. Κρίνετε κι ἀποφασίσετε. Σᾶς τόν παραδίδω.” Παραδίδεται, πράγματι, ὁ Ἱεράρχης. Σιωπῶν ὡς πρόβατον ἐπί σφαγήν, δέχεται κολαφισμούς, ἐμπτυσμούς, δαρμούς, πληγάς, σύρεται ἐκ τῆς γενειάδος εἰς τάς ὁδούς καί εἰς τήν τουρκικήν συνοικίαν τοῦ Τιρκιλίκ καί προσάγεται ὡς ὁ προκάτοχος ἱερομάρτυς Πολύκαρπος εἰς τόν τόπον τοῦ μαρτυρίου. Ἡμεῖς οἱ ἐν τῇ Μητροπόλει ἀναμένοντες οὐδεμίαν εἴχομεν γνῶσιν τῶν συμβαινόντων. Συν­εῖχεν ὅμως ἡμᾶς ἡ ἀγωνία, διότι ἐγνωρίζαμεν τό αἱμοβόρον τῆς διαθέσεως τοῦ Νουρεντίν. Ἀργά τήν νύκτα ἐτόλμησα νά ἐξέλθω ἐκ τῆς θύρας τοῦ κωδωνοστασίου, διά νά ἐρωτήσω τόν μόνιμον ἀπό πολλοῦ Τουρκοκρῆτα ἀστυνομικόν τῆς Τραπέζης Ἀθηνῶν περί τῆς τύχης τοῦ ἀοιδίμου Γέροντός μου καί τῶν δημογερόντων. Ἡ ἀπάντησίς του ἦτο: “Τόν ἰδικόν σας τόν ἐξηφάνισαν αἰσχρῶς”. Μοῦ πρόσθεσε δέ ὅτι αὐτός ἔρριψε κατά τῆς κεφαλῆς του τρεῖς χαριστικάς βολάς, διότι ᾤκτιρε τήν ἐλεεινήν κατάστασίν του, εἰς ἥν ἠθέλησε νά δώσῃ τέλος. Προσέθηκεν ἐπίσης ὅτι οἱ δύο δημογέροντες[8] ἔσχον τήν εὐθανασίαν τῆς διά πυροβολισμῶν τελειώσεως».[9]

Ἐδῶ σταματᾶ ἡ διήγηση, καί τό συμπέρασμα τό ὁποῖο συνάγεται εἶναι, ὅτι τό τέλος τοῦ Χρυσοστόμου ὑπῆρξε ἀντάξιο ἑνός μεγαλομάρτυρος τῆς Ἐκκλησίας, ὁ ὁποῖος θά φέρει αἰωνίως τό φωτοστέφανο τῆς θείας δόξης τοῦ Χριστοῦ: “ὡς πρόβατον ἐπί σφαγήν ἤχθη καί ὡς ἀμνός ἐναντίον τοῦ κείροντος αὐτόν ἄφωνος“[10] Ἐκτελεστές τό ἔθνος τῶν ἐγκληματιῶν γιά τούς ὁποίους, ὅπως καί γιά κάθε ὅμοιό τους ἔχει γραφεῖ: “ἔξω οἱ κύνες καί οἱ φαρμακοί καί οἱ πόρνοι καί οἱ φονεῖς καί οἱ εἰδωλολάτραι καί πᾶς ὁ φιλῶν καί ποιῶν ψεῦδος.“[11]

Ὅλα αὐτά συνέβησαν στίς 27 Αὐγούστου τοῦ 1922. Τό γιατί ὁδηγήθηκε ὁ ἅγιος ἱερομάρτυς Χρυσόστομος ἀπό τούς Τούρκους στό μαρτύριο ἀπετέλεσε ἀντικείμενο ἱστορικοῦ προβληματισμοῦ. Ὁ ἱστορικός Σαράντος Καργάκος διετύπωσε ὁρισμένες ἀρκετά ἐνδιαφέρουσες σκέψεις σχετικά:

«Θά ἦταν ἀφελές νά ἀποδώσουμε τή δολοφονία στήν ἐκδικητικότητα τοῦ Νουρεντίν ἤ στή θηριωδία τοῦ τουρκικοῦ ὄχλου. Ἐπρόκειτο γιά πράξη πολιτική. Ἡ ἐξόντωση τοῦ Χρυσοστόμου ἦταν προσχεδιασμένη. Δέν τόν τιμώρησαν γιά ὅσα ἔπραξε, ἀλλά γιά ὅσα θά ἔπραττε ἐναντίον τους, ἄν φυσικά ἐπιζοῦσε. Σκότωσαν τόν μελλοντικό ἡγέτη τῆς Ἑλλάδος. Τόν ἄνθρωπο – τόν μόνο ἄξιον – πρός τόν ὁποῖο θά προσέβλεπε σύσσωμο τό Ἔθνος μετά τήν Καταστροφή, τόν Ἡγέτη πού σέ καμμιά περίπτωση δέν θά ἐγκατέλειπε τήν Ἀν. Θράκη, πού θά ἑνοποιοῦσε σέ βραχύ χρόνο τόν προσφυγικό καί ἑλλαδικό πληθυσμό, πού μέ τήν πυρέσσουσα δραστηριότητά του θ’ ἀνόρθωνε ἠθικά καί ὑλικά τό κράτος καί σέ καμμία περίπτωση δέν θά ἐπέτρεπε νά παγιωθεῖ ὡς πολιτική νοοτροπία ἡ ἀντίληψη περί “χαμένων πατρίδων”. Σκότωσαν τόν ἄνθρωπο πού δέν θά ἐπέτρεπε καί νέο διχασμό, τόν ἄνθρωπο πού ἐνδεχομένως θά ἀπέτρεπε – ἄν ζοῦσε – καί τόν Ἐμφύλιο. Οἱ Τοῦρκοι ἐξόντωσαν τόν Χρυσόστομο, γιατί στό πρόσωπό του ἔβλεπαν τόν πιό ἐπίφοβο ἀντίπαλο, σκότωσαν τόν ἄνθρωπο πού τήν ἐπαύριο τῆς καταστροφῆς, θά γινόταν ὁ νέος πολιτικός καί ἐν ταυτῷ θρησκευτικός ἡγέτης τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Εὔλογα θά μποροῦσε νά ἀντιτάξει κανείς στή σκέψη αὐτή τό ἐρώτημα: μά εἶναι δυνατόν οἱ Τοῦρκοι νά κάνουν τόσο περίτεχνους μακιαβελλικούς σχεδιασμούς καί μάλιστα μακρᾶς προοπτικῆς; Ἡ πεῖρα, παλαιά καί πρόσφατη, μᾶς ἔχει διδάξει ὅτι ἡ Τουρκία δέν σχεδιάζει, προσχεδιάζει. Ὅπως σήμερα δέν φοβᾶ­ται τήν “φρόνιμη” καί “πειθήνια” Ἑλλάδα τοῦ δόγματος “δέν διεκδικοῦμε τίποτα”, ἀλλά τήν αὐριανή ἀφυπνισμένη ἐθνικά πολιτική ἡγεσία μας, ἔτσι καί τότε δέν φοβόταν κανέναν Ἕλληνα στρατιωτικό ἤ πολιτικό: φοβόταν τόν Χρυσόστομο. Καί τόν φοβᾶται. Καί ἔχει δίκιο. Τό φάσμα τοῦ Χρυσοστόμου θά αἰωρεῖται ἀπειλητικό πάντα πάνω ἀπό τά κεφάλια τῶν Τούρκων πολιτικῶν. Σκότωσαν τόν ἄνδρα καί τόν ἔκαναν ἰδέα. Καί οἱ ἰδέες οὔτε πεθαίνουν οὔτε νικιοῦνται ποτέ. Αὔριο – μεθαύριο ὁ Χρυσόστομος εἶναι αὐτός πού θά ἐμπνέει καί θά κατευθύνει τόν βηματισμό τῆς νέας γενιᾶς πού κάποτε – ἐπί τέλους – θά ἔλθει. Ἀρκεῖ ἐμεῖς νά μή σκοτώσουμε στήν ψυχή τῶν παιδιῶν μας αὐτή τήν ἰδέα».[12]

Ὡς πρός τά ἀνωτέρω θά συμφωνήσουμε μέν μέ τόν μεγάλο ἱστορικό, ὡς πρός τό ὅτι ὁ Χρυσόστομος, ἐάν ἐπιζοῦσε τῆς καταστροφῆς, θά ἔκαμε τά πάντα γιά τό καλό τοῦ ἔθνους μας, διότι ἦταν γεννημένος, γιά νά πράττει τό καλό – ἀφοῦ ἄλλωστε οὐδέποτε ἀδίκησε ἄνθρωπο ἀκόμη καί Τοῦρκο. Ὅμως ὡς πρός τό ἄν θά ἐπετύγχανε στήν ἐπιδίωξή του αὐτή, ἀμφιβάλλουμε. Διότι τό πολιτικό κατεστημένο τῆς Ἑλλάδας ἦταν πάντοτε ἀδίστακτο καί ἄλλοτε ἔθετε στό περιθώριο, συκοφαντώντας τους ἀδιάντροπα, ὅσους ἐπεδίωκαν τήν ἐξυγίανση τῆς πολιτικῆς, ἀλλά ἀκόμη καί αὐτῆς τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς τῆς Ἑλλάδος, ἄλλοτε δέ δέν δίσταζε ἀκόμη καί νά τούς δολοφονεῖ ἐν ψυχρῷ.

Ἐπίσης δέν θά διαφωνήσουμε ὡς πρός τό ὅτι ἡ Τουρκία ἐκπονεῖ μακροπρόθεσμα σχέδια ἐπιδιώκοντας τή σταδιακή φθορά τοῦ ἀντιπάλου, τοῦ ὁποιουδήποτε ἔχει στοχοποιήσει ὡς ἀντίπαλο, καί τή σταδιακή ἐνδυνάμωση τῆς δικῆς της θέσεως – κι ἀλίμονο ἄν δέν ξυπνήσει ἡ Ἑλλάς καί δέν χαράξει ἐθνική στρατηγική, ἡ ὁποία θά ἀκολουθεῖται ἀπό ὅλες ἀνεξαιρέτως τίς κυβερνήσεις της. Ἄν δέν τό πράξει αὐτό, ἁπλῶς θά παύσει νά ὑπάρχει!

Ὁμοίως δέν θά διαφωνήσουμε καί πρός τήν παρατήρηση, ὅτι ἡ δολοφονία τοῦ Χρυσοστόμου ἦταν προσχεδιασμένη. Ὅμως τό ὅτι τάχα δολοφονήθηκε, ἐπειδή οἱ Τοῦρκοι εἶδαν στό πρόσωπό του ἕναν μελλοντικό ἡγέτη τῆς Ἑλλάδος, ὁ ὁποῖος θά μποροῦσε νά τήν ὠφελήσει σοβαρά, δέν τό θεωροῦμε πιθανό. Κι αὐτό ἐπειδή δέν ἦταν ὁ μοναδικός ἐπίσκοπος, οὔτε ὁ μοναδικός κληρικός τόν ὁποῖο δολοφόνησε, καί μάλιστα μέ βασανιστικό τρόπο, ὁ ἐγκληματίας λαός. Οἱ Τοῦρκοι ἔβλεπαν στό πρόσωπο κάθε Ἕλληνα ἐπισκόπου, ἀλλά καί ἁπλοῦ κληρικοῦ, πρεσβυτέρου ἤ ἀκόμη καί διακόνου ἤ μοναχοῦ, ἕνα θανάσιμο ἐχθρό πρός τόν ὁποῖον ἔτρεφαν ἀπροσμέτρητο μῖσος καί τόν ὁποῖο πίστευαν ὅτι ὄφειλαν νά ἐξολοθρεύσουν. Ὁ κληρικός, ὅποιο βαθμό ἱερωσύνης καί ἄν κατεῖχε, ἦταν ὁ ἡγέτης τοῦ χριστιανικοῦ λαοῦ, τόν ὁποῖο ἐπίσης μισοῦσαν θανάσιμα, καί αὐτό δέν τοῦ τό συγχώρησαν ποτέ. Ἔτσι λοιπόν δέν ὑπῆρχε ἀνάγκη νά σκεφθοῦν βαθύτερα καί νά σταθμίσουν τά ἰδιαίτερα χαρίσματα καί τίς ἀρετές τῆς προσωπικότητος τοῦ ἁγίου Χρυσοστόμου – ἀμφιβάλλουμε καί ἄν εἶχαν τήν πρός τοῦτο ἱκανότητα – ἁπλῶς ἔπραξαν ἀκριβῶς ὅ,τι ἔπρατταν εἰς βάρος ὁποιουδήποτε Ἕλληνος ὀρθοδόξου κληρικοῦ.

Στ΄. Ἡ εἰς βάρος τοῦ ἁγίου συκοφαντία

Ἡ μνήμη τοῦ ἁγίου πατρός ἡμῶν καί διδασκάλου ἱερομάρτυρος Χρυσοστόμου παραμένει, καί θά παραμένει ἀθάνατη εἰς τούς αἰῶνας. Ὅσες χιλιάδες σελίδες κι ἄν γεμίσουν μέ ἐπαίνους γιά τίς ἀρετές, τήν πίστη καί τό ἔργο του, δέν θά εἶναι ἀρκετές, διότι εἶναι προσωπικότητα ἀνώτερη πάσης περιγραφῆς. Κι ὅμως, τόσο ὁ σατανάς ὅσο καί τά ἐπί γῆς ὄργανά του οὐδέποτε ἀναπαύονται, ἰδίως ὅταν θέλουν νά συκοφαντήσουν τούς ἁγίους τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ.

Κάποιοι ἐπιχείρησαν νά σπιλώσουν τήν πάμφωτη μνήμη τοῦ ἁγίου ἱερομάρτυρος μεγάλου πατρός καί διδασκάλου τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ ἰσχυριζόμενοι ὅτι ὑπῆρξε τάχα μασόνος καί ἄλλες παρόμοιες, γελοῖες καί ἀνυπόστατες, μομφές εἰς βάρος ἑνός ἀνθρώπου κατά πάντα ἀγωνιστῆ, ἄμεμπτου καί πιστοῦ ἄχρι θανάτου. Ἄς γνωρίζουν λοιπόν, ὅτι τόσο μποροῦν νά σπιλώσουν τή μνήμη ἑνός μεγίστου, ὅσο καί ἀμέμπτου ἀνδρός, στήν προκειμένη περίπτωση ἑνός ἁγίου ἱερομάρτυρος πατρός καί διδασκάλου τῆς Ἐκκλησίας μας, ὅσο θά μποροῦσε ἕνα βρέφος νά κατεδαφίσει τό Ἔβερεστ πετώντας του πετραδάκια.

Εἰδικά δέ γιά τή συκοφαντία ὅτι ὁ ἅγιος ἱερομάρτυς ὑπῆρξε μασόνος, μᾶς πληροφορεῖ ὁ διακεκριμένος Ἕλληνας ἱστορικός Σαράντος Καργάκος, ὅτι ἀφοῦ ἐρεύνησε τή μασονική βιβλιογραφία, διαπίστωσε ὅτι κορυφαῖοι μασόνοι ἔψαξαν τά ἀρχεῖα τῶν ὀργανώσεών τους καί δέν βρῆκαν καμμία ἀπολύτως ἀπόδειξη ὅτι ὁ ἅγιος ἱερομάρτυρας ὑπῆρξε μέλος τῆς ὁποιασδήποτε ἀπό αὐτές.[13]

Αὐτά διεπίστωσαν οἱ ἴδιοι οἱ μασόνοι κατόπιν ἐπισταμένων ἐρευνῶν τους στά ἀρχεῖα τῶν ὀργανώσεών τους. Ἐμεῖς ἔχουμε νά προσθέσουμε μόνο τά ἑξῆς: Θά ἦταν παντελῶς ἀδύνατον νά ἔχει ποτέ ὑπάρξει ὁ ἅγιος ἱερομάρτυρας καί μέγας πατήρ καί διδάσκαλος τῆς Ἐκκλησίας μας Χρυσόστομος Σμύρνης μασόνος, διότι τέτοιου εἴδους παράδειγμα αὐταπαρνήσεως καί αὐτοθυσίας δέν εὑρίσκεται μεταξύ τῶν μελῶν τῆς μασονίας σέ ὁλόκληρη τήν ἱστορία της! Τό μόνο τό ὁποῖο δυνάμεθα νά ἀνεύρουμε μελετώντας τό φαινόμενο “μασονία”, εἶναι ἀνθρώπους οἱ ὁποῖ­οι μεριμνοῦν παντοιοτρόπως γιά τό προσωπικό τους συμφέρον καί γιά τό συμφέρον τῆς ὀργανώσεως στήν ὁποίαν ἀνήκουν. Γι΄ αὐτό καί ὄχι μόνον ἦταν περιττές ὅλες οἱ ὡς ἄνω ἔρευνες, ἀλλά καί καθίσταται πασιφανές ὅτι βάσει τῶν ἀνωτέρω διαπιστώσεων, οἱ ὁποῖες χαρακτηρίζουν ὁλόκληρο τό μῆκος τοῦ βίου του, ἡ συκοφαντία καταπίπτει ἀφ΄ ἑαυτῆς. Ὁ ἅγιος ἱερομάρτυς Χρυσόστομος ἦταν τόσο ξένος πρός τόν μασονικό τρόπο ζωῆς, ὅσο ξένο παραμένει τό φῶς πρός τό σκοτάδι καί ἡ ἀλήθεια πρός τό ψεῦδος!

Καί οὔτε ὑπῆρξε ὁ ἅγιος Χρυσόστομος ἀφελής ἤ ἀπαίδευτος, ὥστε νά ἐξαπατηθεῖ καί νά καταστεῖ μέλος τέτοιου εἴδους σωματείου ἀγνοώντας τάχα τούς σκοπούς καί τίς μεθόδους του. Ὁ ἅγιος ἱερομάρτυρας πατήρ και διδάσκαλος τῆς Ἐκκλησίας μας ἦταν ἀπό τούς πλέον πεπαιδευμένους καί πνευματικῶς ὀξυδερκεῖς ἀνθρώπους τῆς ἐποχῆς του.

Ζ΄. Τό συγγραφικόν ἔργον τοῦ ἁγίου ἱερομάρτυρος

Ὁ ἅγιος ἱερομάρτυρας πατήρ καί διδάσκαλος τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ κατέλειπε ἀξιόλογο συγγραφικό ἔργο – εἶχε μέσα στίς ἀπειράριθμες ποιμαντικές του φροντίδες καί στούς τόσους διωγμούς, τούς ὁποίους ὑπέστη, τό σθένος καί εὕρισκε τόν χρόνο καί γιά νά συγγράφει. Τό ἔργο του ὅμως, τόσο ἀξιόλογο ὅσο καί ὁ ἅγιος ἱερομάρτυρας συγγραφέας του, λόγῳ ἀτυχοῦς συγκυρίας ἤ ἴσως καί λόγῳ ἀμελείας, ἐσκεμμένης ἤ μή, δέν ἔχει ἐπανεκδοθεῖ ἀκόμη καί δέν ἔχει μελετηθεῖ καί διαδοθεῖ, ὅπως τοῦ πρέπει καί ὅπως τοῦ ἀξίζει.

Θά ἀναφέρουμε ἐδῶ – τιμῆς ἕνεκεν – ὅσους τί­τλους ἀπό τό ἔργο του κατορθώσαμε μέχρι στιγμῆς νά ἐντοπίσουμε. Τό μόνο τμῆμα τοῦ ἔργου του τό ὁποῖο εἶναι σήμερα εὔχρηστο γιά τόν μελετητή εἶναι τό ἀρχεῖο του, τό ὁποῖο ἐκδόθηκε στά τέλη τοῦ 20οῦ αἰώνα γιά πρώτη φορά ὑπό τόν ἑξῆς τίτλο:

“Τό ἀρχεῖον τοῦ ἐθνομάρτυρος Σμύρνης Χρυσοστόμου, ὅπως διεσώθη ἀπό τόν μητροπολίτη Αὐστρίας Χρυσόστομο Τσίτερ, Τόμος 1ος Δράμα, Μητροπολίτης Δράμας 1902-1910, Τόμος 2ος Μικρά Ἀσία, μητροπολίτης Σμύρνης Α΄ 1910-1914, Τόμος 3ος Μικρά Ἀσία, μητροπολίτης Σμύρνης Β΄ 1918-1922, Εἰσαγωγή – Σημειώσεις Ἀλέξης Ἀλεξανδρής, Μορφωτικό Ἵδρυμα Ἐθνικῆς Τραπέζης, Ἀθήνα 2000”.

Στό ἀρχεῖο αὐτό ἔχουν διαφυλαχθεῖ τά ἔγγραφα, τά ὁποῖα ἀπέστελλε ὁ ἅγιος στίς ἐκκλησιαστικές καί στίς πολιτικές ἀρχές, καθώς καί ἐπίσημοι λόγοι, τούς ὁποίους ἐξεφώνησε καθ΄ ὅλη τή διάρκεια τῆς ἀρχιερατικῆς του διακονίας. Τό ὑλικό αὐτό, πλούσιο τόσο σέ ἔκταση ὅσο καί σέ βάθος νοημάτων, ἀντικατοπτρίζει ὅλον τόν ἀγώνα καί ὅλη τήν ἀγωνία τοῦ ἁγίου ἱερομάρτυρος γιά τίς τύχες τοῦ ἑλληνικοῦ χριστιανικοῦ ποιμνίου του καθ΄ ὅλη τή διάρκεια τῶν δεκαέξι ἐτῶν, κατά τά ὁποῖα διαποίμαινε ὡς μητροπολίτης.

Σημειώσεις:

[7] Περιλαμβάνονται ὅλες στό βιβλίο τοῦ Χρήστου Σωκρ. Σολομωνίδη, Ὁ Σμύρνης Χρυσόστομος, ἐκδ. Εἱρμός, Ἀθήνα 1993, σ. 446-460. [8] Πρόκειται γιά τούς Ν. Τσουρουκτσόγλου καί Γ. Κλημάνογλου. [9] Ἔνθ’ ἀνωτέρω, σ. 447. [10] Ἡσ. 53,7. [11] Ἀπ. 22,15. [12] Σαράντος Ἰ. Καργάκος, Ἡ μικρασιατική ἐκστρατεία (1919 – 1922) Δ΄ μέρος, Ἀθήνα 2013, ἐκδ. Realnews, σ. 283-4. [13]  Σαράντος Ἰ. Καργάκος, Ὁ ἐθνομάρτυς Χρυσόστομος μητροπολίτης Σμύρνης ὁ “περίβλεπτος”, ἐκκλησιαστική βιβλιοθήκη Μητροπόλεως Δημητριάδος, Βόλος 2018, σ. 127-8.