Γράφει ὁ Πανοσιολογιώτατος Ἀρχιμανδρίτης π. Θεόφιλος Λεμοντζής, Δρ. Θεολογίας
1ον
Ὅταν οἱ ἐμπνευστὲς τοῦ συγχρόνου ἀποκρυφισμοῦ, ὅπως ὁ μάγος Ἐλιφὰς Λεβὶ καὶ ἡ ἱδρύτρια τῆς θεοσοφίας Μπλαβάτσκυ, διατείνονταν ὅτι ἡ Καμπαλὰ ἀποτελεῖ ἀκρογωνιαῖο λίθο τῶν θρησκευτικῶν τους συστημάτων[1] αὐτὸ ὁδηγοῦσε στὴν ἑξῆς λογικὴ παραδοξότητα καὶ εὔλογη ἀπορία: ἐφόσον ὁ ἰουδαϊκὸς μυστικισμὸς τῆς Καμπαλὰ ἀποδέχεται καὶ ἑρμηνεύει τὴν Παλαιὰ Διαθήκη, ὅπου καταδικάζεται ἡ εἰδωλολατρία καὶ ἡ μαγεία, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποτελεῖ σημεῖο ἀναφορᾶς τῶν σύγχρονων ἀποκρυφιστικῶν συστημάτων;[2] Ἡ ἀπάντηση στὸ ἐρώτημα αὐτὸ ἑδράζεται στὸ γεγονὸς ὅτι οἱ καμπαλιστές, ἀφοῦ υἱοθέτησαν ἐξωβιβλικὰ θρησκευτικὰ συστήματα, ὅπως τοῦ Γνωστικισμοῦ[3], τοῦ Ἑρμητισμοῦ[4], τοῦ Νεοπλατωνισμοῦ[5], τῆς βαβυλωνιακῆς καὶ αἰγυπτιακῆς θρησκείας[6], ἑρμήνευσαν τὸ παλαιοδιαθηκικὸ μήνυμα ὑπὸ τὸ πρῖσμα τῶν ἐν λόγῳ συστημάτων, τὸ προσάρμοσαν αὐθαιρέτως σὲ αὐτὰ καὶ ὁδηγήθηκαν σὲ μία ἄνευ προηγουμένου ἀντίφαση, ἡ ὁποία εἶναι ἡ ἑξῆς: ἐνῷ ὁ Μωσαϊκὸς Νόμος καὶ τὸ κήρυγμα τῶν Προφητῶν καταδικάζει ἀπερίφραστα τὸν ἀποκρυφισμό, ἀντίθετα ὁ ἰουδαϊκὸς μυστικισμὸς τῆς Καμπαλὰ ἀποτελεῖ τὸ δεκανίκι καὶ ὁ ἐμπνευστής τοῦ σύγχρονου ἀποκρυφισμοῦ.
Ἡ Καμπαλὰ ἢ Καμπάλα[7], ποὺ στὰ ἑβραϊκὰ σημαίνει “παράδοση”, ἀναδύθηκε κατὰ τὸν Μεσαίωνα[8] καὶ ἀποτελεῖ οὐσιαστικὰ προσπάθεια ἑρμηνείας τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, τῶν ἀντιλήψεων καὶ τῶν διατάξεων τοῦ Ἰουδαϊσμοῦ. Αὐτὴ ἡ ἑρμηνεία, ὑποστηρίζουν οἱ καμπαλιστές, παραδόθηκε πρωταρχικὰ ἀπὸ ἀγγέλους στὸν Ἀδὰμ καὶ μεταφέρθηκε προφορικὰ ἀπὸ γενιὰ σὲ γενιὰ ἀπὸ τοὺς σοφοὺς τοῦ Ἰσραὴλ[9]. Ὑποστηρίζεται ἐπίσης ὅτι ἐκτὸς ἀπὸ τὴν γραπτὴ διδασκαλία (Τορὰ ἢ Νόμος ἢ Πεντάτευχος), ποὺ δόθηκε στὸν Μωυσῆ στὸ ὄρος Σινᾶ, τοῦ δόθηκε προφορικὰ ἀπὸ τὸ Θεὸ καὶ ἡ ἀπόκρυφη γνώση τῆς Καμπαλά[10], ἡ ὁποία καταγράφηκε ἀπὸ ραββίνους[11] κατὰ τὸν Μεσαίωνα καὶ μετὰ στὰ περίφημα καμπαλιστικὰ βιβλία, ὅπως τὸ Ζοχὰρ (τὸ βιβλίο τῆς λαμπρότητας)[12], τὸ Σεφὲρ Γετσιρὰχ (Sefer Yetzirah)(τὸ βιβλίο τῆς δημιουργίας)[13], τὸ Σεφὲρ Χά-Μπαχὶρ (Sefer HaBahir) (τὸ βιβλίο τοῦ φωτισμοῦ)[14]κ.ἄ.
Σημειώσεις:
[1] Ὁ Ἐλιφὰς Λεβί, ἀποκρυφιστὴς καὶ μάγος, συγγραφέας τοῦ βιβλίου “Dogme et Rituel de la Haute Magie”, Paris 1861, ὀνομάζει τὴν Καμπαλὰ “Holy Kabalah” στὴν ἀνάλυση ποὺ κάνει στὸ θρησκευτικὸ της σύστημα στὸ “The History of Magic”, London 1922, σελ. 101ἑξ. Ἡ Ἕλενα Πετρόβνα Μπλαβάτσκυ, υἱοθετεῖ σὲ ὅλα τὰ ἔργα της τὶς θεωρίες τῆς Καμπαλά. Ἤταν ἀποκρυφίστρια καὶ πνευματιστικὴ διάμεσος.Ἵδρυσε τὴν θεοσοφικὴ ἑταιρεία τὸ 1875 καὶ ἐπηρέασε τὴν πλειονότητα σχεδὸν τῶν σύγχρονων ἀποκρυφιστικῶν-πνευματιστικῶν ὀργανώσεων.Ὁ π. Κυριακὸς Τσουρὸς ἐπισημαίνει ὅτι ἡ “Νέα ἐποχὴ τοῦ Ὑδροχόου”, ὅρο ποὺ εἰσήγαγε ἡ θεοσοφίστρια Ἄλις Μπέϊλυ, εἶναι γέννημα καὶ θρέμμα τῆς θεοσοφικῆς σχολῆς τῆς Μπλαβάτσκυ. Βλ. Πρωτοπρεσβυτέρου Κυριακοῦ Τσουροῦ, Ἡ ἐγκαθίδρυση τῆς “Νέας παγκόσμιας θρησκείας”, στὸ faneromenihol.gr Περισσότερα γιὰ τὶς ἰδέες τῆς θεοσοφίας βλ. τὰ ἔργα τῆς Ἕ. Μπλαβάτσκυ: Τὸ κλειδὶ τῆς θεοσοφίας, Λονδίνο 1889 καὶ The Secret Doctrine: The synthesis of science,religion,and philosophy,Vol.I καὶ Vol.II, London 1888. Γιὰ τὴν ἀναίρεση τῶν ἰδεῶν τῆς θεοσοφίας ἐξ ἐπόψεως Ὀρθοδόξου θεολογίας βλ.Π.Τρεμπέλα, Θεοσοφία, Ἀθήνα 1998, πρωτοπρεσβυτέρου Ἀντωνίου Ἀλεβιζοπούλου, Κριτικὴ θεώρηση τῆς Θεοσοφίας, Ὁ Ἀποκρυφισμὸς στὸ φῶς τῆς Ὀρθοδοξίας, Ἀποκρυφιστικὲς ὁμάδες, τ. 4-10, Ἀθήνα 1996, Ἀρχιμ. Χαράλαμπου Βασιλόπουλου, Ξεσκέπασμα τῆς Θεοσοφίας, ἔκδ. Ὀρθοδόξου Τύπου, Ἀθῆναι 1989, Ἀρχιμ. Θεοφίλου Λεμοντζῆ, Θεοσοφία. Σύνοψη τοῦ ἀρχαίου ἀποκρυφισμοῦ καὶ ἔκφραση τοῦ σύγχρονου. Εἰσήγηση εἰς τὴν ΚΒ΄Πανορθόδοξη Συνδιάσκεψη ἐπὶ τῶν Αἱρέσεων καὶ τῆς Παραθρησκείας, Θεσσαλονίκη 2010, σελ. 7-24 καὶ τοῦ ἰδίου, “Deus inversus”.Δοξασίες καὶ ἀντιλήψεις περὶ Θεοῦ τῆς θεοσοφικῆς ἑταιρείας.Εἰσήγηση εἰς τὴν ΛΑ΄ Πανορθόδοξη Συνδιάσκεψη ἐπὶ τῶν Αἱρέσεων καὶ τῆς Παραθρησκείας, Ναύπλιο 2019, στὸ entaksis.gr καὶ Θεοσοφία: Μελέτη καὶ ἀναίρεση τῶν θεοσοφικῶν ἀντιλήψεων ἐξ ἐπόψεως Ὀρθοδόξου Θεολογίας, στὸ pemptousia.gr [2] Περισσότερα γιὰ τὰ σύγχρονα ἀποκρυφιστικὰ συστήματα βλ.: Πρωτοπρεσβυτέρου Κυριακοῦ Τσουροῦ, Ἡ ἐγκαθίδρυση τῆς «Νέας παγκόσμιας θρησκείας», στὸ faneromenihol.gr, Πρωτοπρεσβυτέρου Ἀντωνίου Ἀλεβιζόπουλου, Ὁ ἀποκρυφισμὸς στὸ φῶς τῆς ὀρθοδοξίας. Νεοαποκρυφισμός, Ἀθήνα 1996 καὶ Ἀπροκρυφισμός, Γκουρουισμός, Νέα Ἐποχή, Ἀθήνα 1997. [3] Μὲ τὸν ὅρο “Γνωστικισμός” χαρακτηρίζεται ἕνας μεγάλος ἀριθμὸς θρησκευτικῶν συστημάτων, τὰ ὁποῖα ἐπιδιώκουν μέσῳ μιᾶς ἀπόκρυφης Γνώσης ποὺ ἔχει ἀποκαλυφθεῖ στοὺς μυημένους νὰ λυτρώσουν τὸν ἄνθρωπο. Βλ.ἁγίου Ἐπιφανίου Κύπρου, Πανάριον, PG 41, 513C. Ἡ ἔννοια τῆς Γνώσης εἶναι κοινὴ σὲ ὅλα τὰ γνωστικὰ συστήματα καὶ εἶναι αὐτὸ τὸ στοιχεῖο, τὸ ὁποῖο ὤθησε τόσο τοὺς ἀρχαίους, ὅσο καὶ τοὺς σύγχρονους ἐρευνητὲς νὰ ὀνομάσουν τὴν κίνηση αὐτὴ “Γνωστικισμό”, ἢ ἀλλιῶς “Γνώση” καὶ τοὺς πιστοὺς αὐτῆς τῆς κίνησης “Γνωστικούς”. Ὁ ὅρος “Γνώση” δηλώνει ὅτι οἱ Γνωστικοὶ γνωρίζουν κάτι, τὸ ὁποῖο ἀγνοεῖται ἀπὸ τοὺς κοινοὺς ἀνθρώπους. Ὁ Γνωστικὸς δὲν γνωρίζει κάποιο μυστήριο, ἐπειδὴ τὸ διδάχθηκε ἀπὸ κάποιον, ἀλλὰ ἐπειδὴ τοῦ ἀποκαλύφθηκε. Βλ. ἀναλυτικὰ Ἀρχιμ. Θεοφίλου Λεμοντζῆ, Ἡ χρήση τῆς Ἁγίας Γραφῆς ἐναντίον τῶν αἱρέσεων ἀπὸ τὸν Ἅγιο Ἐπιφάνιο Κύπρου(διδακτορικὴ διατριβή), Θεσσαλονίκη 1998, σελ. 68ἑξ. καὶ J. Godwin, Μυστηριακὲς θρησκεῖες τοῦ ἀρχαίου κόσμου, μτφ.Π. Χιωτέλλη, Ἀθήνα 1996, σελ. 87-92. [4]Ὁ Ἑρμητισμὸς εἶναι ἕνα θρησκευτικὸ συγκρητιστικὸ σύστημα μαγικῶν, ἀστρολογικῶν καὶ ἀλχημικῶν πρακτικῶν, τὸ ὁποῖο ἀνάγεται στὶς ἀπόκρυφες διδασκαλίες τοῦ μυθολογικοῦ Ἑρμῆ τοῦ Τρισμέγιστου, μίας θεότητας ποὺ ἀποτελεῖ συγχώνευση τοῦ ἑλληνικοῦ Ἑρμῆ μὲ τὴν αἰγυπτιακὴ θεότητα Θώθ. Σύμφωνα μὲ τὴν μυθολογία τοῦ Ἑρμητισμοῦ, ὁ Ἑρμῆς ὁ Τρισμέγιστος βασίλευσε στὴν ἀρχαία Αἴγυπτο πρὶν ἀπὸ τὴν τρίτη ἢ τέταρτη χιλιετία π.Χ. Στὸν Ἑρμῆ ἀποδίδεται ἡ δημιουργία τοῦ ἔναρθρου λόγου, τῆς γραφῆς, τῆς ἀριθμητικῆς, τῆς γεωμετρίας, τῆς ἀστρονομίας, τῆς μουσικῆς. Στὶς γνώσεις αὐτὲς μύησε τὸ αἰγυπτιακὸ ἱερατεῖο, τὸ ὁποῖο κατόπιν δίδασκε στοὺς μύστες τὴ γνώση τοῦ κόσμου. Τὰ βιβλία του ἔφεραν τὸ ὄνομά του (Ἑρμητικὰ) καὶ περιεῖχαν μαγεία, φιλοσοφία, ἀστρολογία, ἰατρικὴ καὶ ἀλχημεία, ποὺ κατὰ τὸ Μεσαίωνα ὀνομάστηκε “Ἑρμητική”. Ἡ συγγραφὴ τῶν ἑρμητικῶν κειμένων ὁλοκληρώθηκε στὴν Αἴγυπτο περὶ τὰ τέλη τοῦ 2ου αἰώνα μ. Χ. Τὰ διασωθέντα ἑρμητικὰ κείμενα ἔχουν χαρακτῆρα διαλογικό, ὅπου συνήθως ὁ Ἑρμῆς ἢ Θὼθ καθοδηγεῖ κάποιον ὀπαδό του στὴν ἀποκάλυψη μίας ἀλήθειας. Τὰ ἑρμητικὰ κείμενα ποὺ διασώθηκαν ὥς σήμερα συνοψίζονται σὲ δεκαοκτὼ ἑλληνικὰ συγγράμματα γνωστὰ μὲ τὸν τίτλο “Ἑρμοῦ τοῦ Τρισμέγιστου” ἢ “Corpus Hermeticum”. Περισσότερα βλ. Θ. Ζελίνσκι, Ἑρμῆς ὁ Τρισμέγιστος καὶ οἱ ἀρκαδικὲς ἀπαρχές του, μετφ. ἀπὸ τὰ ρωσικὰ Ὀλὲγ Τσυμπένκο, Ἀθήνα 2001. [5] Ὁ Νεοπλατωνισμός ἐμφανίστηκε στὴν Ἀλεξάνδρεια κατὰ τὸν 3ο μ.Χ. αἰῶνα ἀπὸ τὸν φιλόσοφο Ἀμμώνιο. Ὁ μαθητής του Πλωτῖνος (204-270 μ.Χ), ἐπανερμήνευσε τὸν Πλάτωνα μονιστικὰ καὶ πανθεϊστικά, ἐνῷ ὑπῆρξε ὑπέρμαχος τοῦ μυστικισμοῦ. Μετὰ τὸν θάνατο τοῦ Πλωτίνου τὸ σύγγραμμά του “Ἐννεάδες”, ποὺ ἐξέδωσε ὁ μαθητής του Πορφύριος (232 – 301 μ.Χ), ἀπετέλεσε τὸ θεμέλιο τοῦ ὅλου φιλοσοφικοῦ συστήματος τῶν Νεοπλατωνικῶν. Γρήγορα ἄρχισαν νὰ ἱδρύονται νεοπλατωνικὲς σχολὲς σὲ πολλὰ μέρη τῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας, κερδίζοντας τὴν προτίμηση τῆς ἐλὶτ τοῦ ρωμαϊκοῦ κόσμου. Ὡς φιλοσοφικὸ κίνημα ὁ Νεοπλατωνισμὸς ἤκμασε στὴν Ἀλεξάνδρεια, ὅπου γεννήθηκε, ἀλλά, ἀκόμα περισσότερο, στὴν Ἰταλία καὶ τὴν Ἑλλάδα, καθὼς ἐκεῖ συνάντησε καθολικὴ ἀποδοχὴ ὡς σύγχρονη μετεξέλιξη τῆς κλασικῆς πλατωνικῆς φιλοσοφίας καὶ τῆς ἑλληνικῆς λατρευτικῆς θρησκείας, μίας ζωντανῆς παράδοσης μὲ γερὲς ρίζες αἰώνων στὶς ἐν λόγῳ περιοχές. Βλ. περισσότερα Ν.Ματσούκα, Ἱστορία τῆς Φιλοσοφίας, Θεσσαλονίκη 1988, σελ. 248-252, Ἀρχιεπισκόπου Ἀλβανίας Ἀναστασίου Γιαννουλάτου, Ἴχνη ἀπὸ τὴν ἀναζήτηση τοῦ ὑπερβατικοῦ, ἔκδ. Ἀκρίτας, Ἀθήνα 2006, σελ. 319-355 καὶ R.T.Wallis, Νεοπλατωνισμός, μετφ. Γ.Σταματέλλος, Θεσσαλονίκη 2002. [6] Οἱ Ἑβραῖοι εἶχαν γνωρίσει τὸν ἀποκρυφισμὸ τῆς αἰγυπτιακῆς θρησκείας κατὰ τὴν παραμονή τους στὴν Αἴγυπτο. Ἐπίσης ἐπηρεάστηκαν ἀπὸ τὴ θρησκεία τῶν Χαναναίων, ἀλλὰ καὶ τῶν Βαβυλωνίων κατὰ τὴν περίοδο τῆς ἐξορίας τους στὴν Βαβυλῶνα. Οἱ Προφῆτες πολέμησαν ὅλες αὐτὲς τὶς εἰδωλολατρικὲς ἐπιρροὲς μὲ ζῆλο, ὅπως ὁ προφήτης Ἠλίας. Βλ.ἀναλυτικά: Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Πειραιῶς κ.Σεραφείμ, Ὁμιλία στὸ ραδιοφωνικὸ σταθμὸ τῆς Ἱερᾶς Μητρόπολης Πειραιῶς, μὲ τὴν ὁποία ἐνημερώνει τοὺς πιστοὺς γιὰ τὴ θρησκεία τοῦ Καμπαλισμοῦ, στὸ orthodoxianewsagency.gr [7]Ο ραββῖνος Μαρδοχαῖος Φριζής ὑποστηρίζει ὅτι ὁ ὀρθὸς τονισμὸς τῆς λέξης εἶναι “Καμπαλά”. Βλ. “Τί εἶναι ἡ Καμπαλὰ (Α΄)” στὸ youtube.com [8] Βλ. wikiwand.com (θρησκευτικὸ κίνημα) [9]A. Ed. Waite, The Secret Doctrine in Israel: Α Study of the Zohar and Its Connections, London 1913, σελ. 15ἑξ. [10] R. Zucker, Kabbalah’s Secret Circles: Jewish Mysticism and the Kabbalah, Arizona 2017, σελ.13. [11] Σημαντικοὶ δάσκαλοι τῆς Καμπαλά ἦταν ὁ ραββῖνος Ἀκίβα (50-135 μ.Χ.), ὁ ραββῖνος Σιμὸν μπὰρ Γιοχάι(100-160μ.Χ.), ὁ ραββῖνος Μοσσὲ Κορντοβέρο (πέθανε τὸ 1570 μ.Χ.), ὁ ραββῖνος Μοσσὲ ντὲ Λεόν (1240 – 1305μ.Χ.) ὁ ραββῖνος Ἰσαὰκ Λουρία (1534-1572 μ.Χ.), ὁ ραββῖνος Ἰσραὲλ μπὲν Ἐλιέζερ (1698–1760μ.Χ/) κ.ἄ. Βλ. chabad.gr, chabad.gr, encyclopedia.com [12]Τὸ βιβλίο Ζοχὰρ δημοσιεύτηκε ἀπὸ τὸν Μοσσὲ ντὲ Λεόν (1240 – 1305μ.Χ.), ὁ ὁποῖος ὑποστήριξε ὅτι ἀντανακλᾶ ἰδέες τοῦ σημαντικοῦ ραββίνου τοῦ 2ου αἰώνα μ.Χ., Σιμὸν μπὰρ Γιοχάι.Βλ. en.wikipedia.org [13]Συγγραφέας του θεωρεῖται ὁ Ραββῖνος Ἀκίβα (50-135 μ.Χ.). Βλ. chabad.gr [14]Τὸ συγκεκριμένο βιβλίο εἶναι ἀνώνυμο καὶ θεωρεῖται ὅτι ἀποτελεῖ καταγραφὴ τῶν διδασκαλιῶν ἑνὸς ραββίνου τοῦ 1ου αἰώνα μ.Χ., τοῦ Νεχούνια μπὲν Χακανάχ. Βλ. sefaria.org καὶ Sefer HaBahir, The Book of Brilliance, with Commentary by Ariel Bar Tzadok, 2011.
* ΕΙΣΗΓΗΣΙΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΛΓ΄ ΠΑΝΟΡΘΟ∆ΟΞΟΝ ΣΥΝ∆ΙΑΣΚΕΨΙΝ ΕΝΤΕΤΑΛΜΕΝΩΝ ΟΡΘΟ∆ΟΞΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΙΕΡΩΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΝ ∆ΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΙΡΕΣΕΩΝ ΚΑ Ι ΠΑΡΑΘ ΡΗΣΚΕ ΙΑΣ ΕΝ ΠΕΙΡΑΙΕΙ, 31.10 – 2.11.2023