Τοῦ κ. Κωνσταντίνου Βαθιώτη,
τέως Ἀναπληρωτοῦ Καθηγητοῦ Νομικῆς Σχολῆς Δ.Π.Θ.
ΜΕΡΟΣ ΙΗ΄
«ΣΕ ΖΟΦΕΡΟ ΣΤΑΥΡΟΔΡΟΜΙ»
Τὸν Ὀκτώβριο τοῦ 2025 δημοσιεύθηκε στὴν ἐφημερίδα «Δημοκρατία» [1] ἕνα ἀνώνυμο ἄρθρο μὲ τὸν τίτλο «Ἡ ἀνθρωπότητα μπροστὰ στὴν ἀνεξέλεγκτη πρόοδο τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης». Σὲ αὐτὸ ἐξηγεῖται πόσο ἐπικίνδυνη εἶναι ἡ ὑπερταχεῖα ἀνάπτυξη τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης καὶ σὲ ποιὸ ζοφερὸ σταυροδρόμι βρισκόμαστε. Τούτη προκύπτει ἐναργῶς ἀπὸ τὴν διαπιστούμενη ροπὴ τῆς τεχνολογίας νὰ φέρει τὸ ἀνάποδο ἀποτέλεσμα ἀπὸ ἐκεῖνο ποὺ προπαγανδίζουν οἱ λάτρεις της, δηλ. νὰ μᾶς ὑποδουλώσει ἀντὶ νὰ μᾶς ἀπελευθερώσει. Συναφῶς, ἀπὸ «ἕνα ἰδιαιτέρως χρήσιμο ἐργαλεῖο στὰ χέρια τοῦ ἀνθρώπου, ἡ τεχνολογία κινδυνεύει νὰ γίνει –ἂν δὲν ἔχει ἤδη γίνει– τὸ ἀπόλυτο ὅπλο πολιτικῆς χειραγώγησης καὶ ἐλέγχου τῆς κοινωνίας».
Εἶναι χαρακτηριστικὸ ὅτι «περισσότεροι ἀπὸ 700 ἐπιστήμονες, πολιτικὲς προσωπικότητες, ἐπιχειρηματίες καὶ διασημότητες, ἀλλὰ καὶ πρόσωπα, ὅπως ὁ Στὶβ Μπάνον καὶ ὁ Γκλὲν Μπέκ, προσωπικότητες τῶν ἀμερικανικῶν μέσων ἐνημέρωσης ποὺ ἀνήκουν στὴν ἀμερικανικὴ Δεξιά, ζήτησαν νὰ σταματήσουν οἱ ἐργασίες γιὰ τὴν ἀνάπτυξη μίας “Τεχνητῆς Ὑπερνοημοσύνης”. Μίας Τεχνητῆς Νοημοσύνης (ΑΙ), δηλαδή, ἀπολύτως ἱκανῆς νὰ ὑπερβεῖ τὶς ἀνθρώπινες δυνατότητες, προειδοποιώντας συγχρόνως γιὰ τοὺς κινδύνους ποὺ ἐλλοχεύουν γιὰ τὴν ἀνθρωπότητα».
Ὅποιος δὲν συμμερίζεται αὐτοὺς τοὺς ἀπολύτως δικαιολογημένους φόβους γιὰ τὴν τεχνολογία, ἤ, κατὰ μείζονα λόγο, ὅποιος διαφωνεῖ ριζικὰ μὲ τὴν βασικὴ θέση τοῦ Καζύνσκι ἢ τοῦ Χαὰγκ (οἱ ἀπόψεις τους παρουσιάσθηκαν λεπτομερῶς στὰ προηγούμενα μέρη τοῦ παρόντος ἀφιερώματος), ὅτι ἡ τεχνολογία σπρώχνει, μὲ μαθηματικὴ ἀκρίβεια, τὴν ἀνθρωπότητα στὸ χεῖλος τοῦ γκρεμοῦ, ἂς ἔχει τουλάχιστον κατὰ νοῦν καὶ πρὸ ὀφθαλμῶν τὴν διφυῆ ὑπόσταση τῆς τεχνολογίας, δηλ. ὅτι ἐν μέρει εἶναι φιλικὴ καὶ ἐν μέρει ἐχθρική, ἀρνούμενος νὰ παρασυρθεῖ ἀπὸ τὶς «Σειρῆνες» τῶν τεχνομανιακῶν, ποὺ ἔχουν εἰδωλοποιήσει τὴν τεχνολογία ὡς ἀντικείμενο θρησκευτικῆς λατρείας ἤ, ἀκόμη χειρότερα, τὴν ἔχουν ἀναγάγει σὲ «νέα θρησκεία» καθ’ ἑαυτήν, τοποθετώντας την στὴν θέση τῆς κατὰ κυριολεξίαν θρησκείας.
ΦΕΡΝΑΝΤ ΜΠΡΟΝΤΕΛ
Ὁ Γάλλος ἱστορικὸς Φερνὰντ Μπροντὲλ (Fernand Braudel) εἶχε σχολιάσει τὴν ἐκτόπιση τῶν θρησκευτικῶν πεποιθήσεων στὴν πορεία τῶν μεταβιομηχανικῶν κοινωνιῶν ἀπὸ τὴν ἀπαίτηση γιὰ πρόοδο στὴν γνώση καὶ στὶς τεχνολογικὲς ἐξελίξεις (μὲ ἄλλα λόγια: τὴν ὤθηση πρὸς τὸν ὀρθολογισμὸ καὶ κατ’ ἐπέκτασιν πρὸς τὴν ἀποδέσμευση ἀπὸ τὴν θρησκευτικὴ ζωὴ) μέσα ἀπὸ τὸ ἀκόλουθο ἀνέκδοτο, ποὺ ἀναφέρεται ἀπὸ τὸν Εὐσέβιο, τὸν ἐπίσκοπο τῆς Καισαρείας.
«Ὁ Ἀριστόξενος ὁ μουσικὸς διηγεῖται γιὰ τοὺς Ἰνδοὺς τὴν ἑξῆς ἱστορία: ἕνας ἀπὸ αὐτοὺς συνάντησε τὸν Σωκράτη στὴν Ἀθήνα καὶ τοῦ ζήτησε νὰ ὁρίσει τὴ φιλοσοφία του. Εἶναι μία μελέτη τῶν ἀνθρώπινων πραγματικοτήτων, ἀπάντησε ὁ Σωκράτης. Μόλις τὸ ἄκουσε αὐτὸ ὁ Ἰνδός, ξέσπασε σὲ γέλια. Πῶς θὰ μποροῦσε ἕνας ἄνθρωπος νὰ μελετήσει τὶς ἀνθρώπινες πραγματικότητες, ἀναφώνησε, ὅταν ἀγνοεῖ τὶς θεϊκές;» [2].
ΖΑΝ-ΖΑΚ ΣΑΛΟΜΟΝ
Πολὺ σωστὰ ὁ Γάλλος φιλόσοφος Ζᾶν-Ζὰκ Σαλομὸν (Jean-Jacques Salomon), καθηγητὴς Πολιτικῶν Ἐπιστημῶν καὶ Τεχνολογίας, παρομοιάζει τοὺς ἐπιστήμονες μὲ τοὺς «νέους ἱερεῖς μίας θρησκείας, τῆς ὁποίας δὲν ξέρουμε πολὺ καλὰ ποῦ βρίσκονται οἱ θεοὶ – ἀφοῦ οἱ ἱερεῖς εἶναι τελικὰ πιὸ κοντὰ στὸ νὰ καλλιεργήσουν τὴ λατρεία πρὸς τὸ Χρυσὸ Μοσχάρι παρὰ πρὸς τὴν ὑπερβατικότητα» [3]. Κι ἂν στὸ ἐπίκεντρο αὐτῆς τῆς θρησκείας βρίσκεται ἡ μηχανή, τότε ὅποιος συνταχθεῖ μὲ τὴν θέση τοῦ Ἀντρὲ Μαλρὸ (Andre Malraux) ὅτι «ὁ διάβολος τοῦ σύγχρονου πολιτισμοῦ εἶναι ἡ μηχανὴ» [4], θὰ πρέπει νὰ δεχθεῖ ὅτι ἡ τεχνοθρησκεία εἶναι ἑωσφορική [5].
ΝΙΛ ΠΟΣΤΜΑΝ
Γιὰ τοὺς μετριοπαθεῖς ἐπικριτὲς τῆς τεχνολογίας προσφέρεται ἡ θέαση τοῦ Ἀμερικανοῦ θεωρητικοῦ τῶν μέσων ἐνημέρωσης καὶ κριτικοῦ πολιτισμοῦ Νὶλ Πόστμαν (Neil Postman), ὁ ὁποῖος στὸ σπουδαῖο βιβλίο του «Τεχνοπώλιο» παρομοιάζει τὴν τεχνολογία μὲ δίκοπο μαχαίρι: [6]
«Στὴν πραγματικότητα οἱ περισσότεροι πιστεύουν ὅτι ἡ τεχνολογία εἶναι ἕνας ἰσχυρὸς σύμμαχος καὶ αὐτὸ συμβαίνει γιὰ δύο λόγους. Πρῶτον, διότι ἡ τεχνολογία εἶναι ἕνας φίλος. Κάνει τὴ ζωὴ πιὸ εὔκολη, πιὸ καθαρὴ καὶ τὴν ἐπιμηκύνει. Θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ ζητήσει κάτι περισσότερο ἀπὸ ἕνα τέτοιο φίλο; Δεύτερον, διότι ἡ τεχνολογία, λόγῳ τῆς διαρκοῦς, ἔκδηλης καὶ ἀναπόφευκτης σχέσης της μὲ τὸν πολιτισμό, δὲν μᾶς ἐνθαρρύνει νὰ ἐξετάσουμε ποιὲς συνέπειες ἐπιφέρει. Εἶναι ἕνα εἶδος φίλου ποὺ ζητᾶ πίστωση χρόνου καὶ ὑπακοή, τὶς ὁποῖες οἱ περισσότεροι ἄνθρωποι τείνουν νὰ προσφέρουν, ἐπειδὴ τὰ δῶρα τῆς τεχνολογίας εἶναι ὄντως πλούσια. Ἀλλά, βέβαια, ὑπάρχει καὶ ἡ σκοτεινὴ πλευρὰ αὐτοῦ τοῦ φίλου. Τὰ δῶρα του ἔχουν βαρὺ τίμημα. Μιλώντας μὲ πιὸ δραματικοὺς τόνους, ἡ κατηγορία ποὺ μπορεῖ νὰ διατυπωθεῖ εἶναι ὅτι ἡ ἀνεξέλεγκτη ἀνάπτυξη τῆς τεχνολογίας καταστρέφει τὶς ζωτικὲς πλευρὲς τῆς ἀνθρωπότητας. Δημιουργεῖ ἕνα πολιτισμὸ χωρὶς ἠθικὲς βάσεις. Ὑποσκάπτει συγκεκριμένες πνευματικὲς διαδικασίες καὶ κοινωνικὲς σχέσεις ποὺ κάνουν τὴν ἀνθρώπινη ζωὴ καλύτερη. Κοντολογίς, ἡ τεχνολογία εἶναι ταυτόχρονα φίλος καὶ ἐχθρός» [7].
Στὸ 11ο (καὶ τελευταῖο) κεφάλαιο τοῦ ὡς ἄνω βιβλίου του, ὁ Πόστμαν σκιαγραφεῖ τὸ προφὶλ τῶν «στοργικῶν ἀντιστασιακῶν», ἐκείνων, δηλαδή, πού, ὅπως ὁ ἴδιος, ἀντιστέκονται στὸ ἀμερικανικὸ τεχνοπώλιο: [8]
– ἀδιαφοροῦν γιὰ τὶς δημοσκοπήσεις, ἐκτὸς ἂν γνωρίζουν τί ἐρωτήσεις ὑποβλήθηκαν καὶ γιὰ ποιὸν λόγο
– ἀρνοῦνται νὰ θεωρήσουν τὴν ἀποτελεσματικότητα ὡς πρωταρχικὸ σκοπὸ τῶν ἀνθρώπινων σχέσεων
– ἔχουν ἀπελευθερωθεῖ ἀπὸ τὴν πίστη στὶς μαγικὲς δυνάμεις τῶν ἀριθμῶν, δὲν θεωροῦν τὸν ὑπολογισμὸ ἐπαρκὲς ὑποκατάστατο τῆς κρίσης ἢ τὴν ἀκρίβεια ὡς ταυτόσημη τῆς ἀλήθειας
– ἀρνοῦνται νὰ ἐπιτρέψουν στὴν ψυχολογία ἢ σὲ ὅποια «κοινωνικὴ ἐπιστήμη» νὰ προκαταλάβει τὴ γλώσσα καὶ τὴ σκέψη τοῦ κοινοῦ νοῦ
– εἶναι καχύποπτοι, τουλάχιστον, ὡς πρὸς τὴν ἰδέα τῆς προόδου καὶ δὲν συγχέουν τὴν πληροφόρηση μὲ τὴν κατανόηση
– δὲν θεωροῦν ἄσχετους τούς ἡλικιωμένους
– παίρνουν στὰ σοβαρὰ τὴ σημασία τῆς οἰκογνειακῆς ἀφοσίωσης καὶ τιμῆς καὶ ὅταν ἀποζητοῦν νὰ ἀγγίξουν κάποιον, περιμένουν τὸ πρόσωπο αὐτὸ νὰ βρίσκεται στὸν ἴδιο χῶρο
– ἐκτιμοῦν ἰδιαίτερα τὰ σπουδαῖα κείμενα τῆς θρησκείας καὶ δὲν πιστεύουν ὅτι ἡ ἐπιστήμη εἶναι τὸ μόνο πνευματικὸ σύστημα ποὺ μπορεῖ νὰ δημιουργήσει ἀλήθεια
– γνωρίζουν τὴ διαφορὰ μεταξὺ ἱεροῦ καὶ κοσμικοῦ καὶ δὲν παραβλέπουν τὴν παράδοση γιὰ χάρη τοῦ μοντερνισμοῦ
– θαυμάζουν τὴν τεχνολογικὴ εὐφυΐα, ἀλλὰ δὲν πιστεύουν ὅτι αὐτὴ ἀποτελεῖ τὸ μεγαλύτερο ἀνθρώπινο ἐπίτευγμα.
(Συνεχίζεται…)
Σημειώσεις:
[1] Φύλλο τῆς 23.10.2025, σελ. 18. [2] Braudel, Grammaire des civilisations, 1993, σελ. 54, κατὰ παραπομπὴ Σαλομόν, Ἐπιβιώνοντας τῆς ἐπιστήμης, μτφ.: Ἀθανασία Τριανταφυλλοπούλου, ἔκδ. Μπουκουμάνη, Ἀθήνα 2003, σελ. 12 (ὁ Σάλομον, αὐτόθι, στηλιτεύει τὴν ἐπιλογὴ τῶν Δυτικῶν νὰ «στρὲψουν τὰ νῶτα τους στὶς θεϊκὲς πραγματικότητες, γιὰ νὰ τὶς ἀντικαταστήσουμε μὲ τὶς ὑλικὲς μὲ τόσο εὐκολόπιστη ἀφέλεια ὅσο μαρτυροῦν οἱ δοξασίες τῶν παραδοσιακῶν κοινωνιῶν γιὰ τὸ ὑπερφυσικὸ καὶ τὸ μαγικό»). [3] Σαλομόν, Ἐπιβιώνοντας τῆς ἐπιστήμης, ὅ.π., σελ. 15. [4] Σαλομόν, ὅ.π., σελ. 19. [5] Κατὰ τὸν Σαλομόν, ὅ.π., σελ. 20: «Ἀπὸ τὴ μία ἐποχὴ στὴν ἄλλη, περάσαμε ἀπὸ ἕνα κόσμο, ὅπου ἡ εἰκόνα τοῦ Θεοῦ ἦταν πανταχοῦ παροῦσα, σὲ ἕνα κόσμο, ὅπου ἀκόμα καὶ ἡ ἰδέα τοῦ Θεοῦ ἔχει ἐγκαταλειφθεῖ». [6] Postman, Τεχνοπώλιο. Ἡ ὑποταγὴ τοῦ πολιτισμοῦ στὴν τεχνολογία, μτφ.: Κάτια Μεταξᾶ, ἔκδ. Καστανιώτη, Ἀθήνα 1999, σελ. 16. [7] Πρβλ., ὅμως, Ρόμπινς/ Οὐέμπστερ, Ἡ ἐποχὴ τοῦ τεχνοπολιτισμοῦ, ὅ.π., σελ. 112: «Ἀναφορὲς σὲ ἐν δυνάμει ἀρνητικὲς ἐπιδράσεις γίνονται, ἀλλὰ ἡ δεσπόζουσα εἰκόνα εἶναι αὐτὴ μίας “καλοπροαίρετης τεχνολογίας”, ἡ ὁποία ἐνδέχεται νὰ δημιουργήσει μία “ἠλεκτρονικὴ ἀναγέννηση”». [8] Postman, ὅ.π., σελ. 187.