Τοῦ κ. Παναγιώτου Δ. Παπαδημητρίου, PhD
2ον
Τυπικὸν Ἱ. Μ. Ὁσίου Σάββα (ΤΑΣ, 2012)
Ἀναφέρει τό ΤΑΣ γιὰ τὸ Ψυχοσάββατον πρὸ τῆς Κυριακῆς τῆς Ἀπόκρεω:
«Τῇ Παρασκευῇ ἑσπέρας, μνήμην ἐπιτελοῦμεν πάντων τῶν ἀπ’ αἰῶνος κεκοιμημένων Ὀρθοδόξων Χριστιανῶν, Πατέρων καὶ Ἀδελφῶν ἡμῶν. […]
Μετὰ δὲ τὴν ἀπόλυσιν τοῦ Λυχνικοῦ [Ἑσπερινοῦ], ποιοῦμεν ἐν τῷ Νάρθηκι Παννυχίδα εἰς τοὺς κοιμηθέντας καὶ ψάλλομεν τὸν ἐνόρδινον κανόνα τῆς Ὀκτωήχου τὸν νεκρώσιμον.
Εἰς δὲ τὸν Ὄρθρον, μετὰ τὸν ἑξάψαλμον Ἀλληλούϊα, … .
[…]
Ἡ συνήθης στιχολογία. Ἐν δὲ ταῖς συναπταῖς πάσαις τῆς στιχολογίας καὶ τοῦ κανόνος μνημονεύονται πάντες οἱ προαπελθόντες Πατέρες καὶ Ἀδελφοὶ ἡμῶν. […]».
Τυπικὸν Ἱ. Μ. Ὁσίου Γρηγορίου (1851)
Στὸ Τυπικὸν αὐτό, βλέπουμε γιὰ τὸ Ψυχοσάββατον ὅτι ἔχει ὅπως καὶ τὰ προηγούμενα, Παννυχίδα στὸν Νάρθηκα:
«Μετὰ δὲ τὴν ἀπόλυσιν τοῦ Ἑσπερινοῦ ποιοῦμεν ἐν τῷ Νάρθηκι Παννυχίδα διὰ τοὺς κοιμηθέντας διανέμοντες κηρία τοῖς ἀδελφοῖς».
Τυπικὸν Ἱ.Μ. Ἁγίου Διονυσίου (1909)
Τὸ Τυπικὸν αὐτὸ ἀναφέρει γιὰ τὸ Ψυχοσάββατον: «Τῇ Παρασκευῇ ἑσπέρας μνήμην ἐπιτελοῦμεν πάντων τῶν ἀπ’ αἰῶνος κεκοιμημένων Ὀρθοδόξων Χριστιανῶν Πατέρων καὶ ἀδελφῶν ἡμῶν. […] Ὁ δὲ ἐκκλησιαστικὸς [στὸν Ἑσπερινὸ μετὰ τὰ ἀπολυτίκια] τίθησι τὸ τρίποδον ἐν τῷ μέσῳ μετὰ τοῦ κολλύβου, τοῦ μανουαλίου, τοῦ θυμιατοῦ, καὶ τοῦ χαρτίου τοῦ περιέχοντος τὰ ὀνόματα τῶν ἀπ’ αἰῶνος Κεκοιμημένων εὐσεβῶς Χριστιανῶν, πρὸς μνημόσυνον διανέμει πρὸς τούτοις καὶ τὰ κηρία τοῖς ἀδελφοῖς»· Ἄρα καὶ ἐδῶ «ἐν τῷ μέσῳ» καὶ πρὸς Ἀνατολὰς τελεῖται τὸ Μνημόσυνον.
Τυπικόν Ἱ.Μ. Μεγίστης Λαύρας (1917)
Τὸ Τυπικόν αὐτό (χφ. Παντοκράτορος 312), ἔχει γιὰ τὸ Ψυχοσάββατον:
«Εἰς δὲ τὴν ἔναρξιν τοῦ Ὁ κατοικῶν, θέτουν οἱ ὡρολόγοι εἰς τὴν μέσην τοῦ Ναοῦ τὸ τετραπόδιον καὶ ἀπάνω τὸ κόλλυβον, … . […].
Ὁ δὲ Ἱερεὺς […] θυμιᾷ τὰς εἰκόνας καὶ τὸ κόλλυβον· καὶ τὸν ἐντὸς Ναὸν κατὰ τὸ σύνηθες, ἕως τὰς ὡραίας πύλας, ἕως τὴν συμπλήρωσιν τῶν Εὐλογηταρίων· καὶ μετ’ αὐτὰ εὐθὺς ὅπου εὑρεθῇ ἔρχεται ἔμπροσθεν τῶν κολλύβων καὶ μνημονεύει [πρὸς Ἀνατολάς]. […] Εἶτα ἀπέρχεται καὶ θυμιᾷ τὸν ἐντὸς Ναὸν ὅθεν τὸν ἀφῆκεν. […]
[…]· μετὰ δὲ τὸ τέλος τοῦ κανόνος, Τρισάγιον, καὶ τὰ τροπάρια Μετὰ πνευμάτων, καὶ τὰ λοιπά. Ὁ δὲ Ἱερεὺς ἀπέρχεται ἔμπροσθεν τοῦ κολλύβου καὶ μνημονεύει. Ἐλέησον ἡμᾶς ὁ Θεὸς […]».
Τυπικὸν Ἱ.Μ. Παντοκράτορος (1918)
«Τῇ Παρασκευῇ ἑσπέρας, μνήμην ἐπιτελοῦμεν πάντων τῶν ἀπ’ αἰῶνος κεκοιμημένων Χριστιανῶν Ὀρθοδόξων Πατέρων καὶ Ἀδελφῶν ἡμῶν. […]. Μετὰ τὴν ἀπόλυσιν τοῦ Ἑσπερινοῦ, ποιοῦμεν ἐν τῷ Νάρθηκι Παννυχίδα διὰ τοὺς κοιμηθέντας […]».
Τυπικὸν τοῦ Πρωτάτου Ἁγίου Ὄρους (1997)
Σὲ αὐτὸ τὸ Τυπικὸν τοῦ 1997 βλέπουμε ὅτι σὲ Μνημόσυνον (Παννυχίδα), καὶ σὲ «Τρισάγιον» κτιτόρων (στὴν Θεία Λειτουργία), τὰ κόλλυβα τίθενται ἐν τῷ μέσῳ τοῦ Ναοῦ, κάτω ἀπὸ τὸν μέγαν πολυέλαιον. Στὴν Θεία Λειτουργία τοῦ Σαββάτου ὅμως, στὸ «Τρισάγιον» ἔχει νὰ τοποθετοῦνται τὰ κόλλυβα ἔμπροσθεν τῆς εἰκόνος τοῦ Κυρίου (ὅπως καὶ στὸ Ψυχοσάββατον). Σὲ μερικὲς ἐνορίες βλέπουμε ὅτι τίθενται στὸ κέντρον καὶ τὸ «Ψυχοσάββατον». Τό 1957 στὴν Τάξη τοῦ Μπεκατώρου, θὰ δοῦμε πρώτη φορά, νὰ τίθενται τὰ κόλλυβα τοῦ Μνημοσύνου τοῦ Ψυχοσαββάτου, πρὸ τῆς εἰκόνος τοῦ Χριστοῦ.
Κτιτορικὸς Ἑσπερινὸς καὶ Μνημόσυνον [Παννυχίδα]
«[…]. Εἰς τὰ Ἀπόστιχα [τοῦ Ἑσπερινοῦ] ὁ εἷς ἐκκλησιαστικὸς ἀνάπτει τὸν μέγαν πολυέλαιον (ὁλόκληρον), ὁ δὲ ἕτερος – μετὰ μανδύου πάντοτε – διανέμει κηρία εἰς τὸν χοροστατοῦντα ἀρχιερέα (ἢ ἡγούμενον), εἰς τοὺς ἱερεῖς καὶ μοναχοὺς καὶ λοιποὺς παρευρισκομένους. […].
Κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς Ἀπολύσεως [τοῦ Ἑσπερινοῦ], ὁ ἐκκλησιαστικὸς θέτει ὑπὸ τὸν μέγαν πολυέλαιον τραπέζιον μὲ τὰ κόλλυβα τῶν κτιτόρων καὶ ὄπισθεν αὐτοῦ (πρὸς τὸ Ἱερόν) εἰσοδικὸν μὲ θυμιατὰ δύο κρεμάμενα ἐξ αὐτοῦ, καὶ ὀλίγον θυμίαμα εἰς τὸ τοῦ εἰσοδικοῦ πινάκιον.
[…] τοῦ διακόνου θυμιῶντος τὰ κόλλυβα καὶ τὸ Καθολικόν [Ναόν], ὡς ἐν τῇ ἀρτοκλασίᾳ.
[…] Ἀκολούθως ὁ διαβαστὴς τὸ Τρισάγιον. Ὁ ἀρχιερεὺς καταβαίνει [ἐκ τοῦ θρόνου] ἔμπροσθεν τῶν κολλύβων καὶ περὶ αὐτὸν κύκλῳ οἱ ἱερεῖς ψάλλοντες “Μετὰ πνευμάτων δικαίων” κλπ.».
Ὄρθρος καὶ Θεία Λειτουργία Κτιτόρων
«[…] γίνεται ἀρχιερατικὴ Θεία Λειτουργία καὶ κόλλυβα τῶν κεκοιμημένων κτιτόρων (“Τρισάγιον”) μετὰ τὴν ὀπισθάμβωνον [Εὐχήν] καὶ ὑπὸ τὸν μέγαν πολυέλαιον».
Τάξις ἀκολουθιῶν Σαββάτου: Θεία Λειτουργία, κόλλυβα κεκοιμημένων
«[…]. Ὅσον χρόνον ὁ Ἱερεὺς ἀναγινώσκει τὴν ὀπισθάμβωνον εὐχήν, ὁ ἐκκλησιαστικὸς τοποθετεῖ ἔμπροσθεν τῆς εἰκόνος τοῦ Κυρίου τὸ τραπέζιον μὲ τὰ κόλλυβα, χωρὶς νὰ ἀποσύρη τὸ εἰσοδικόν.
Μετὰ τὸ πέρας τῆς εὐχῆς λέγει ὁ διαβαστὴς χῦμα τὸ Τρισάγιον κλπ. Ὁ Ἱερεὺς τὸ “Ὅτι Σοῦ ἐστιν” καὶ ἄρχεται ψάλλειν τὸ τροπάριον “Μετὰ πνευμάτων δικαίων” ἐξερχόμενος τοῦ Ἱεροῦ. …».
Ἐννοεῖται ὅτι, ἀφοῦ ἐξέρχεται τοῦ Ἱεροῦ ὁ Ἱερεύς, τελεῖ τὸ “Τρισάγιον” πρὸς τὴν Ἀνατολή.
Παρασκευή τοῦ Ἀσώτου ἑσπέρας (Παννυχίς)
«[…] Ἀρχομένων τῶν Ἀποστίχων ὁ ἐκκλησιαστικὸς – μετὰ μανδύου – διανέμει κηρία τοῖς ἀδελφοῖς. […]
Τὰ κόλλυβα τοποθετοῦνται ἔμπροσθεν τοῦ Χριστοῦ εἰς τὸ τέμπλον. Ὁ Ἄμωμος παραλείπεται. Ἡ λοιπὴ Ἀκολουθία ὡς εἰς τὸ Κτιτορικὸν Μνημόσυνον. Τὰ κόλλυβα διανέμονται μετὰ τὴν Ἀπόλυσιν εἰς τὸν Νάρθηκα».
Ψυχοσάββατον
«[…] μνημονεύονται εἰς ἑκάστην στάσιν [τοῦ Ἀμώμου] οἱ κεκοιμημένοι, ἔμπροσθεν τοῦ Χριστοῦ τοῦ τέμπλου, ὅπου εἶναι τοποθετημένα κόλλυβα.»
Τυπικὸν (Στοιχεῖα Τυπικοῦ) τῆς Ἱ.Μ. Ὁσ. Γρηγορίου
Ἁγίου Ὄρους (2021)
Τὸ Τυπικὸν αὐτὸ λέει σχετικά στό κεφάλαιον γιὰ τὸ Κτιτορικὸ Μνημόσυνον (7 Δεκεμβρίου):
«- Μετὰ τὴν ὀπισθάμβωνον εὐχὴν γίνεται εὐλόγησις τῶν κολλύβων τοῦ Ὁσίου Γρηγορίου.
– Ἀκολουθεῖ Τρισάγιον ὑπὸ τοῦ Ἀναγνώστου καὶ Νεκρώσιμον Τρισάγιον ὑπὸ τοῦ Ἱερατείου κάτωθεν τοῦ μεγάλου πολυελαίου. Εἰς τὸ τέλος τοῦ Τρισαγίου ψάλλεται τρὶς τὸ Αἰωνία ἡ μνήμη καὶ εὐθὺς ἀμέσως, ἄνευ νεκρωσίμου Ἀπολύσεως, οἱ ψάλται Εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου. [Εἰδοποιοῦμεν ἐγκαίρως τὸν ἐκκλησιαστικόν νὰ ἔχῃ ἕτοιμα ψυχοκέρια διὰ τὸ Ἱερατεῖον κατὰ τὴν τέλεσιν τοῦ Τρισαγίου καὶ ἔχομεν ἑτοίμας μερικὰς φυλλάδας διὰ τὸ Ἱερατεῖον …]».
Ἄρα βλέπουμε ὅτι τὸ «Τρισάγιον» γιὰ τοὺς κτίτορες τελεῖται συνηνωμένως μέσα στὴν Θεία Λειτουργία, στὸ κέντρον «ἐν τῷ μέσῳ» (κάτω ἀπὸ τὸν μέγα πολυέλαιο) μὲ τοὺς Ἱερεῖς φυσικά στραμμένους πρὸς τὴν Ἀνατολή, καὶ οἱ Ἱερεῖς φέρουν λαμπάδες ἀναμμένες, ψυχοκέρια, ἀλλὰ καὶ ὁ λαός φέρει ἀναμμένα κεριά.
Καὶ ὅταν γίνεται Μνημόσυνο ἀδελφοῦ συνημμένο μὲ Ἑσπερινό (Παννυχίδα), τὰ κόλλυβα τοποθετοῦνται ὅπως καὶ στὸ κτιτορικὸ «Τρισάγιον» κάτω ἀπὸ τὸν Πολυέλαιο.
Τὸ Τυπικὸν ὅμως τοῦ Ἐκκλησιαστικοῦ (2020) τῆς αὐτῆς Μονῆς ἀναφέρει ὅτι τὸ Σάββατον τῆς Ἀπόκρεω (Ψυχοσάββατον) – σὲ ἀντίθεση μὲ τὶς παραπάνω περιπτώσεις – τὰ κόλλυβα τοποθετοῦνται μπροστὰ στὴν εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ τοῦ Τέμπλου.
Ἐπίσης στὴν αὐτὴ θέση (μπροστὰ στὴν εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ τοῦ τέμπλου) τοποθετεῖται καὶ τὴν Κυριακὴ τῶν Βαΐων τὸ καλάθι μὲ τὰ βαϊόκλαδα, καὶ στὴν Μεταμόρφωση τοῦ Σωτῆρος ὁ δίσκος μὲ τὰ σταφύλια.
Ἐγκόλπιον Ἐκκλησιαστικὸν
Ἡμερολόγιον ὑπὸ τοῦ Ἐ.Ἰ. Φαρλέκα
Τὸ Ἐγκόλπιον Ἐκκλησιαστικὸν Ἡμερολόγιον τοῦ 1930, καὶ τοῦ 1937, ὑπὸ τοῦ πρωτονοταρίου τῆς Ἀρχιεπ. Ἀθηνῶν Ἐ.Ἰ. Φαρλέκα, τὸ πρῶτο δὲν ἀναφέρει τίποτε γιὰ τὰ κόλλυβα, τό δέ τοῦ 1937, ἁπλὰ ἀναφέρει ὅτι: «…Εἴη τὸ ὄνομα – Καὶ μνημονεύονται τὰ κόλλυβα». Ὅσο παλαιότερα, τόσο πιὸ λακωνικὰ ἦσαν τὰ τυπικά, ἐπειδὴ τὰ ἐγνώριζαν καλὰ (ἰδιαίτερα τὰ συχνότερα τελούμενα), ἀφοῦ ἀκολουθοῦσαν τὴν Παράδοση τῶν παλαιοτέρων στὶς λεπτομέρειες.
Τὸ Ἐγκόλπιον Ἐκκλησιαστικὸν Ἡμερολόγιον τοῦ 1955 (Ἐ.Ἰ. Φαρλέκα), καὶ αὐτὸ δὲν εἶχε κάτι τὸ ἰδιαίτερο, ἁπλά: «μνημονεύονται τὰ κόλλυβα κατὰ τὴν ἐν τῷ Τυπικῷ ἐκτιθεμένην Τάξιν»· οὐσιαστικὰ παρέπεμπε στὸ ἰσχῦον Τυπικὸν τῆς Ἐκκλησίας, ΤΜΕ (§1).
Τάξις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν
τοῦ Γεωργίου Γ. Μπεκατώρου
Ἡ Τάξις τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν 1957 τοῦ Γεωργίου Γ. Μπεκατώρου, εἰς τὸ Σάββατον πρὸ τῆς Ἀπόκρεω (Ψυχοσάββατον), ἐνῶ ἐκ πρώτης ὄψεως φαίνεται νὰ ἀκολουθεῖ περίπου στὶς ἴδιες γραμμές τό ΤΜΕ στὴν τάξη τοῦ Ἑσπερινοῦ, ἐν τούτοις, διαφοροποιεῖται καὶ εἰσαγάγει ἕναν ἀδικαιολόγητο πρωτοφανῆ μοντερνισμό (κελεύσει ἀνωτέρου του; ἢ ἀπὸ ποῦ;) στὴν ὑποσημείωση 3 τῆς σελίδος 40:
Γράφει πρὸ τοῦ «Μετὰ πνευμάτων», καὶ τοῦ νεκρωσίμου κανόνος σὲ ὑποσημείωση ἐπὶ τοῦ Νῦν ἀπολύεις: «Ὁ Ἱερεύς, φέρων ἐπιτραχήλιον, ἐκφωνεῖ τὸ Νῦν ἀπολύεις ἀπὸ τῶν Βημοθύρων, ἔνθα καὶ παραμένει ἱστάμενος μέχρι πέρατος τῆς ἀκολουθίας».
Τέτοιον νεωτερισμό, πρώτη φορὰ βρήκαμε νὰ ἀπαντᾶται σὲ αὐτὴν τὴν Τάξιν τοῦ 1957 (Μπεκατώρου), σύμφωνα μὲ τὴν διαθέσιμη βιβλιογραφία μας.
Παρακάτω στήν σ. 41 λέει: «… τὰ τροπάρια Μετὰ πνευμάτων, …, Καὶ νῦν Ἡ μόνη ἁγνή, μεθ’ ἃ μνημονεύει ὁ Ἱερεὺς ἐπὶ τῶν πρὸ τῆς εἰκόνος τοῦ Χριστοῦ κειμένων ὑπὲρ τῶν κεκοιμημένων κολλύβων…».
Ὅμως τὸ «ἐπὶ τῶν … κολλύβων», ὅπως τὸ ἔχει καὶ τό ΤΜΕ, σημαίνει στὴν κυριολεξία πάνω ἀπὸ τὰ κόλλυβα, στὴν οὐσία, μπροστὰ ἀπὸ τὰ κόλλυβα, τὸ ὁποῖον ἔρχεται σὲ ἀντίθεση μὲ τὴν ὑποσ. 3 τῆς σελ. 40 ποῦ προανεφέρθη. Δηλ. αὐτο-ἀναιρεῖται ἡ Τάξις Μπεκατώρου μὲ τὴν προσθήκη τῆς νεωτεριστικῆς ὑποσημείωσης.
Παρατηρήσαμε ἐπίσης ὅτι ὁ Μπεκατῶρος, δυστυχῶς, συνέχισε νὰ βάζει τὸν αὐτὸν νεωτερισμό ἐλαφρῶς τροποποιημένο, ὄχι ὡς ὑποσημείωση, ἀλλὰ μέσα στὴν διάταξη, καὶ στὶς ὑπόλοιπες «Τάξεις» πού βρήκαμε, τοῦ 1977, 1986, 1987, 1992: «Νῦν ἀπολύεις (οὗ ἀναγινωσκομένου, ἐξέρχεται ὁ ἱερεύς, φέρων ἐπιτραχήλιον, εἰς τὰ Βημόθυρα, ἔνθα καὶ παραμένει μέχρις τῆς ἀπολύσεως τῆς ἀκολουθίας), μεθ’ ὃ οἱ χοροὶ ψάλλουσι τὸν νεκρώσιμον κανόνα…».
Φαίνεται ἀπὸ αὐτὴν τὴν 30+ἐτῆ (;) σημείωση τῆς Τάξεως τοῦ Μπεκατώρου, ἀπὸ τὸ Σάββατον τῆς Ἀπόκρεω (Ψυχοσάββατον), νὰ πέρασε αὐτὸς ὁ μοντερνισμὸς στοὺς Κληρικοὺς (καὶ στοὺς Ἐπισκόπους) καὶ στὰ Μνημόσυνα, δηλ. ἡ τέλεση τῶν Μνημοσύνων πρὸς τὴν Δύση. Φυσικὰ μοντερνιστὲς Κληρικοὶ σίγουρα ἔπρατταν αὐτὴν τὴν καινοτομία πρὸ τοῦ Μπεκατώρου (αὐτὸς τὴν κατέγραψε, καὶ κατ’ ἐπέκτασιν τὴν προώθησε στὴν Ἐκκλησία). Θὰ δοῦμε ὅμως ἀργότερα καὶ ἄλλους καταλυτικοὺς παράγοντες αὐτοῦ τοῦ μοντερνισμοῦ. Ἀκόμη καὶ στὴν ΘΗΕ θὰ δοῦμε παρόμοια σημείωση, πάλι ἀπὸ τὸν Μπεκατῶρο, ἐνισχύουσα ἐπὶ πλέον τὸν νεωτερισμό.
Ἡμερολόγιον / Δίπτυχα τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος
Εἰς τὸ Σάββατον πρὸ τῆς Ἀπόκρεω (Ψυχοσάββατον):
Ἐτῶν 1960, 1963, 1968, 1975, 1978
Τὸ ἐπίσημο Ἡμερολόγιον τῆς Ἐκκλησίας μας (τὰ τότε Δίπτυχα) ἐκδόσεως τῆς Ἀποστολικῆς Διακονίας, τοῦ 1960 (ἔτος δεύτερον), τοῦ 1963, τοῦ 1968, τοῦ 1975 καὶ τοῦ 1978: Μετὰ τὸ Νῦν ἀπολύεις δὲν ἔχουν καμία σημείωση τύπου Μπεκατώρου (βλ. §11), ἀλλὰ ἔχουν τὸν Κανόνα εἰς Κοιμηθέντας, ἀπό θʹ ᾠδῆς τὸν Εἱρμό, εἶτα τό Τρισάγιον, τὰ Ἀπολυτίκια, καὶ τὰ τροπάρια Μετὰ πνευμάτων, κ.λπ., καὶ μετὰ ἀναφέρονται στό ἰσχῦον Τυπικόν τῆς Ἐκκλησίας, τό ΤΜΕ, ὅτι δηλ.: «μνημονεύονται τὰ ὀνόματα τῶν Κεκοιμημένων κατὰ τὴν ἐν τῷ Τυπικῷ (§7 καὶ §9) ἐκτιθεμένην τάξιν» (πρβλ. §1).