Γράφει ὁ Γέρων Μαξίμος Ἰβηρίτης *
1ον
Τήν ἀποφράδα ἡμέραν Τρίτην μετά τήν Κυριακήν τῶν Ἁγίων Πάντων τῆς 29 Μαΐου 1453 καί ὥραν 2.30΄ μ.μ., «ἡ Πόλις ἑάλω…». Ἡ ΚΠολις ἔπεσεν ὡς θρυλική ἡρωίς, ἀγωνιζομένη μέχρι τέλους. Ἡ Βασιλίς τῶν πόλεων, ἡ Βασιλεύουσα, περιβαλλομένη ἐκ δεκετεσσάρων μιλίων τειχῶν, ὑπερασπιζομένων κατά τήν ἀγρίαν ἐπίθεσιν τῶν Ὀθωμανῶν ἐκ στρατεύματος 7 χιλιάδων περίπου διαθεσίμων Ἑλλήνων μαχητῶν, ὑπό τήν ἀρχηγίαν τοῦ ἐνδόξου αὐτοκράτορος Κωνσταντίνου ΙΑ΄Παλαιολόγου, δέν ἠδυνήθη νά σταθῇ ὀρθία· καίτοι εἰς τό πλευρόν τῶν ἀμυνομένων ἐπολέμουν καί ἔνθερμοι ἐθελονταί Μοναχοί, κατέχοντες 1, 5 χλμ. τοῦ δυτικοῦ τείχους τῆς Προποντίδος.
Ὁ ἀγών ἦτο ἄνισος καί ἡ ἀντίστασις τῶν ἀμυνομένων ἐλύγισεν ἔναντι τοῦ πολυαρίθμου ἐχθρικοῦ στρατοῦ τοῦ σουλτάνου Μωάμεθ Β΄τοῦ Πορθητοῦ, ἀποτελουμένου ἐκ 300 περίπου χιλιάδων ἀνδρῶν, πέραν τῶν ἀτάκτων αὐτοῦ ὀρδῶν. Ἡ τραγῳδία ἦτο τελική. Κατά τήν ἡμέραν ἐκείνην ἐσαρώθη τό Κέντρον ἑνός κόσμου φωτός. Εἶδεν οὕτω καί ἡ κακόδοξος Δύσις ἐκπληρούμενον τόν σκοπόν της, τόν ὁποῖον ἐπεδίωκε μανιωδῶς ἀπό τόν καιρόν κατά τόν ὁποῖον ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος συνέστησε τήν Ἑπτάλοφον Βυζαντινήν Νέαν Ῥώμην· ἤτοι, τό ἔτος 330 ἀπό τῆς Γεννήσεως τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ. Ἤδη, ἀπό τάς 3 Νοεμβρίου 324, ὀλίγον μετά τήν κατάληψιν τοῦ Βυζαντίου, ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος εἶχεν ἐπιλέξει τήν πάγκαλον καί στρατηγικήν ταύτην τοποθεσίαν τῆς νέας πρωτευούσης καί εἶχε χαράξει εἰς τήν Βυζαντίδα παρυφήν τοῦ Βοσπόρου τά σύνορα καί τά τείχη τῆς Νέας Ῥώμης, διά νά συνδέσῃ τήν Ἀνατολήν μέ τήν Δύσιν.
Βεβαίως, διά τῶν κατακτήσεων τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου εἶχε διαδοθῆ ποῤῥωτάτω εἰς τήν Ἀνατολήν ἡ Ἑλληνική γλῶσσα, ἥτις ἐκρίθη ἀπό Θεοῦ τό καταλληλότατον ὄργανον πρός διάδοσιν τοῦ Χριστιανισμοῦ. Ἤδη τά κατά Λουκᾶν, κατά Μᾶρκον καί κατά Ἰωάννην Εὐαγγέλια, ὡς καί αἱ Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, Ἑλληνιστί εἶχον γραφῆ· τό δέ «σκεῦος τῆς ἐκλογῆς», ὁ Ἀπόστολος Παῦλος εἶχε κηρύξει τόν λόγον τοῦ Θεοῦ εἰς τάς Ἑλληνικάς πόλεις. Ὁ ἴδιος μάλιστα εἶχε διαβεβαιώσει τούς Ἀθηναίους, ὅτι ὁ «ἄγνωστος θεός» εἰς τόν ὁποῖον εἶχον ἀφιερωμένον ξεχωριστόν βωμόν, ἦτο ὁ Ἰησοῦς Χριστός. Οὕτω, κατά μικρόν οἱ Ἕλληνες ἐπίστευσαν εἰς τόν ἀληθινόν Θεόν καί οἱ Χριστιανοί ἐπολλαπλασιάσθησαν ἐν Ἑλλάδι· ἀπό δέ τῶν μέσων τῆς δευτέρας ἑκατονταετηρίδος, ὑπῆρχον μεγάλαι Χριστιανικαί Ἐκκλησίαι εἰς διαφόρους πόλεις τῆς χώρας (πρβλ. Ἀντωνιάδου Ἰω. Ἀντωνίου, Ἑλληνική Ἱστορία, ἀπό τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων μέχρι τῶν καθ’ ἡμᾶς…, ἔκδ. β΄βελτιωμένη, ἐν Ἀθήναις 1878, σελ. 257 κ.ἑ.).
Οἱ Χριστιανοί, παρ’ ὅτι ὑπέστησαν δέκα φοβερούς διωγμούς ἀπό τούς Ῥωμαίους ἡγεμόνας, ἐπληθύνοντο καθ’ ἑκάστην, ὅσον καί ἄν τούς ἀπέφευγον οἱ εἰδωλολάτραι, συγχέοντες αὐτούς πρός τούς Ἰουδαίους. Οἱ ὑφιστάμενοι ὅμως τάς βασάνους κατ’ ἐκεῖνον τόν καιρόν, ἐκαλοῦντο Μάρτυρες καί τό αἷμα αὐτῶν ὑπῆρξεν ἀληθῶς τῆς Ἐκκλησίας ὁ σπόρος.
Ὁ αὐτοκράτωρ Μέγας Κωνσταντῖνος, τελευταῖος μεγαλοφυής πολιτικός, εἶχε πλέον κατανοήσει εἰς ποῖον μέρος ὑπῆρχε τό ὑγιές καί σῶφρον στοιχεῖον τοῦ Ῥωμαϊκοῦ Κράτους. Διά τοῦτο, ἀφοῦ κατενίκησε τόν ἀντίπαλόν του Μαξέντιον παρά τήν Μουλβίαν γέφυραν τό 312, ὅτε ὕψωσεν ὡς Σημαίαν τοῦ Στρατοῦ τό Λάβαρον μέ τήν ἐπιγραφήν: «Ἐν τούτῳ νίκα», ἀνεκήρυξε τόν Χριστιανισμόν θρησκείαν τοῦ Κράτους· βλέπων δέ, ὅτι οἱ ἐν Ῥώμῃ διατρίβοντες ἐπιφανέστεροι τῶν Ῥωμαίων δέν ἠδύναντο νά ἀποσπάσουν τούς ἑαυτούς των ἀπό τήν εἰδωλολατρείαν, μετέφερε τήν πρωτεύουσαν εἰς τό Βυζάντιον.
Οὕτως ἐγένετο πλέον καί ὁ ὁριστικός χωρισμός τοῦ ἀπεράντου Ῥωμαϊκοῦ Κράτους εἰς δύο μεγάλα τμήματα μέ τέσσαρας ὑπαρχίας: τήν Ἀνατολήν, τό Ἰλλυρικόν [= εἰς τό ὁποῖον ὑπήγετο ἡ κατ’ ἐξοχήν Ἑλλάς], τήν Ἰταλίαν καί τήν Δύσιν. Ἑκάστη δέ ὑπαρχία διῃρεῖτο εἰς μεγαλύτερον ἤ μικρότερον ἀριθμόν διοικήσεων, καί αὗται πάλιν εἰς ἐπαρχίας. Τό Ἀνατολικόν τμῆμα, συμπεριλαβόν κατά βάσιν πάσας τάς τέως εἰς τήν Ῥωμαϊκήν Δύσιν ὑποτετα-γμένας Ἑλληνικάς χώρας, ἀπετέλεσεν ἰδίαν αὐτοκρατορίαν, ἔχουσαν πρωτεύουσαν τό παρά τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου ἀνακτισθέν Βυζάντιον, τό φέρον ἔκτοτε ἀπό τοῦ κτίστου τό ὄνομα ΚΠολις.
Ὁ αὐτοκράτωρ ὠχύρωσε τήν εὐφυῶς κειμένην νέαν πρωτεύουσαν πόλιν μέ τείχη καί πύργους, καί τήν διεκόσμησε μέ πολυτελέστατα παλάτια, ἐκκλησίας, ἱπποδρόμια καί καλλιτεχνήματα. Ὁ ἴδιος ἐτίμησε τό Ἑλληνικόν Ἔθνος, ὅσον οὐδείς τῶν πρό αὐτοῦ. Ἐπί τῆς ἐποχῆς του συνῆλθεν ἡ Α΄Οἰκουμενική Σύνοδος εἰς τήν Νίκαιαν τῆς Βιθυνίας τό 325, ὑπό τήν πίεσιν τῆς ἀλλοιώσεως τῆς Ἀποστολικῆς πίστεως ἀπό τήν καινοτομίαν τοῦ Ἀρειανισμοῦ. Μάλιστα ὡς Βασιλεύς, ἐθεώρει καύχημά του νά ἔχῃ ὡς πρότυπον τήν μορφήν τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου καί νά καλῆται στρατηγός τῶν Ἀθηναίων (πρβλ. Περιοδ. «Νέος Ἑλληνομνήμων» ἐκ τῶν καταλοίπων τοῦ Σπυρ. Λάμπρου, Ἐπισκόπησις τῆς Ἑλληνικῆς Ἱστορίας, τόμ. ΚΑ΄, 30 Σεπτεμβρίου 1927, τεῦχ. Β΄-Γ΄).
Μετά τήν τελευτήν του τό 337, αὐτοκράτωρ ἐγένετο ὁ υἱός του Κωνστάντιος Β΄, καί μετ’ αὐτόν τό 361 ὁ τελευταῖος γόνος τῆς δυναστείας τῶν Φλαβίων Ἰουλιανός ὁ Παραβάτης, υἱός τοῦ Ἰουλίου Κωνσταντίου [= ἀδελφοῦ τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου], ὅστις ἐπέδειξε μέγα μῖσος πρός τό Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ καί ἐπεδίωξε νά ἐπαναφέρῃ τήν ἐθνικήν λατρείαν τῶν θεῶν· ταύτην κατήργησεν ὁ διάδοχός του Ἰοβιανός, εὐθύς μετά τήν τελευτήν τοῦ Ἰουλιανοῦ εἰς τήν Μεσοποταμίαν τό 363.
Ἀποθανόντος καί τοῦ Ἰοβιανοῦ τό 364, τό Κράτος διεμοιράσθη καί τήν Δύσιν ἀνέλαβεν ὁ Γρατιανός καί τήν Ἀνατολήν ὁ Οὐάλης. Μετ’ αὐτόν ἀνέλαβεν ὁ χριστιανός Ἱσπανός Μέγας Θεοδόσιος τό 392, ὅστις ἥνωσε διά τελευταίαν φοράν τό Ῥωμαϊκόν Κράτος. Ἀποθνήσκων καί οὗτος τό 395, κατέλιπε τήν Ἀνατολήν εἰς τόν Ἀρκάδιον καί τήν Δύσιν εἰς τόν Ὀνώριον. Τότε ὁ κόσμος τῆς Ἀνατολῆς ἤρχισε νά ἐγκαταλείπῃ τόν κόσμον τῆς Δύσεως καί τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος. Τά ἐκ βοῤῥᾶ κατερχόμενα βαρβαρικά φῦλα τῶν Ὀστρογότθων καί τῶν Βησιγότθων καί ἡ ἐπιδρομή τοῦ βαρβάρου στρατηλάτου Ἀλαρίχου (370-410), ὁμοῦ μέ τούς ἐπακολουθήσαντας πυκνούς σεισμούς, κατέστρεψαν τήν Νότιον Ἑλλάδα. Τό πρός Δυσμάς ἐπίσης Ῥωμαϊκόν Κράτος κατεστράφη τό 472 ὑπό τοῦ βαρβάρου ἡγεμόνος τῆς Ἰταλίας Ὀδοάκρου καί παρέμεινε μόνον τό πρός Ἀνατολάς Ῥωμαϊκόν ἤ Βυζαντινόν Κράτος.
Εἰ τόν θρόνον τῆς Βασιλευούσης ἀνῆλθον ἔκτοτε πολλοί αὐτοκράτορες ἐκ τῶν ὁποίων διεκρίθησαν οἱ ἑξῆς: Ἰουστινιανός, βασιλεύσας τό 527· Ἡράκλειος, βασιλεύσας τό 610· Κωνσταντῖνος ὁ Πωγωνᾶτος, ἐνθρονισθείς τό 668· Βασίλειος ὁ Μακεδών, ἀνελθών εἰς τόν θρόνον τό 867· ὁ υἱός αὐτοῦ Λέων ΣΤ΄ὁ Σοφός, βασιλεύσας τό 886· Νικηφόρος Φωκᾶς, ἀνελθών εἰς τόν θρόνον τό 963· Ἰωάννης Τσιμισκῆς, ἀνακηρυχθείς αὐτοκράτωρ τό 968· ὁ ἡρωϊκός διάδοχος αὐτοῦ Βασίλειος Β΄ὁ Βουλγαροκτόνος, ἀναγορευθείς ἀνεξάρτητος Βασιλεύς τό 976· Κωνσταντῖνος Θ΄ὁ Μονομάχος, ἀνελθών εἰς τόν θρόνον τό 1042, ἐπ’ αὐτοῦ καί ἐπί Πατριαρχίας Μιχαήλ Κηρουλαρίου συνετελέσθη τό 1054 καί τό σχίσμα μεταξύ τῆς Ἀνατολικῆς καί Δυτικῆς Ἐκκλησίας, ἕνεκα τῶν διαφορῶν εἰς τάς τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως καί δή διά τήν προσθήκην ἀπό τούς Λατίνους εἰς τό Σύμβολον τῆς πίστεως τοῦ filioque.
Ἐκ τῶν ἀνωτέρω, ὡς σπουδαῖος νομοθέτης ἀνεδείχθη ὁ Μέγας αὐτοκράτωρ Ἰουστινιανός (527-565). Ἀνακτίσας οὗτος λαμπρόν τόν Ἱερόν Ναόν τῆς Ἁγίας τοῦ Θεοῦ Σοφίας, τόν ὁποῖον πρῶτος εἶχεν ἀνεγείρει ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος ἐγγύς τῶν ἀνακτόρων, παρέσχε τοῦτον ἁπτόν καί μεγαλοπρεπές σύμβολον τῆς ἀκλονήτου πλέον Ὀρθοδοξίας, τήν ὁποίαν εἶχον στηρίξει πέντε μέχρις αὐτοῦ συγκροτηθεῖσαι Οἰκουμενικαί Σύνοδοι· εἰς ταύτας δέ, δύο καί μόναι προσετέθησαν ἐπί τῶν μεταγενεστέρων αὐτοκρατόρων. Ὁ Ἰουστινιανός διέπρεψε καί εἰς νικηφόρους πολέμους διά λαμπρῶν στρατηγῶν, καταλύσας τήν ἐν Καρχηδονίᾳ ἀρχήν τῶν Βανδήλων.
*(Ὁμιλία εἰς τήν ἐν Πάτραις «Διακίδειον Σχολήν Λαοῦ», κατόπιν προσκλήσεως τοῦ Σωματείου «Ἑνωμένη Ρωμηοσύνη» καί τῆς «Διακιδείου Σχολῆς», Κυριακή 28.5.2023)