Τοῦ κ. Παύλου Κλιματσάκη, Δρ. Φιλοσοφίας
Εἶναι τὸ Παγκόσμιο Οἰκονομικὸ Φόρουμ καὶ οἱ κήρυκές του, ὅπως ὁ Χαράρι, πρόδρομοι τοῦ τελικοῦ ἀντιχρίστου; Ἐπιχειροῦν οἱ παγκόσμιες οἰκονομικές, τεχνολογικὲς καὶ πολιτικὲς ἐλὶτ νὰ προδιαγράψουν τὴν πορεία τῆς ἀνθρωπότητας καὶ νὰ ἐλέγξουν τὶς ἀνθρώπινες κοινωνίες; Ὁδηγοῦν τελικά, συνειδητὰ ἢ ἀσυνείδητα, τὴν ἀνθρωπότητα σὲ μία τεχνολογικὴ φυλακή, ὥστε αὐτὸς ποὺ πλανᾶ τὰ ἔθνη νὰ ἔλθει νὰ κυβερνήσει καὶ νὰ ἐκδιώξει τὴν Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ;
Πρὶν ἀπὸ μερικὲς μέρες ἔλαβε χώρα ἡ ἐτήσια συνάντηση τοῦ Παγκόσμιου Οἰκονομικοῦ Φόρουμ στὸ Νταβὸς τῆς Ἑλβετίας μὲ θέμα τὴν ἀνοικοδόμηση τῆς ἐμπιστοσύνης γιὰ τὴν ἀντιμετώπιση παγκόσμιων προκλήσεων σὲ ἕνα σύνθετο γεωπολιτικὸ περιβάλλον. Συμμετεῖχαν ἡγέτες ἀπὸ τὸν πολιτικό, ἐπιχειρηματικὸ καὶ ἀκαδημαϊκὸ κόσμο καὶ ἀρχηγοὶ κρατῶν. Ἡ διοργάνωση σημαδεύτηκε ἀπὸ τὴν ὁμιλία τοῦ Ἀμερικανοῦ Προέδρου Ντόναλντ Τράμπ, ὁ ὁποῖος ἀνακοίνωσε τὴ συγκρότηση ἑνὸς «Συμβουλίου Εἰρήνης», τὸ ὁποῖο οὐσιαστικὰ ἀντικαθιστᾶ τὸν ΟΗΕ. Ἡ φετινὴ θεματολογία περιελάμβανε ἐπίσης συζητήσεις γιὰ τὴν Τεχνητὴ Νοημοσύνη (AI), τὴν ἐνεργειακὴ ἀσφάλεια, τὴν κλιματικὴ ἀλλαγὴ καὶ τὴ νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων ἐν μέσῳ γεωπολιτικῶν ἐντάσεων.
Τὸ Παγκόσμιο Οἰκονομικὸ Φόρουμ παρουσιάζεται ἀπὸ τοὺς ὀργανωτές του ὡς ἕνας οὐδέτερος χῶρος ἀνταλλαγῆς ἀπόψεων μεταξὺ πολιτικῶν, οἰκονομικῶν καὶ πνευματικῶν προσωπικοτήτων. Ἐπισήμως, δὲν παράγει ἀποφάσεις, οὔτε δεσμευτικὲς πολιτικές. Παρ’ ὅλα αὐτά, ἀσκεῖ ἐπιρροὴ κυρίως μέσῳ τῆς διαμόρφωσης ἑνὸς κοινοῦ πλαισίου κατανόησης τῶν παγκόσμιων προβλημάτων. Δὲν λέει τί πρέπει νὰ γίνει, ἀλλὰ συμβάλλει στὸ πῶς πρέπει νὰ σκεπτόμαστε γιὰ ὅ,τι γίνεται. Σὲ αὐτὸ τὸ πλαίσιο καλοῦνται νὰ μιλήσουν καὶ κάποιοι διανοούμενοι, οἱ ὁποῖοι παράγουν ἑρμηνευτικὰ σχήματα γιὰ τὸν κόσμο ποὺ ἀλλάζει. Ἀνάμεσά τους, ὁ Yuval Noah Harari ἔχει ἀναδειχθεῖ σὲ ἐμβληματικὴ φιγούρα. Ἐρωτᾶται λοιπὸν πῶς ἕνας ἄνθρωπος μὲ τόσο ἀφύσικες ἀπόψεις λαμβάνει τὸν λόγο σὲ τέτοια φόρα. Ἂς δοῦμε λοιπὸν ποιὲς εἶναι οἱ βασικές του ἰδέες
Ὁ Χαράρι καὶ ἡ μετατροπὴ τῆς ἱστορίας εἰς τεχνολογικὸν ἀφήγημα
To βασικὸ μοτίβο τῆς σκέψης τοῦ Yuval Noah Harari ἔγκειται στὴν ἑρμηνεία του γιὰ τὴν ἀνθρώπινη ἱστορία καὶ τὸ μέλλον της. Ὁ Harari δὲν ἐμφανίζεται ἁπλῶς ὡς ἱστορικὸς ἢ ὡς στοχαστὴς τῆς τεχνολογίας, ἀλλὰ ὡς ἀφηγητὴς ἑνὸς συνολικοῦ σχήματος ἑρμηνείας τῆς ἱστορίας, κατὰ τὴν ὁποία ἑρμηνεία ἡ ἀνθρωπότητα καλεῖται νὰ κατανοήσει τὸν ἑαυτό της σὲ συνθῆκες ραγδαίας τεχνολογικῆς μεταβολῆς.
Στὸ ἔργο του Sapiens, ἡ ἱστορία τοῦ ἀνθρώπου παρουσιάζεται ὡς ἱστορία φαντασιακῶν κατασκευῶν. Ἔθνη, θρησκεῖες, θεσμοί, ἀξίες καὶ ἠθικοὶ κανόνες περιγράφονται ὡς ἀφηγήματα ποὺ δὲν ἔχουν ἀντικειμενικὴ ὑπόσταση, ἀλλὰ ἀποκτοῦν πραγματικὴ ἰσχύ, ἐπειδὴ γίνονται συλλογικὰ πιστευτά. Ἡ ἰδέα αὐτὴ ἔχει ρίζες καὶ στὴν κοινωνικὴ θεωρία καὶ τὴν ἀνθρωπολογία, ἀλλὰ στὸν Harari ἀπολυτοποιεῖται: ἡ ἀνθρώπινη κοινωνία ἀνάγεται σὲ σύστημα συμβολικῆς διαχείρισης, καὶ τὸ νόημα σὲ ἐργαλεῖο συνεργασίας.
Πλῆθος στοχαστῶν, ὅπως καὶ ὁ Καστοριάδης, στοχάστηκαν ἐπὶ τὴ βάσει τῆς ἐσφαλμένης ἔννοια τοῦ φαντασιακοῦ, ἡ ὁποία ἀντικαθιστᾶ τὴν κλασσικὴ ἔννοια τῆς ἀλήθειας. Στὸν Χαράρι ὡστόσο, τὸ φαντασιακὸ ἀποσυνδέεται ἀπὸ κάθε ὑπαρξιακὸ ἢ κανονιστικὸ βάθος. Οἱ ἔννοιες τῆς ἀλήθειας, τῆς δικαιοσύνης ἢ τῆς ἐλευθερίας δὲν ἐξετάζονται ὡς τρόποι κατανόησης τοῦ ἀνθρώπινου εἶναι, ἀλλὰ ὡς λειτουργικὰ κατασκευάσματα. Ἔτσι, ἡ ἀνθρώπινη ἱστορία ἀπογυμνώνεται ἀπὸ κάθε ἐρώτημα περὶ τοῦ νοήματος καὶ τῆς περὶ τῆς ἀληθείας καὶ μετατρέπεται σὲ ἀλληλουχία ἐπιτυχημένων ἢ ἀποτυχημένων ἀφηγηματικῶν στρατηγικῶν.
Στὸ δεύτερο ἔργο του Homo Deus, αὐτὴ ἡ ὀπτικὴ μεταφέρεται στὸ μέλλον. Ὑποστηρίζει ὅτι ἡ ἀνθρωπότητα ἔχει σὲ μεγάλο βαθμὸ «λύσει» τὰ παραδοσιακά της προβλήματα, ὅπως πεῖνα, ἐπιδημίες, μαζικὴ βία, καὶ στρέφεται πλέον σὲ νέα σχέδια: ἀθανασία, εὐτυχία, ὑπέρβαση τῶν βιολογικῶν περιορισμῶν. Πρόκειται γιὰ προβληματισμὸ ποὺ σαφῶς ἐκκινεῖ ἀπὸ τὸ ἐννοιολογικὸ πλαίσιο τοῦ μετανθρωπισμοῦ. Ἡ τεχνολογία δὲν παρουσιάζεται ἁπλῶς ὡς ἐργαλεῖο, ἀλλὰ ὡς ἱστορικὴ δύναμη ποὺ ἀναδιαμορφώνει ριζικὰ τὸ ἀνθρώπινο ὑποκείμενο.
Κεντρικὴ ἐδῶ εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ «dataism». Ὁ ἄνθρωπος περιγράφεται ὡς σύστημα ἐπεξεργασίας δεδομένων, τοῦ ὁποίου οἱ ἀποφάσεις, οἱ ἐπιθυμίες καὶ οἱ ἀξίες μποροῦν νὰ ἀναλυθοῦν, νὰ προβλεφθοῦν καὶ νὰ βελτιστοποιηθοῦν ἀλγοριθμικά. Ἡ συνείδηση, ἡ ἐλευθερία καὶ ἡ βούληση ὑποβαθμίζονται σὲ ἐπιφαινόμενα σύνθετων βιολογικῶν καὶ πληροφοριακῶν διεργασιῶν, πλήρης νατουραλισμός. Ὁ Harari δὲν διερευνᾶ τί σημαίνει νὰ εἶναι ὁ ἄνθρωπος ὑποκείμενο ἐμπειρίας, πράξης καὶ εὐθύνης· προχωρᾶ ἀπευθείας σὲ μία λειτουργικὴ ἀναγωγὴ τοῦ ἀνθρώπου σὲ πληροφοριακὴ ὀντότητα. Ἡ θέση αὐτὴ παρουσιάζεται ὡς σχεδὸν αὐτονόητο συμπέρασμα τῆς ἐπιστημονικῆς προόδου.
Στὰ 21 Μαθήματα γιὰ τὸν 21ο αἰώνα, αὐτὴ ἡ ἀντίληψη μεταφράζεται σὲ πολιτικὸ καὶ κοινωνικὸ προβληματισμό. Ὁ Harari μιλᾶ γιὰ «hackable humans», γιὰ τὴν κρίση τῆς φιλελεύθερης δημοκρατίας, γιὰ τὴν ἀδυναμία τῶν ἐθνικῶν κρατῶν νὰ ἐλέγξουν παγκόσμιες τεχνολογικὲς δυνάμεις. Παρουσιάζει ἕνα μέλλον ὅπου ἡ πολιτικὴ ὑποχωρεῖ μπροστὰ στὴν τεχνολογικὴ καὶ ἀλγοριθμικὴ ἰσχύ, καὶ ὅπου ἡ βασικὴ πρόκληση εἶναι ἡ προσαρμογή, ὄχι ἡ ἐπιλογή, πλήρης κοινωνικὸς δαρβινισμὸς δηλαδή, ποὺ ἀναιρεῖ πλήρως τὸ ἀνθρώπινο αὐτεξούσιο.
Τὸ κρίσιμο σημεῖο εἶναι ὅτι σὲ κανένα ἀπὸ τὰ ἔργα του δὲν τίθεται ρητὰ τὸ ἐρώτημα τοῦ «δέοντος» σὲ θεμελιῶδες ἐπίπεδο. Ὁ Harari δὲν ρωτᾶ ἂν αὐτὴ ἡ μορφὴ τεχνολογικῆς ἐξέλιξης εἶναι ἐπιθυμητὴ ὑπὸ τὸ πρίσμα μίας συγκεκριμένης ἀντίληψης τοῦ ἀνθρώπου. Ὑποθέτει σιωπηρὰ ὅτι ἡ τεχνολογικὴ κατεύθυνση εἶναι δεδομένη καὶ ἀναπόφευκτη, καὶ ὅτι τὸ μόνο ἀνοιχτὸ ζήτημα εἶναι ἡ διαχείριση τῶν συνεπειῶν της.
Αὐτὸς ἀκριβῶς εἶναι καὶ ὁ λόγος ποὺ ὁ Harari βρίσκει τόσο πρόσφορο ἔδαφος σὲ φόρα ὅπως τὸ WEF. Ὁ λόγος του γίνεται ἀντιληπτὸς ὡς φιλοσοφικός, χωρὶς ταυτόχρονα νὰ συγκρούεται μὲ πολιτικὰ ἢ οἰκονομικὰ συμφέροντα. Δὲν ἀπαιτεῖ ριζικὴ ἐπανεξέταση τῶν θεμελίων τῆς σύγχρονης κοινωνίας· προσφέρει ἕνα ἑρμηνευτικὸ πλαίσιο, μέσα στὸ ὁποῖο ἡ ὑπάρχουσα τάξη πραγμάτων μπορεῖ ἁπλῶς νὰ ἀναπροσαρμοστεῖ. Οἱ ἰδέες του παρέχουν ἕνα ἀφήγημα παγκόσμιας μετάβασης, στὸ ὁποῖο ἡ ἀνθρωπότητα ἐμφανίζεται ὡς θεατὴς καὶ διαχειριστὴς μίας τεχνολογικῆς μοίρας ποὺ ἔχει ἤδη τεθεῖ σὲ κίνηση.
Ὁ Harari, βεβαίως, δὲν εἶναι ὁ μόνος διανοούμενος ποὺ καλεῖται σὲ διεθνῆ φόρα. Στὸ ἴδιο ἢ παρόμοιο πλαίσιο ἐμφανίζονται στοχαστὲς, ὅπως ὁ Nick Bostrom, ὁ Peter Singer ἢ ἀναλυτὲς γεωπολιτικῆς ὅπως ὁ Fareed Zakaria. Αὐτοὶ εἶναι κάπως πιὸ σοβαροί: Ὁ Bostrom, γιὰ παράδειγμα, ἀσχολεῖται μὲ τὰ ὑπαρξιακὰ ρίσκα τῆς τεχνητῆς νοημοσύνης. Ἀναλύει συγκεκριμένα σενάρια κινδύνου, πιθανοτήτων καὶ θεσμικῆς ἀποτυχίας. Ὁ Singer κινεῖται στὸ πεδίο τῆς ἐφαρμοσμένης ἠθικῆς, θέτοντας ἐρωτήματα εὐθύνης, δικαιοσύνης καὶ παγκόσμιας ἀλληλεγγύης. Ὁ Zakaria προσφέρει μία ρεαλιστικὴ γεωπολιτικὴ ἀφήγηση, χωρὶς τεχνολογικὸ μεσσιανισμό.
Κοινὸ στοιχεῖο ὅλων αὐτῶν, συμπεριλαμβανομένου τοῦ Harari, εἶναι ὅτι κανείς τους δὲν θέτει ρητὰ ὀντολογικὰ ἐρωτήματα. Δὲν διερωτῶνται τί εἶναι ὁ ἄνθρωπος, ποιὰ εἶναι ἡ φύση τῆς ἀνθρώπινης πράξης, ποιὸ εἶναι τὸ νόημα τῆς ἐλευθερίας ἢ τῆς ἱστορικότητας. Ὁ ἄνθρωπος ἀντιμετωπίζεται ὡς δεδομένη μονάδα: φορέας συμφερόντων, δικαιωμάτων, ἐπιθυμιῶν καὶ κινδύνων.
Ἡ ἀπουσία ὀντολογίας ὡς δομικὸν χαρακτηριστικὸν
Ἡ ἀπουσία ἐρωτημάτων γιὰ τὴν φύση καὶ τὸν προορισμὸ τοῦ ἀνθρώπου δὲν εἶναι τυχαία. Ὁ λόγος ποὺ κυριαρχεῖ στὸ WEF εἶναι διαχειριστικὸς καὶ κανονιστικός. Τὸ βασικὸ ἐρώτημα εἶναι: Δεδομένης τῆς τεχνολογικῆς ἐξέλιξης, πῶς πρέπει νὰ ρυθμίσουμε τὶς συνέπειές της; Ἡ θεμελιώδης διερεύνηση τοῦ τί εἶναι ὁ ἄνθρωπος καὶ πῶς πρέπει νὰ ὑπάρχει στὸν κόσμο, ἀπουσιάζει, ἐπειδὴ θεωρεῖται ἄχρηστη γιὰ τὴ λήψη ἀποφάσεων. Ἀκόμη καὶ ὅταν γίνεται λόγος περὶ «ἀνθρωπιστικῶν ἀξιῶν», αὐτὲς γίνονται ἀντιληπτὲς μὲ βάση τὴν ἐπικρατοῦσα μηδενιστικὴ καὶ ἀθεϊστικὴ ἀξιολογία τοῦ δυτικοῦ ἀνθρώπου. Ἡ τεχνολογία ἀντιμετωπίζεται σὰν φυσικὸ φαινόμενο, σχεδὸν σὰν μοῖρα. Τὸ ἐρώτημα «πρέπει νὰ ὑπάρξει αὐτὴ ἡ τεχνολογία;» ἀντικαθίσταται ἀπὸ τὸ «πῶς θὰ ζήσουμε μὲ αὐτήν;».
Ἡ ὀρθόδοξος ὀπτικὴ
Ἀκόμη καὶ φιλοσοφικὲς προσεγγίσεις τῆς τεχνολογίας τοῦ 20οῦ αἰώνα, ὅπου εἶχε ἤδη προκύψει ἡ ἀπομάκρυνση ἀπὸ τὴν κλασσικὴ μεταφυσική, ὅπως γιὰ παράδειγμα στὸν Heidegger, στὴν Arendt ἢ στὸν Jonas ἀντιμετώπισαν τὴν τεχνολογία ὄχι ἁπλῶς ὡς ἐργαλεῖο ἢ κίνδυνο, ἀλλὰ ὡς τρόπο ἀποκάλυψης τοῦ κόσμου καὶ τοῦ ἀνθρώπου μέσα σὲ αὐτόν. Ἔγινε δηλαδὴ προσπάθεια διατύπωσης μίας ὀντολογίας. Ὁ προβληματισμὸς αὐτός, ἀλλὰ πολὺ περισσότερο ὁ κλασσικὸς φιλοσοφικὸς τρόπος σκέψης, ἀπουσιάζει πλήρως ἀπὸ τὸν σύγχρονο δημόσιο λόγο τῶν διεθνῶν φόρα, καθὼς οἱ ὀργανωτὲς τους ἐνδιαφέρονται κυρίως γιὰ τὸν κανονιστικὸ ἔλεγχο τῶν σύγχρονων κοινωνιῶν μέσῳ τῆς τεχνολογίας.
Ὅσο καὶ ἂν προσπαθοῦν οἱ οἰκονομικὲς καὶ τεχνολογικὲς ἐλὶτ νὰ παρουσιάσουν τὶς ἐνέργειές τους ὡς ἐνδιαφέρον γιὰ τὴν συνολικὴ πορεία τῆς ἀνθρωπότητας, εὔκολα διακρίνει κανεὶς ὅτι κατὰ βάθος τὸ μόνο ποὺ μπορεῖ νὰ προκύψει ἀπό, ὅπως φαίνεται ἰδιαίτερα ἀπὸ τὸν τρόπο σκέψης τοῦ Χαράρι, δὲν εἶναι παρὰ ὁ ἐπιδιωκόμενος ἔλεγχος τῶν ἀνθρώπων, ἡ φυλάκισή τους σὲ ἕνα τεχνολογικὸ κλουβί, χωρὶς διέξοδο πρὸς μία αὐτόνομη ζωή. Ὁ ἀπώτερος στόχος αὐτοῦ τοῦ ἐγχειρήματος ὡστόσο δὲν εἶναι φανερὸς οὔτε σὲ αὐτοὺς ποὺ ἀναπτύσσουν τὴν τεχνολογία οὔτε σὲ αὐτοὺς ποὺ παριστάνουν τοὺς διανοούμενους τῆς τεχνολογίας, ὅπως ὁ Χαράρι. Ὅλοι αὐτοὶ ἔχουν ἕνα κοινὸ καθηγητή, ὁ ὁποῖος κρύβεται στὰ βάθη τῆς καρδιᾶς τους καὶ δὲν εἶναι ἄλλος ἀπὸ τὸν χαιρέκακο ὄφι, τὸν Διάβολο, τοῦ ὁποίου τὰ σχέδια ἀσυνείδητα ἢ σὲ ὁρισμένες περιπτώσεις ἴσως καὶ συνειδητὰ ὑπηρετοῦν. Αὐτὸς λοιπὸν ὁ ἐξ ὑπαρχῆς φονέας τῶν ἀνθρώπων καὶ πατὴρ τοῦ ψεύδους, ὑποκινεῖ τὰ πάθη ὅλου αὐτοῦ τοῦ τεχνολογικοῦ συρφετοῦ καὶ τῶν ψευδοπροφητῶν του, νὰ παράγουν καὶ διαδίδουν τεχνολογίες καὶ διδασκαλίες, οἱ ὁποῖες θολώνουν ὅλο καὶ περισσότερο τὸν ἤδη ἀμαυρωμένο νοῦ τῶν περισσότερων συγχρόνων μας ἀνθρώπων, ποὺ ἀναζητοῦν τὴν εὐδαιμονία τους ἐκεῖ ποὺ δὲν ὑπάρχει. Ὁ Διάβολος μὲ ὅλους αὐτοὺς δὲν κάνει τίποτε ἄλλο ἀπὸ τὸ νὰ ἀναμασᾶ τὸ ἴδιο παραμύθι ποὺ εἶπε στὴν Εὕα, ὅτι δηλαδὴ μποροῦμε νὰ γίνουμε θεοὶ χωρὶς θεό. Αὐτὴ εἶναι ἡ μοναδικὴ ἁμαρτία ὅλων τῶν ἀνθρώπων σὲ ὅλες τὶς ἐποχές, ἡ ὑπερηφάνεια, ὅτι δηλαδὴ δὲν ἔχουμε ἀνάγκη τὸν Θεό, ὅτι μποροῦμε νὰ ὑπάρχουμε αὐτόνομα καὶ ὅτι θὰ γίνουμε, λέει, θεοὶ ἀπὸ μόνοι μας. Ὤ, τῆς ἀφελείας ἢ καλύτερα, ὤ, τῆς πονηρίας!
Εἰδικὰ ἡ ἁλματώδης ἀνάπτυξη τῆς τεχνολογίας στὴν ἐποχή μας, καθιστᾶ σαφὲς ὅτι τὸ μόνο ἀντίβαρο στὴν νέα αὐτὴ σατανικὴ πλάνη δὲν μπορεῖ, ὅπως καὶ στὸ παρελθὸν ἄλλωστε μὲ τὶς παλαιὲς σατανικὲς πλάνες, νὰ εἶναι κάτι ἄλλο ἀπὸ τὴν ὀρθοδοξία, διότι μόνο ἡ κοινωνία μὲ τὸν Θεό, ἡ ὁποία ὑπάρχει μέσα στὴν Ἐκκλησία, ἀποκαλύπτει τὴν ἀληθῆ ὀντολογία τοῦ ἀνθρώπου, τί πραγματικὰ εἶναι ὁ ἄνθρωπος, ποιὰ εἶναι ἡ φύση του, ποιοὶ εἶναι οἱ περιορισμοί του, ἀλλὰ καὶ ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι πλασμένος, γιὰ νὰ γίνει κατὰ χάριν Θεός. Αὐτὰ ὅμως εἶναι πραγματικά, δὲν εἶναι οἱ χίμαιρες ποὺ ὁραματίζονται οἱ πρεσβευτὲς τῆς τεχνολογικῆς οὐτοπίας, ποὺ θὰ γίνει δυστοπία, οὔτε οἱ σατανικὲς ἀξιώσεις τοῦ μετανθρωπισμοῦ. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ τόσο ὁ Χαράρι, ἀλλὰ καὶ ὅσοι σκέπτονται σὰν τὸν Χαράρι, καὶ βλέπουν τὴν τεχνολογία ὡς πεπρωμένο τῆς ἀνθρωπότητας, οὐσιαστικὰ λειτουργοῦν ὡς μικροὶ ἀντίχριστοι ποὺ προετοιμάζουν τὴν ὁδὸ τοῦ τελικοῦ μεγάλου Ἀντιχρίστου, γιὰ νὰ φυλακίσει τεχνολογικά τούς ἀνθρώπους καὶ νὰ τοὺς ἀναγκάσει νὰ τὸν προσκυνήσουν, ὥστε νὰ ἀρνηθοῦν τὸν Χριστό. Ὅποιος ὅμως ἔχει νήφουσα καρδία καὶ ὅποιος πενθεῖ δὲν μπορεῖ νὰ παρασυρθεῖ ἀπὸ τὶς τεχνολογικὲς σειρῆνες καὶ τοὺς διανοούμενους τσιράκια τῶν ἐλίτ.