(Ἐξαγοραζόμενοι τὸν καιρόν… – Ἐφεσ. 5, 16)
Γράφει ὁ κ. Νικόλαος Ἐ. Σακαλάκης, Μαθηματικός
Ἀναμφίβολα, ἡ ἀνθρώπινη κοινωνία, ὡς κορυφαῖο-λογικὸ τμῆμα τῆς ἔκτασης τοῦ γεγονότος τῆς Δημιουργίας ὑπάγεται (καὶ αὐτή), ὡς βιολογικὸς καὶ πνευματικὸς ὀργανισμός, στὸ καθολικότερο γεγονὸς τῆς ροῆς τοῦ χρόνου. Διακρίνεται, βέβαια, ἡ ἀνθρώπινη κοινωνία ἀπὸ τὶς συμβιώσεις τῶν ζῴων μὲ τὸ γεγονὸς τοῦ πολιτισμοῦ, ποὺ δημιούργησε ἡ ἀνώτερη πνευματικὴ φύση τοῦ ἀνθρώπου.
«Ψυχὴν ἔλαβες νοεράν, δι’ ἧς Θεὸν περινοεῖς, τῶν ὄντων τὴν φύσιν λογισμῷ καθoρᾶς, σοφίας δρέπῃ καρπὸν ἥδιστον», παρατηρεῖ ὁ Μ. Βασίλειος («Πρόσεχε σαὐτῷ» – P.G. 31, 212).
Μετάφρασις: «Ἔλαβες πνευματικὴν ψυχήν, μὲ τὴν ὁποίαν σκέπτεσαι διὰ τὸν Θεόν, βλέπεις μὲ τὸν στοχασμὸν τὴν φύσιν τῶν ὄντων, γιὰ νὰ συλλέγεις τὸν πάρα πολὺ γλυκὺ καρπὸν τῆς σοφίας».
Αὐτὴ ἡ σύνδεση ὕλης καὶ πνευματικῆς ἐνέργειας (ψυχῆς) τοῦ ἀνθρώπου δημιούργησε ἀπεριόριστη ποικιλία μορφῶν πολιτισμοῦ, ἔτσι ὥστε ἡ κάθε μία ἀπ’ αὐτὲς νὰ διαδέχεται τὴν ἄλλη, ὡς συνέχεια στὸ χῶρο καὶ στὸν χρόνο. Ἡ πνευματικὴ δωρεὰ τοῦ Ἁγίου Τριαδικοῦ Θεοῦ στὸν ἄνθρωπο, αὐτὴ καθόρισε τὴν σταδιακὴ ἐξέλιξη τῶν νοητικῶν καὶ ἠθικῶν δυνατοτήτων του στὴ ροὴ τοῦ χρόνου.
Νὰ θυμηθοῦμε ὅτι ἡ σχέση ὕλης καὶ χρόνου εὑρίσκεται σὲ ἀλληλεπίδραση ἀπὸ τὴν ἀρχὴ τῆς Δημιουργίας.
Ὅσα (ἀνωτέρω) ὑπογραμμίσαμε, περικλείονται στὴ διδασκαλία τοῦ Μ. Βασιλείου: «Καὶ ὅταν πλέον ἦλθεν ἡ ὥρα νὰ εἰσαχθῆ εἰς τὰ ὄντα καὶ ὁ κόσμος αὐτός, πρῶτα μὲν ὡς σχολεῖον καὶ ἐκπαιδευτήριον τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν, ἔπειτα δὲ καὶ ὡς κατάλληλος τόπος διαβιώσεως ὅλων ἐν γένει ὅσα ἀναπτύσσονται καὶ φθείρονται, τότε ἐκτίσθη ὡς βάσις ἡ ροὴ τοῦ χρόνου σύμφυτος μὲ τὸν κόσμον καὶ μὲ τὰ ζῷα του καὶ τὰ φυτά του, μία ροὴ ποὺ συνεχῶς ἐπείγεται καὶ τρέχει παραπλεύρως πρὸς αὐτά, καὶ πουθενὰ δὲν τερματίζει τὸν δρόμο της».
«συμφυὴς ἄρα τῷ κόσμῳ καὶ τοῖς ἐν αὐτῷ ζώοις τε καὶ φυτοῖς ἡ τοῦ χρόνου διέξοδος ὑπέστη…», κατὰ τὸ ἀρχαῖο κείμενο (Ἑξαήμερος Α΄, 20 – Ε.Π.Ε. 4 – Μ. Βασιλείου Ἔργα).
Ἡ ἀνελικτικὴ πορεία τῆς ἀνθρωπότητας, πορεία βιοτικὴ καὶ πνευματική, χρειάσθηκε χρόνο γιὰ τὴν προσαρμογή της στὸ βιοφυσικό της περιβάλλον. Χρειάσθηκε χρόνο γιὰ τὴν ρύθμιση τῶν ἐσωτερικῶν της σχέσεων, τῶν ὁποίων προβολὴ εἶναι (ὅπως ἤδη τονίσαμε) ὁ πολιτισμός.
Τὸν τεχνικὸ πολιτισμὸ μέσα στὴν Ἱστορία, ὡς σχέση ψυχῆς καὶ ὕλης στὴ ροὴ τοῦ χρόνου, ὑπογραμμίζει – ἑρμηνεύει ὁ Μ. Βασίλειος στὴν ὁμιλία του εἰς τὸ «Πρόσεχε σεαὐτῷ» (P.G. 31, 212):
«Ὅλα μὲν τὰ ζῷα τῆς ξηρᾶς καὶ τὰ ἥμερα καὶ τὰ ἄγρια, ὅλα δὲ ὅσα ζοῦν μέσα εἰς τὰ ὕδατα καὶ ὅσα πετῶντας διασχίζουν τὸν ἀέρα τοῦτον εἶναι ὑπὸ τὴν ἰδικήν σου κυριότητα καὶ ἐξουσίαν. Σὺ λοιπὸν δὲν ἀνεκάλυψες τὰς τέχνας καὶ δὲν ἵδρυσες πόλεις καὶ δὲν ἐπενόησες ὅσα εἶναι ἀναγκαῖα καὶ ὅσα εἶναι πρὸς τέρψιν; Δὲν εἶναι πλωτὰ πρὸς χάριν σου τὰ πελάγη ἐξ αἰτίας τοῦ λογικοῦ σου; Δὲν ἐξυπηρετεῖ ἡ γῆ καὶ ἡ θάλασσα τὴν ἰδικήν σου ζωήν; Δὲν ἐπιδεικνύουν τὴν τάξιν των εἰς σὲ ὁ ἀὴρ καὶ ὁ οὐρανὸς καὶ οἱ κυκλικοὶ χοροὶ τῶν ἄστρων;».
Ἀποροῦμε μὲ τὴν ἀλογία τῶν ὑλιστῶν, ποὺ ἀποδίδουν τὸν κόσμο στὸ «σωστὸ καὶ φωτισμένο γοῦστο» τῆς ὕλης – φύσης!
Στὸ πεδίο τῶν ἀνθρωπίνων δραστηριοτήτων, ἐκεῖ ποὺ ἡ ἀνθρώπινη βούληση ρυθμίζει (ἐν χρόνῳ) τὰ γεγονότα ποὺ τῆς ἀναλογοῦν, χρειάζεται ἡ ὀρθὴ χρηστικὴ ρύθμιση – ἐκτίμηση τοῦ χρόνου, ὡς ἀναγκαιότητα τῆς ἐφαρμοσμένης δραστηριότητας (τεχνικὰ ἔργα, Ἰατρική, ἐκπαίδευση κ.λπ.).
Ὁ σοφὸς Χείλων ὁ Λακεδαιμόνιος (σοφὸς τῆς ἀρχαιότητας), συναρτώντας διαδικασίες καὶ πραγματοποίηση, τόνισε: «ΧΡΟΝΟΥ ΦΕΙΔΟΥ». Αὐτὸ σημαίνει «κάνε οἰκονομία στὸν χρόνο σου, μὴ τὸν σπαταλᾶς ἄσκοπα, ξόδευέ τον μὲ σύνεσ绨. Νὰ θυμηθοῦμε, ἐδῶ, καὶ τὰ δύο βασικὰ εἴδη τοῦ χρόνου, τὸν βιολογικὸ – ἀντικειμενικὸ καὶ τὸν προσωπικὸ – ὑπαρξιακό.
Αὐτὴ τὴν οἰκονομία τοῦ χρόνου, ποὺ ὑπογραμμίζει (διαχρονικὰ) ὁ Χείλωνας, τὴν ἀποδίδει (μεταφορικὰ) καὶ ἡ λαϊκὴ σοφία:
«Κοίτα μὴ χάσεις τὸ τραῖνο…», ἐννοώντας νὰ καταναλωθεῖ ὁ χρόνος, εἴτε στὴν ἐργασία, εἴτε στὴν ὑγεία, εἴτε στὴν παιδεία, εἴτε στὴν ἐκκλησιαστικὴ ζωή, εἴτε… εἴτε… εἴτε, στὰ σωστὰ ὅριά του ὑπογραμμίζοντας, ἔτσι, τὸ πολύτιμο τοῦ χρόνου, ὡς φυσικοῦ πόρου, ὡς λειτουργικὸ πλαίσιο τῆς ζωῆς, ὡς ἀπαραίτητο μέσο στὸ ξετύλιγμα τῆς ἐν Χριστῷ πνευματικῆς ζωῆς.
Εἶναι ἀλήθεια, ὅτι ὁ φωτισμὸς τοῦ Ἁγίου Πνεύματος συμβάλλει καθοριστικὰ στὴν χρήση – ἐκτίμηση τοῦ χρόνου μπροστὰ σ’ ἕνα σταυροδρόμι ἐπιλογῶν, σταυροδρόμι, γιὰ παράδειγμα, ἐπιλογῆς μίας ἰατρικῆς θεραπείας, μίας ἐπιλογῆς ἐργασίας ἢ μίας ἐπιλογῆς κατάλληλου προσώπου γιὰ συζυγία, στὸν εὐλογημένο ἐκκλησιαστικὸ (Ὀρθόδοξο) γάμο, κ.λπ.
Δυστυχῶς, μέσα στὸ μεγαλεῖο τοῦ κινητοῦ Σύμπαντος, στοὺς ἤρεμους φυσιολογικοὺς ρυθμοὺς – μετασχηματισμοὺς τοῦ χρόνου, ὡς ἡμέρα – νύκτα, ὡς διαδοχὴ ἐποχῶν καὶ ἐτῶν, οἱ «ἔνδοξοι» τῆς Γῆς, ὄχι οἱ μεγαλοφυεῖς, προσπαθοῦν ἐπιταχύνσεις ἢ καὶ ἐπιβραδύνσεις τοῦ ἱστορικοῦ γίγνεσθαι (πόλεμοι, οἰκονομικὲς κρίσεις, τεχνητὲς ἐπιδημίες κ.λπ.), μὲ ἀποτέλεσμα νὰ δημιουργοῦν ἀθεράπευτες (κοσμικὰ) δυστυχίες, ἀσταμάτητες ὑπαρξιακὲς ἀνησυχίες – ἄγχη, χωρὶς ἐγγυήσεις γιὰ τὸ μέλλον, μὲ ὁρίζοντα ὁμιχλώδη, γεμάτο κινδύνους (πυρηνικά, ἐπιδημίες, κ.λπ.).
Ἐπειδὴ ἡ ζωὴ προηγεῖται τῆς Φιλοσοφίας καὶ τῆς Ἐπιστήμης, ἡ βραχυχρόνια ἀνθρώπινη ὕπαρξη ἔχει ἀνάγκη τῆς πνευματικότητας τῆς Ὀρθοδοξίας, θεωρητικῆς καὶ πρακτικῆς.
«Ἐξαγοραζόμενοι τὸν καιρόν, ὅτι αἱ ἡμέραι πονηραὶ εἰσι», ἀποφαίνεται μὲ θεόπνευστη ἐγκυρότητα ὁ Ἀπ. Παῦλος.
Στὴν Πατερικὴ γραμματεία καὶ κυρίως στὴν Ἁγία Γραφή, τονίζεται ὅτι μὲ τὸ χρῆμα «χρόνος» ἀγοράζεται ἡ ἄχρονη (ἀτελεύτητη) Βασιλεία τοῦ Θεοῦ. Ὁ Ἅγιος Ἰουστῖνος Πόποβιτς τονίζει, κατηγορηματικά:
«Ἄνευ τοῦ γλυκυτάτου Κυρίου Ἰησοῦ εἶναι φοβερὰ καὶ χωρὶς νόημα καὶ αὐτὴ ἡ βραχυχρόνιος ἐπίγειος ζωή, πολὺ δὲ περισσότερον ἡ ἀπέραντος καὶ ἀτελεύτητος ἀθανασία» («Ἄνθρωπος καὶ Θεάνθρωπος» – Σελ. 16).