Τοῦ κ. Εὐαγγέλου Γριβάκου, Ἀντιστρατήγου ἐ.ἀ. – Νομικοῦ
Πενῆντα (50) χρόνια μετὰ τὴν τουρκικὴ εἰσβολὴ καὶ τὸ ζήτημα τῶν ἀγνοουμένων εἶναι ἕνα συλλογικὸ τραῦμα, μία τραγικὴ πτυχὴ τοῦ Κυπριακοῦ ποὺ πλανᾶται ἀκόμη ἄλυτο πάνω ἀπὸ τὸ νησί. Μὲ τὴν τουρκικὴ εἰσβολὴ νὰ ἔχει στρατιωτικὰ ὁλοκληρωθεῖ στὶς 16 Αὐγ. 1974, ὁ κύριος ὄγκος ἀνταλλαγῆς αἰχμαλώτων μεταξὺ τῶν ἀντιπάλων περατώθηκε μέχρι τὸν Σεπτέμβριο τοῦ ἰδίου ἔτους (καὶ ἀργότερα σποραδικά), ἐπιβεβαιώνοντας τοὺς φόβους τῶν συγγενῶν ὅσων εἶχαν λάβει μέρος στὶς ἐπιχειρήσεις ὅτι τὰ προσφιλῆ τους πρόσωπα εἶχαν ὁριστικὰ χαθεῖ ἢ ἐλάχιστες ἐλπίδες εἶχαν νὰ τὰ ξαναδοῦν. Πρόκειται γιὰ μία ἀνείπωτη τραγῳδία μὲ τὶς ἑκατοντάδες ἀτόμων νὰ ἀγνοεῖται ἡ τύχη τους καὶ τὰ ἀκανθώδη ἐρωτήματα νὰ παραμένουν ἀναπάντητα μέσα ἀπὸ τὴν ἀχλὴ τῶν ἄπειρων κρατικῶν λαθῶν, τῆς παραπληροφόρησης, τῆς ἀνεύθυνης φημολογίας καὶ τῆς μαύρης προπαγάνδας.
Μετὰ τὸ καλοκαίρι 1974, ἡ Κυπριακὴ Δημοκρατία (ΚΔ) ἵδρυσε τὴν «Ὑπηρεσία Ἀγνοουμένων», μὲ σκοπὸ τὴν καταγραφή τους καὶ τὴν συλλογὴ τεκμηρίων περὶ τῆς τύχης τους. Τὴν ἴδια περίοδο, οἱ συγγενεῖς τῶν ἀγνοουμένων συγκροτοῦν τὴν «Παγκύπρια Ὀργάνωση Συγγενῶν Ἀγνοουμένων» (ΠΟΣΑ), ποὺ ἀναλαμβάνει τὴν ὑποχρέωση κοινοποιήσεων καὶ πληροφόρησης τῶν ἀναζητήσεών τους. Ἀπὸ τὰ συγκεντρωθέντα στοιχεῖα προέκυψε λίστα μὲ ἀρχικὰ 1.619 ἀγνοούμενους (ἐκ τῶν ὁποίων 83 Ἑλλαδίτες), ἕνας ἀριθμὸς ποὺ κατέληξε νὰ γίνει σύμβολο τοῦ ἀγώνα τῆς καταγγελτικῆς πολιτικῆς τῆς ἑλληνοκυπριακῆς ἡγεσίας κατὰ τῆς Τουρκίας.
Στὶς διακοινοτικὲς συνομιλίες ποὺ κατὰ καιροὺς διεξήχθησαν μετὰ τὴν εἰσβολή, ἡ Ἑλληνοκυπριακὴ (Ε/Κ) πλευρὰ ἔθεσε τὸ θέμα στὴν ἀνθρωπιστική του μορφή, ἀλλὰ ἡ Τουρκία παράνομα ἀρνεῖτο ὅτι κρατοῦσε αἰχμαλώτους, ἰσχυριζόμενη ὅτι οἱ ἀγνοούμενοι σκοτώθηκαν στὰ πεδία τῶν μαχῶν ἢ κατὰ τὸ πραξικόπημα χωρὶς , ὅμως, νὰ θέλει νὰ παρουσιάσει ἀποδεικτικὰ στοιχεῖα πρὸς τοῦτο. Γιὰ τὸν λόγο αὐτόν, ἄλλωστε, ἔχει καταδικασθεῖ κατ’ ἐπανάληψη ἀπὸ τὸ Εὐρωπαϊκὸ Δικαστήριο Δικαιωμάτων τοῦ Ἀνθρώπου (ΕΔΔΑ). Ἂς σημειωθεῖ ὅτι τὴν ἴδια πολιτικὴ ἀκολούθησε καὶ ὁ Ραοὺφ Ντεκτάς γιὰ τοὺς ἀγνοούμενους Τ/Κ τῶν διακοινοτικῶν συγκρούσεων 1963-64, τοὺς ὁποίους ἀνακήρυξε , χωρὶς τὴν γνώμη καὶ συγκατάθεση τῶν συγγενῶν τους, ὡς «μάρτυρες» ὁριστικῶς ἀπολεσθέντες. Θὰ πρέπει, ὅμως, νὰ ὁμολογηθεῖ ὅτι, μετὰ τὸ 1974, οἱ κυπριακὲς κυβερνήσεις, γιὰ διπλωματικοὺς λόγους, ἐπέτρεψαν νὰ δημιουργηθεῖ ἕνα πέπλο σιωπῆς καὶ μυστηρίου γύρω ἀπὸ τὴ λίστα τῶν 1.619 ἀγνοουμένων, ἀφήνοντας τοὺς συγγενεῖς τους ἕρμαια τῆς ἀβεβαιότητας καὶ τῶν ἐπιτηδείων ποὺ ἰσχυρίζονταν ὅτι εἶχαν στοιχεῖα γιὰ τὰ προσφιλῆ τους πρόσωπα, ὑφαρπάζοντας ἀπὸ αὐτοὺς σημαντικὰ χρηματικὰ ποσά. Ἕνας ἀπὸ τοὺς λόγους ἀπόρριψης τῶν ἰσχυρισμῶν τῆς Τουρκίας περὶ ἀνυπαρξίας ἀγνοουμένων ἦταν οἱ εὐτυχεῖς συγκυρίες ποὺ ἐπέτρεψαν στὸν Ἐρυθρὸ Σταυρὸ καὶ τὸν ΟΗΕ νὰ ἐντοπίσουν καὶ ἀπελευθερώσουν ἑπτὰ (7) Ἑλλαδίτες καὶ Ε/Κ κρατουμένους στὶς φυλακὲς τῶν Κατεχομένων ποὺ τοὺς ἔκρυβαν οἱ Τοῦρκοι. Συνεπῶς δὲν ἀποκλείεται νὰ ὑπῆρχαν περισσότεροι, κάποιοι ἀπὸ τοὺς ὁποίους δυνατὸν νὰ ζοῦν μέχρι σήμερα. Φῆμες ἔχουν κυκλοφορήσει πὼς οἱ ἑλληνικὲς καὶ κυπριακὲς μυστικὲς ὑπηρεσίες ἔχουν ἐντοπίσει στὰ βάθη τῆς Ἀνατ. Τουρκίας ἀγνοούμενους, ἀλλὰ περὶ τούτων μόνο ἐνδείξεις ὑπάρχουν , ὄχι ἀποδείξεις. Ὁ τουρκικὸς στρατὸς ἔχει στὰ ἀρχεῖα του πολλὰ διαφωτιστικὰ στοιχεῖα γιὰ τοὺς ἀγνοούμενους, τοὺς φονευθέντες στὰ πεδία τῶν μαχῶν καὶ ἐκτὸς αὐτῶν, τοὺς ὁμαδικοὺς τάφους καὶ τὶς μετακινήσεις τους, τοὺς αἰχμαλώτους, τοὺς φυλακισμένους κλπ, ἀλλὰ ἀρνεῖται νὰ τὰ κοινοποιήσει, φοβούμενος, ἀσφαλῶς, τὶς ἐπιπτώσεις ἀπὸ τὰ ἐγκλήματα πολέμου ποὺ διέπραξε.
Τὸ 1977, ὁ τότε ΓΓ/ΟΗΕ Κοὺρτ Βαλχάιμ, προκειμένου νὰ δώσει λύση στὰ ἀδιέξοδα ποὺ εἶχαν δημιουργηθεῖ, εἰσηγήθηκε καὶ στὶς δύο πλευρὲς τὴ σύσταση διερευνητικῆς ἐπιτροπῆς, κάτι ποὺ ἡ τουρκικὴ πλευρὰ στὴν ἀρχὴ ἀρνοῦνταν. Τελικά, ὑπὸ τὴν πίεση τοῦ διεθνοῦς παράγοντα καὶ τῶν Ἀμερικανῶν ὑποχώρησε καὶ τὸ 1981 συγκροτήθηκε ἡ «Διερευνητικὴ Ἐπιτροπὴ Ἀγνοουμένων» (ΔΕΑ) μὲ μέλη ἀπὸ ἐκπροσώπους τῶν Ε/Κ, τῶν Τ/Κ καὶ τοῦ ΟΗΕ . Σκοπὸς της ἦταν ἡ δι’ ἐκταφῆς ἀνάκτηση, ταυτοποίηση καὶ ἐπιστροφὴ τῶν λειψάνων στοὺς οἰκείους των Ε/Κ καὶ Τ/Κ ποὺ ἦταν ἀγνοούμενοι ἀπὸ τὶς διακοινοτικὲς συγκρούσεις ἀπὸ τὸ 1963-64 μέχρι τὸ 1974.
Δεκαετίες ὁλόκληρες ἡ Τουρκία, προβάλλοντας διαδικαστικὲς προφάσεις, κωλυσιεργοῦσε τὴν ἔναρξη τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἐπιτροπῆς, παραβιάζοντας συστηματικὰ τὶς Συμβάσεις περὶ ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ἀκολούθησε μακρὰ περίοδος στασιμότητας, ὥσπου τὸν Ὀκτ. 1994, τὸ ἀμερικανικὸ κογκρέσο θέσπισε εἰδικὴ νομοθεσία γιὰ τὴν διεξαγωγὴ ἐρευνῶν ἀναφορικὰ μὲ τὴν τύχη 5 Ἀμερικανῶν ὑπηκόων Ε/Κ καταγωγῆς καὶ ἀπέστειλε στὴν Κύπρο διερευνητικὴ ὁμάδα μὲ ἐπικεφαλῆς τὸν πρώην Ἀμερικανὸ πρέσβη Ντίλον, ποὺ ἀνακάλυψε τὰ ὀστᾶ τοῦ 17χρονου Ἀνδρ. Κασάπη κοντὰ στὸ κατεχόμενο χωριὸ Ἄσσια Ἀμμοχώστου, τὰ ὁποῖα, μετὰ τὴν ταυτοποίησή τους μὲ τὴν μέθοδο τοῦ DNA, μεταφέρθηκαν στὸ Ντιτρόιτ τῶν ΗΠΑ. Ἡ ταυτοποίηση αὐτὴ ἔγινε ἀφορμὴ ἔναρξης σταδιακῆς ἐφαρμογῆς τῆς μεθόδου τοῦ DNA γιὰ τὴν ταυτοποίηση ἀγνοουμένων τῆς Κύπρου . Στὶς 30 Ἰουλ. 1997, Κληρίδης καὶ Ντεκτάς συμφώνησαν νὰ ἀνταλλάξουν πληροφορίες γιὰ τοὺς τόπους ταφῆς καὶ ἐκταφῆς νεκρῶν, ὥστε πολλοὶ ἀπὸ αὐτοὺς νὰ σταματήσουν νὰ θεωροῦνται ἀγνοούμενοι. Ταυτόχρονα ἡ διερεύνηση μπαίνει σὲ μία διαφορετικὴ φάση καθὼς δημιουργήθηκε Τράπεζα πληροφοριῶν γιὰ DNA, ὅπου οἱ συγγενεῖς καλοῦνταν νὰ δώσουν γενετικὰ δείγματα. Ἡ συμφωνία σημείωσε ἀξιόλογη ἐπιτυχία, παρὰ τὶς ἀντιδράσεις τῶν Τ/Κ ποὺ καλοῦσαν τοὺς συγγενεῖς νά μὴ δώσουν δεῖγμα αἵματος καὶ τῶν Ε/Κ ποὺ εἶχαν ἐπιφυλάξεις ὅτι ἡ παράδοση φακέλων στὴν Ἐπιτροπὴ θὰ ὁδηγοῦσε στὸ κλείσιμο τῆς ὑπόθεσης τῶν ἀγνοουμένων.
Τὸ 1999, τὸ Ὑπουργικὸ Συμβούλιο τῆς Κύπρου, ἔχοντας ὑπόψη τὶς βελτιωμένες μεθόδους γενετικῆς, ἀποφάσισε γιὰ πρώτη φορὰ τὴν πραγματοποίηση προγράμματος ἐκταφῶν καὶ ἀναγνώρισης λειψάνων στὰ στρατιωτικὰ κοιμητήρια Λακατάμιας καὶ Ἁγίων Κωνσταντίνου καὶ Ἑλένης, στὴ Λευκωσία, ὅπου εἶχαν ταφεῖ Ἑλλαδίτες καὶ Ε/Κ ἀπὸ τὶς ἐπιχειρήσεις τοῦ 1974 στὴν Κύπρο. Οἱ ἐκταφὲς καὶ οἱ ἀνθρωπολογικὲς ἐξετάσεις ἔγιναν ἀπὸ ἐπιστημονικὸ προσωπικό τῆς ΜΚΟ «Γιατροὶ γιὰ τὰ Ἀνθρώπινα Δικαιώματα» σὲ σύμπραξη μὲ τὸ Ἰνστιτοῦτο Νευρολογίας καὶ Γενετικῆς Κύπρου καὶ τὴ συμμετοχὴ τῆς Ἐθνικῆς Φρουρᾶς γιὰ τὴν παροχὴ ὁρισμένων ὑπηρεσιῶν. Γιὰ τὶς ἀνάγκες τῆς ἐκταφῆς δημιουργήθηκε τὸ πρῶτο ἀνθρωπολογικὸ ἐργαστήριο στὴν Ἐγκωμή. Ἀπὸ τὶς διεξαχθεῖσες ἔρευνες διαπιστώθηκε ὅτι κατὰ τὴν περίοδο 1979-1981 εἶχαν γίνει ἐκταφὲς ἐπωνύμων καὶ ἀγνώστων Ἑλλαδιτῶν καὶ τὰ λείψανά τους παραδόθηκαν στοὺς οἰκείους τους στὴν Ἑλλάδα ἢ τοποθετήθηκαν σὲ εἰδικὸ ὀστεοφυλάκιο στὸν Τύμβο τῆς Μακεδονίτισσας. Οἱ ἐκταφὲς αὐτές, σὺν τὸ ὅτι τότε οἱ ταφὲς εἶχαν γίνει ἐπιφανειακὰ καὶ βιαστικά, δυσκόλεψαν πολὺ τὸ ἔργο τῶν ἐπιστημόνων, οἱ ὁποῖοι κατόρθωσαν νὰ ταυτοποιήσουν τὰ λείψανα, πλὴν ἐκείνων στὸ ὀστεοφυλάκιο τοῦ Τύμβου τῆς Μακεδονίτισσας ποὺ εἶχαν ψεκασθεῖ μὲ χημικὲς οὐσίες.
Τελικὰ ἡ ΔΕΑ ξεκίνησε τὸ ἔργο της τὸ 2006 ποὺ περιορίστηκε μόνο στὸν ἐντοπισμὸ τῶν χώρων ταφῆς καὶ ἐκταφῶν, ὄχι ὅμως καὶ στὴν διερεύνηση. Δὲν εἶχε, δηλαδή, δικαίωμα πρόσβασης σὲ ἀρχεῖα, τούρκικα ἢ ἑλληνικά, καὶ ἄλλα πληροφοριακὰ στοιχεῖα ποὺ θὰ μποροῦσαν νὰ ὑποβοηθήσουν τὶς οὐσιαστικὲς ἔρευνες τῆς τύχης τῶν ἀγνοουμένων. Οἱ διαδικασίες τῆς ταυτοποίησης ἦταν περίπλοκες καὶ γίνονταν στὸ ἀνθρωπολογικὸ ἐργαστήριο τῆς ΔΕΑ ἢ ἀκόμη σὲ εἰδικὰ ἐργαστήρια τῶν ΗΠΑ (CMP). Σήμερα, 50 χρόνια μετὰ τὴν τουρκικὴ εἰσβολή, ἡ Ἐπιτροπή, καὶ ἀπὸ τίς δύο περιόδους βίας στὸ νησί, ἔχει καταφέρει νὰ ταυτοποιήσει 1047 ἀγνοούμενα ἄτομα (295 Τ/Κ καὶ 752 Ε/Κ) καὶ νὰ ἐπιστρέψει τὰ ὀστᾶ τους στὶς οἰκογένειές τους. Τὸ ἔργο συνεχίζεται μέχρι σήμερα γιὰ Ε/Κ καὶ Τ/Κ ἀγνοούμενους, τῶν ὁποίων ὁ ἀριθμὸς ἔχει σημαντικὰ μειωθεῖ σὲ σχέση μὲ τὸν ἀρχικό. Εἶναι ἄξιο μνείας ὅτι σὲ πολλὲς περιπτώσεις, οἰκεῖοι καὶ συγγενεῖς ἀτόμων ποὺ θεωροῦνταν ἀγνοούμενοι, ἀλλὰ εἶχαν σκοτωθεῖ , μὲ πόνο ψυχῆς κατόρθωσαν νὰ ἀνακαλύψουν τὸν τόπο ἐνταφιασμοῦ τους καὶ νὰ κάνουν τὴν ἐκταφή τους, εἴτε ἐνεργώντας αὐτόβουλα εἴτε ἐνταγμένοι σὲ φορεῖς, ὅπως ἡ ΠΟΣΑ, ποὺ προαναφέρθηκε.
Τὸ πρόβλημα τῶν ἀγνοουμένων δὲν εἶναι τριμερὲς μεταξὺ Ἑλλάδος, Τουρκίας καὶ Κύπρου. Ἡ ὁριστικὴ λύση του ἀπαιτεῖ πλέον δραστικὴ ἐπέμβαση τῆς Διεθνοῦς Κοινότητας, ἡ ὁποία θὰ πρέπει νὰ παύσει νὰ κωφεύει στοὺς κανόνες τοῦ Διεθνοῦς Δικαίου καὶ νὰ ὑπακούει στὰ κελεύσματα τῆς Τουρκίας, ἀδιαφορώντας γιὰ τὶς παράνομες πράξεις καὶ ἀποφάσεις της. Θὰ πρέπει νὰ παύσει ἐπὶ τέλους αὐτὴ ἡ παρατεταμένη κατάσταση πόνου καὶ θρήνου γιὰ τὶς οἰκογένειες τῶν ἀγνοουμένων καὶ νὰ ἐπουλωθεῖ ἡ αἱμορραγοῦσα «ψυχικὴ πληγὴ» ποὺ μεταφέρεται σὰν πικρὴ κληρονομιὰ ἀπὸ γενιὰ σὲ γενιά.