Τοῦ κ. Παναγιώτου Δ. Παπαδημητρίου, αʹ ἔκδοσις, 20/10/2025
Ἀφοῦ ἔτσι ἔχουν τὰ ἀρχαῖα χειρόγραφα, οἱ ἀρχαῖες αὐτὲς ἀποδείξεις αὐτῆς τῆς Λειτουργίας, γιατὶ «συντομεύτηκαν» καὶ «ἀλλοιώθηκαν» αὐτὰ τὰ μουσειακὰ κείμενα (ὅπως παρόμοια ἔκαναν Ἀγγλικανοὶ στὸ παρελθόν),15 καὶ τὸ ἀποτέλεσμα παρουσιάζεται μοντερνιστικῶς ὡς δῆθεν Λειτουργία τοῦ Ἰακώβου;43
Κρίνονται τὰ χειρόγραφα ὑποκειμενικῶς, μοντερνιστικῶς, καὶ οἱ ὅποιες ἀλλαγὲς γίνονται βάσει τῆς σημερινῆς κατασταλαγμένης μορφῆς (χάρις στὸν Ἅγιο Φιλόθεο τὸν Οἰκουμενικό Πατριάρχη) καὶ χρονικῆς διάρκειας τῆς βασικῆς Λειτουργίας (Χρυσοστόμου).
Οἱ ἴδιοι οἱ ὑπεύθυνοι αὐτῆς τῆς σύγχρονης ἐκδόσεως τῆς ΙΜΜΒ, λένε ἐπίσης τὴν Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου νὰ τὴν κάνουν λειτουργήσιμη (sic)!#39
«Ὁ πρῶτος σκοπός μας ἦταν νὰ τὴν κάνουμε “λειτουργήσιμη” [ποιά; τὴν Λειτουργία τοῦ Ἰακώβου!], ἐνῶ θέσαμε ὡς γενικὲς ἀρχὲς τὰ ἑξῆς: α) Κάθε λειτουργικὸ μέρος, ἱεροπραξία, νὰ ἔχει μόνο μία εὐχή. Γι’ αὐτὸ ἀφαιρέσαμε μερικὲς εὐχές ἀπὸ τὸν ὑποχρεωτικὸ κανόνα, ἰδιαίτερα ἀπὸ τὸ προκαταρκτικὸ καὶ ἀπολυτικὸ μέρος, θέτοντάς τες στὸ τέλος τοῦ Ἱερατικοῦ ὡς προαιρετικές. β) Νὰ παραλείπονται οἱ εὐχὲς ποὺ ἀποδίδονται σὲ ἄλλους ἁγίους (δύο – μᾶλλον τρεῖς – τοῦ Μ. Βασιλείου#40 καὶ μία τοῦ ἁγ. Διονυσίου). γ) Τὰ δευτερεύοντα στοιχεῖα, ἰδιαίτερα τὰ πρακτικὰ – Πρόθεση, Εἴσοδοι, Κλάση, Ζέον, Κοινωνία κ.ἄ. – νὰ γίνονται κατὰ τὸν συνηθισμένο τρόπο [σύμφωνα μὲ τὴν Λειτουργία τοῦ Χρυσοστόμου/Βασιλείου δηλαδή]».39
Πῶς τότε λειτουργοῦσαν στὰ Ἱεροσόλυμα τὴν (ὑποτιθέμενη) μὴ λειτουργήσιμη Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου τῶν ἀρχαιοτέρων σωζομένων χειρογράφων τοῦ 8ου–11ου αἰ.;
Ἄρα, ἂν ἰσχύει ἡ μὴ λειτουργήσιμη ὑπόθεση, ἀρκετὰ πρὸ τῶν ἀρχαιοτέρων σωζομένων χειρογράφων (δηλ. πρὸ τοῦ 8ου – 9ου αἰ.) τῆς Λειτουργίας Ἰακώβου, αὐτὴ ἡ Λειτουργία εἶχε ἐν τοῖς πράγμασι ἐγκαταληφθεῖ καὶ στὰ Ἱεροσόλυμα (εἶχε πάψει νὰ εἶναι βασικὴ Λειτουργία), πέραν ἴσως κάποιας σπάνιας «ἐθιμοτυπικῆς» τελέσεώς της στὰ Ἱεροσόλυμα μέχρι τόν 11ον αἰ., ὥσπου καὶ ἐκεῖ καταργήθηκε.12, 13
Σύμφωνα μὲ τὸν Μητρ. Καισαρείας Ἀμβρόσιον Σταυρινόν: «Ἡ λειτουργία λοιπὸν τοῦ Ἰακώβου ὑπέστη καὶ ὑφίστατο ἑκάστοτε προσθήκας, οὐχὶ διότι διηνεκῶς (= αἰωνίως) καὶ ἀπαύστως ἐτελεῖτο ἐν Παλαιστίνῃ καὶ Συρίᾳ, ἀλλὰ διότι ἀπὸ τοῦ δʹ αἰῶνος καὶ ἐφεξῆς ἐτελεῖτο ἐκτάκτως ἐν Ἱεροσολύμοις».#41
Ὁ Χρυσόστομος Παπαδόπουλος γράφει: «Ὥστε ἡ Ἐκκλησία οὐδόλως θεωρεῖ τὴν Λειτουργίαν τοῦ ἁγίου Ἰακώβου ὡς Ἀποστολικὴν γραφήν, ἀναγνωρίζει ὅτι τὸ ἀρχικὸν αὐτῆς κείμενον#42 προσέλαβε μεταγενεστέρας Εὐχάς, μάλιστα δὲ αὐτὸς πάλιν ὁ Ἰερεμίας γράφων ὑποδηλοῖ, ὅτι ἀπὸ τοῦ δʹ αἰῶνος καὶ ἑξῆς ἐπεκράτησε νὰ τελῶνται αἱ δύο μόνον Λειτουργίαι [ἐννοεῖ τοῦ Μ. Βασιλείου καὶ τοῦ Χρυσοστόμου] […]».#43
Γράφουν ἐπίσης οἱ ὑπεύθυνοι τῆς ἐκδόσεως ΙΜΜΒ: «Μὲ ὅλο τὸν σεβασμό μας πρὸς τὸ ἔργο τῶν ἱερωτάτων ἐπιστατῶν αὐτῶν τῶν ἐκδόσεων [μητροπ. Διονυσίου Λάτα (1886), καὶ ἀρχιεπ. Ἀθηνῶν Χρυσοστόμου Παπαδοπούλου], πρέπει νὰ ὁμολογήσουμε ὅτι διακρίνονται γιὰ τὸν λειτουργικό τους αὐτοσχεδιασμό», καὶ συνεχίζουν, «Δὲν μποροῦσε ὅμως νὰ γίνει καὶ διαφορετικά, ἐφ’ ὅσον τὰ μνημειώδη βιβλία τόσο τοῦ Mercier, ὅσο καὶ τοῦ Καζαμία ἐκδόθηκαν ἀργότερα, τὰ δὲ ξενόγλωσσα χειρόγραφα μέχρι πρὸ τινος ἦταν σχεδὸν ἄγνωστα στὸν ἑλληνόφωνο κόσμο».#44
Φυσικά ἐμεῖς θὰ διαφωνήσουμε μὲ τὴν τοποθέτηση «δὲν μποροῦσε νὰ γίνει καὶ διαφορετικά». Ἀσφαλῶς καὶ θὰ μποροῦσε νὰ γίνει διαφορετικά, μὲ τὸ νὰ κάνουν ὑπακοή στὴν ζῶσα καὶ παραδοθεῖσα Ἱερά μας Παράδοσιν, καὶ νὰ μὴ κάνουν λατινογενεῖς ἀντικουαριανισμούς. Νὰ τελοῦν μόνον τὶς Λειτουργίες ποὺ παρέλαβαν. Νὰ ἀκολουθήσουν ἐπὶ τέλους τὸ τοῦ Συνοδικοῦ τῆς Ὀρθοδοξίας: «Ἡ Ἐκκλησία ὡς παρέλαβεν». Καὶ ἐνῶ οἱ ὑπεύθυνοι τῆς ἐκδόσεως ΙΜΜΒ κρίνουν τοὺς ἄλλους γιὰ λειτουργικὸ αὐτοσχεδιασμό, ἡ Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου τῆς ἐκδόσεως τῆς Ἱ.Μ.Μ. Βατοπαιδίου, βάσει τῶν ἰδίων σχολίων, εἶναι αὐτὸς τοῦτος ὁ «ὁρισμὸς» τοῦ αὐτοσχεδιασμοῦ, καὶ τῆς κοπτοραπτικῆς.
Γράφουν, ἐπίσης: «[…] ἂν ἡ παραλλαγὴ#45 τῆς Λειτουργίας τοῦ Ἰακώβου – ὅπως αὐτὴ ἀπαντᾶται στὰ σωζόμενα χειρόγραφα – δὲν εἶχε πολλὰ προβλήματα [!] καὶ δὲν ἔχρηζε διορθώσεως, δὲν θὰ ἦταν νεκρὴ καὶ ἄπρακτη γιὰ τόσους αἰῶνες [!]».#46, 41, 43
Σύμφωνα λοιπόν, καὶ μὲ τοὺς ὑπευθύνους τῆς ἐκδόσεως ΙΜΜΒ, ἡ Λειτουργία τῶν ἀρχαίων χειρογράφων, ἦταν παραλλαγμένη, καὶ εἶχε πολλὰ προβλήματα καὶ «ἔχρηζε διορθώσεως». Ποιά; Ἡ ὑποτιθέμενη Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου!
Τόσοι Ἅγιοι Πατέρες, ποὺ ἦσαν 1000-1200+ χρόνια «ἐγγύτερα χρονικῶς» σὲ αὐτὴν τὴν Λειτουργία τῶν ἀρχαιοτέρων χειρογράφων (8ου – 9ου αἰ.), καὶ πολὺ ἐνωρίτερον, καὶ δὲν τὴν «διόρθωσαν», ἀλλὰ μάλιστα τὴν ἐγκατέλειψαν, τὴν κατήργησαν (ἤδη ἀπό τόν δʹ αἰ. κατὰ μερικούς),13, 41 τώρα (σήμερα) βάσει ποιᾶς γνώσεως καὶ παραδόσεως, καὶ ἁγιοπατερικῆς καὶ ἐπιστημονικῆς νομιμοποιήσεως, καὶ γιατί, γιὰ ποιὸν σκοπό ποὺ δὲν τὸν «σκέφθηκαν» τότε οἱ Ἅγιοι Πατέρες μας, οἱ σύγχρονοι νὰ τὴν «διορθώσουν» (στὰ τυφλά), καὶ νὰ τὴν «ἀποδώσουν» αὐθαιρέτως ὡς δῆθεν Λειτουργία τοῦ Ἰακώβου;
Καὶ ἀλλοῦ λένε: «[…] τὸ ἰδανικὸ θὰ ἦταν ὅλη ἡ θεία Λειτουργία τοῦ Ἰακώβου, ὅσον ἀφορᾶ τὶς τυπικὲς διατάξεις καὶ τὰ ψαλτικά, νὰ ἀπαρτιζόταν ἀπὸ στοιχεῖα Ἱεροσολυμιτικά. Μετὰ ὅμως ἀπὸ τόσους αἰῶνες ἀπραξίας, αὐτὸ μᾶς φαίνεται δύσκολο, καθὼς ὑπάρχει μεγάλη πιθανότητα οἱ εἰκασίες μας νὰ εἶναι λανθασμένες», καὶ ἀλλοῦ, «Ὅταν τὰ Ἑλληνικὰ [χειρόγραφα] δὲν συμφωνοῦσαν μὲ τὰ Γεωργιανά, τὶς περισσότερες φορὲς (ὄχι ὅλες) ἐπιλέγαμε τὰ δεύτερα» [!].#47
Οὐδὲν ἕτερον σχόλιον, πλὴν ὅτι σύμφωνα μὲ τὸν Daniel Galadza (2018), “How the two versions of the Georgian JAS related to the original Greek version of JAS is still unclear”, δηλ. οἱ Γεωργιανοὶ λειτουργιολόγοι ἔχουν προσδιορίσει δύο ἐκδοχὲς τῆς Γεωργιανῆς Λειτουργίας τοῦ Ἰακώβου, μία μακρὰ καὶ μία σύντομη· πῶς ὅμως οἱ δύο αὐτὲς Γεωργιανὲς ἐκδοχὲς σχετίζονται μὲ τὴν ἀρχαία Ἑλληνικὴ ἔκδοση τῆς Λειτουργίας τοῦ Ἰακώβου παραμένει ἀσαφές, σύμφωνα μὲ τὸν Galadza.#48
Αὐτὸς ποὺ προσπάθησε ὄχι νὰ κόψει Εὐχὲς ἀπὸ τὰ ἀρχαῖα χειρόγραφα τῆς Λειτουργίας Ἰακώβου (τὰ ὁποῖα ἤδη παραλείπουν διάφορες Εὐχές τὸ καθένα), ἀλλὰ προσπάθησε νὰ παραδώσει τὴν ἀρχαία Λειτουργία Ἰακώβου βάσει τῶν ἀρχαίων Σιναϊτικῶν χειρογράφων (καὶ κυρίως βάσει τοῦ νεο-εὑρεθέντος Σιναϊτικοῦ χφ Χ 156 τοῦ 11ου αἰ. τὸ ὁποῖον «εἶναι ἀπὸ τὰ πληρέστερα»),49 ἦταν ὁ θεολόγος Ἀλκιβιάδης Κ. Καζαμίας.#50 Στὴν ἑνότητα «Οἱ σχέσεις τῶν χειρογράφων» (σσ. 87-88) μᾶς δίνει τὶς ἑξῆς σημαντικὲς πληροφορίες γιὰ τὰ χειρόγραφα (χφφ) τῆς Λειτουργίας τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου (ὄχι μόνο τὰ Σιναϊτικά, ἀλλὰ καὶ γιὰ ἄλλα ποὺ μελέτησε στὴν ἐργασία του, ὅπως τό Vat. gr. 2282 (9ου αἰ.), τό Vat. gr. 1970 (13ου αἰ.), καὶ τὰ Ἰβηρικά Μ 58 Ν, Μ 26 Ν (10ου-11ου αἰ.), μεταξὺ ἄλλων):
• Καμία Εὐχὴ δὲν περιέχεται σὲ ὅλα τά χφφ.#51
• Κανένα χφ δὲν περιέχει ὅλες τὶς Εὐχὲς ποὺ εἶναι γνωστὲς ἔστω ἀπὸ ἕνα χφ ὡς ἀνήκουσες στὴ Λειτουργία αὐτή.
• Πολλὰ χφφ παραλείπουν Εὐχὲς χωρὶς ἀπώλεια φύλλων.
• Ἡ σειρὰ τῶν Εὐχῶν σὲ ἀρκετὰ χφφ εἶναι διαφορετική.
Γιατί λοιπόν, τελοῦνται, ἐν γένει, ἀμφιβόλου προελεύσεως ἤ/καὶ ἐξελίξεως Λειτουργίες, καὶ μάλιστα ἐκτὸς τῆς διὰ ζώσης παραδοθείσης Ἐκκλησιαστικῆς μας Ἱερᾶς Παραδόσεως, ἢ τελεῖται ἀκόμη καὶ αὐτὴ ἡ ἀπ’ αἰώνων νενεκρωμένη καὶ ἐγκαταληφθεῖσα ἀπὸ τὴν Ἱερά Παράδοση καλουμένη Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου (καὶ αὕτη ἀμφιβόλου ἐξελίξεως, καὶ μάλιστα ἐσχάτως, τεχνητῆς, πειραματικῆς, ὑποκειμενικῆς καὶ βιαίας μάλιστα ἐκτὸς Ἐκκλησίας ἐργαστηριακῆς ἐξελίξεως καὶ κοπτοραπτικῆς) ποὺ δὲν τὶς παρελάβαμε;
Ποτέ, σὲ καμία δεδομένη χρονικὴ στιγμὴ τῆς ἱστορίας Της, ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία δὲν χρησιμοποίησε τέτοια σύνθεση, τέτοια «Λειτουργία», ὅπως οἱ ὀγδοήτικες συνθέσεις τῆς Λειτουργίας Ἰακώβου, ποὺ κυκλοφοροῦν τὰ τελευταῖα 100+ χρόνια.23
Φυσικὰ ἂν κάποιος Κληρικός μας λάβει ἄδεια τοῦ οἰκείου Ἐπισκόπου / Πατριάρχου μας νὰ τὴν τελέσει, ἢ τελεστεῖ ἀπὸ Ἐπίσκοπό μας, δὲν θὰ τὸ κρίνουμε. Προσωπικά, δὲν θὰ παρευρεθοῦμε σὲ τέτοια Λειτουργία, θὰ πᾶμε σὲ διπλανὴ Ἐνορία τῆς Ἐκκλησίας μας ποὺ τελεῖ τὴν παραδοσιακὴ λειτουργία, ὄχι ὅτι ἀμφισβητοῦμε τὰ Ἱερὰ Μυστήρια, ἀλλὰ γιὰ λόγους συνειδήσεως καὶ στηρίξεως τῆς Ἱερᾶς Παραδόσεως τῆς Ἐκκλησίας μας, καὶ κυρίως γιὰ ὅλους τοὺς λόγους ποὺ ἀποῤῥέουν ἀπὸ τὴν τήρηση τῆς Ἱερᾶς Ἀποστολικῆς καὶ Ἁγιοπατερικῆς Παραδόσεως τῆς Ἐκκλησίας μας, καὶ ἔχουμε ἐκτενῶς ἀναφερθεῖ στὰ διάφορα ἄρθρα μας. Ἁπλὰ θὰ ποῦμε τὴν ἀλήθεια ὅτι αὐτὴ ἡ Λειτουργία εἶναι Ἀντικουαριανισμός,23 καὶ ἀπαράδοτη στὴν Λειτουργική μας Ἱερὰ Παράδοση, ἰδιαίτερα τὴν Κωνσταντινουπολίτικη21 (ἡ ὁποία σταδιακῶς προσέλαβε, πρὸ πολλῶν αἰώνων, τὸ Ἁγιοσαββαϊτικό Τυπικόν [ΤΑΣ]22), τὴν ὁποία καὶ ἀκολουθεῖ ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος ὡς μητρικὴ Παράδοση.
Μία φορά μόνο, πρὸ ὀλίγων ἐτῶν, βρέθηκα σὲ τέτοια Λειτουργία στὴν ζωή μου, στὴν ἐπαρχία, σὲ Μητροπολιτικὸ Ναό, ἐν ἀγνοίᾳ μου, καὶ στὴν ἀρχὴ παραξενεύτηκα μὲ τὴν παράσταση πρὸς τὴν Δύση καὶ τὴν συγκέντρωση τῶν Κληρικῶν καὶ τοῦ ἰδίου τοῦ Μητροπολίτου στὸν Σολέα, καὶ πίσω (ἐντὸς τοῦ Βήματος) τὴν ξεκαθαρισμένη Ἁγία Τράπεζα#52 μὲ ἀπόντα τὸν Ἐσταυρωμένο Χριστὸ ἀπὸ τὴν Ἁγία Τράπεζα,#53, 54 καὶ ὅταν κατάλαβα περὶ τίνος πρόκειται, ἔφυγα ἀπὸ ἐκεῖ καὶ πῆγα σὲ ἄλλη ἐνορία στὴν ἴδια πόλη55 ποὺ εὐτυχῶς τελοῦσαν κανονικῶς τὴν Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου.
Ἂν – ὑποθετικά μιλᾶμε – ἡ Λειτουργία αὐτή ἦταν τῆς Παραδόσεώς μας, καὶ ἂν τὴν εἶχαν ἀφήσει οἱ Ἅγιοι Πατέρες μας νὰ φτάσει ζῶσα ὥς τὶς ἡμέρες μας, στὴν Ἱερά μας Παράδοση, ἂν εἶχε ἐξελιχθεῖ μέσα στὴν Ἐκκλησία, σίγουρα δὲν θὰ ἦταν ὅμοια μὲ καμία ἀπὸ τὶς ὀγδοήτικες συνθέσεις ποὺ κυκλοφοροῦν. Οἱ μοντέρνες συνθέσεις αὐτές, ἐπιλέγουν (μὲ ὑποκειμενικά, μοντερνιστικά κριτήρια) στοιχεῖα τῆς (ἤδη ἐξ ἀρχαίων χρόνων παραλλαγμένης; )45 Λειτουργίας αὐτῆς, κατὰ τὸ δοκοῦν, καὶ τεχνητῶς καὶ βιαίως «ἐξελίσσουν» τὴν Λειτουργία αὐτή, κάνοντας ἕνα τεράστιο αὐθαίρετο ἅλμα αἰώνων στὸν χρόνο, ποὺ δὲν θὰ ἦταν τὸ ἴδιο μὲ μιὰ (ὑποθετικὴ) ἐκκλησιαστική ἐξέλιξη ποὺ θὰ εἶχε αὐτὴ ἡ Λειτουργία, ἂν ἦταν στὴν Ἱερά Παράδοση, καὶ μᾶς παρουσιάζουν τὴν νεωτεριστική τους σύνθεση σὰν τὴν δῆθεν «ἀρχαιοπρεπῆ» Λειτουργία.#56 Καὶ τὸ ἴδιο θὰ πράξουν ἀργότερα κι ἄλλοι, κι ἄλλοι, κι ἄλλοι (αἰών λειτουργικῆς τάχα ἀναγεννήσεως), ὅπως γίνεται ἐδῶ καὶ 100+ χρόνια.
Ποῦ ἀκούστηκε, Πατέρες Ἁγιορεῖτες, ἡ τέλεση, διάδοση καὶ προώθηση ἀπαράδοτων Λειτουργιῶν στό παραδοσιακόν Ἅγιον Ὄρος; Ἡ Ἱερὰ Μονὴ Ἁγίας Αἰκατερίνης Ὄρους Σινᾶ, καίτοι κατέχει τὰ περισσότερα ἀρχαῖα χειρόγραφα αὐτῆς τῆς Λειτουργίας, δὲν προβλέπει καὶ δὲν τελεῖ αὐτὴν τὴν Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου.57, 58, 59
«Ἡ Ἐκκλησία ὡς παρέλαβεν», λέει τό Συνοδικόν τῆς Ὀρθοδοξίας
Παρόμοια ἔλεγε καὶ ὁ μαθητὴς τοῦ Ὁσίου Ἰωσὴφ τοῦ Ἡσυχαστοῦ, ὁ Ὅσιος Ἐφραὶμ ὁ Κατουνακιώτης, σύμφωνα μὲ τὸν Μητρ. Λεμεσοῦ Ἀθανάσιον:
«Πάντοτε ἔλεγε “νὰ προσέχετε νὰ πηγαίνετε ὅπως μᾶς παρέδωσαν οἱ Πατέρες μας”. Αὐτὴ τὴν παράδοση τῶν Πατέρων πολὺ τὴν ὑποστήριζε. “Μὴ κάνετε πράγματα τὰ ὁποῖα δὲν τὰ παραλάβατε. Ὅπως παραλάβατε, αὐτὰ νὰ κάνετε”. Καὶ ὁ ἴδιος ἔλεγε γιὰ τὸν ἑαυτόν του, ὅταν τὸν ρωτήσαμε κάτι, γέροντα αὐτὸ εἶναι καλύτερο; Λέει: “Ἐγὼ ἔτσι παρέλαβα. Δὲν παρέλαβα διαφορετικά. Ὅπως παρέλαβα, αὐτὰ θὰ φυλάξω καὶ αὐτὰ θὰ κάνω”».60
Σημειώσεις:
#[39] Ἱ.Μ.Μ. Βατοπαιδίου, Ἡ Θεία Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἀποστόλου Ἰακώβου, … , ὅ.π., σσ. 40-41.#[40] Τὴν στιγμὴ μάλιστα ποὺ ἔρευνα τοῦ John R. K. Fenwick (ἀσχολίαστης μέχρι στιγμῆς ἀπὸ Ἑλληνικῆς πλευρᾶς) παρουσιάζει τὴν Ἀναφορὰ τῆς Λειτουργίας τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου ὡς προερχομένη ἀπὸ τὸ ἴδιο πρωτότυπο τῆς Ἀναφορᾶς τῆς Λειτουργίας τοῦ Μεγάλου Βασιλείου (δηλ. παρουσιάζει τὶς Ἀναφορὲς νὰ ἔχουν «ὁμοιότητα», κοινὴ καταγωγή), καὶ ἄρα τὴν Λειτουργία τοῦ Μ. Βασιλείου ἀρχαιότερης τῆς Λειτουργίας τοῦ Ἰακώβου, John R. K. Fenwick, The Anaphoras of St. Basil and St. James. An Investigation into their Common Origin, OCA 240 [Orientalia Christiana Analecta 240], Rome, 1992. ¾ Κατὰ τὴν γνώμη μας (μὲ τὰ σημερινὰ δεδομένα), ὅσο Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου εἶναι ἡ Λειτουργία τοῦ Μεγάλου Βασιλείου, ἄλλο τόσο Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου εἶναι ἡ (πρωτότυπη, ἀπωλεσθεῖσα, καὶ κατόπιν ἐγκαταληφθεῖσα) Λειτουργία τῶν Ἱεροσολύμων τοῦ 4ου αἰ. καὶ ἀργότερον, ποὺ καλοῦνταν «Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου». Ὅσο Ἀποστολικὴ Λειτουργία εἶναι ἡ Λειτουργία τοῦ Μ. Βασιλείου, ἄλλο τόσο Ἀποστολικὴ Λειτουργία εἶναι ἡ (πρωτότυπη, ἀπωλεσθεῖσα, καὶ κατόπιν ἐγκαταληφθεῖσα) Λειτουργία τῶν Ἱεροσολύμων τοῦ 4ου αἰ. καὶ ἀργότερον. Πρβλ. Χρυσ. Παπαδόπουλον, ὑποσ. 43. #[41] Μητρ. Καισαρείας Ἀμβροσίου Σταυρινοῦ, Αἱ ἀρχαιόταται καὶ αἱ σύγχρονοι Λειτουργίαι, βʹ ἔκδ. ἐπιμ. Ἀρχιμ. Νικοδήμου Σκρέττα, Λειτουργικὰ Βλατάδων 4, Πατριαρχικὸν Ἵδρυμα Πατερικῶν Μελετῶν, Θεσσαλονίκη 2001 (αʹ ἔκδ. 1921), σσ. 199-200. #[42] Ἡ Λειτουργία ἀρχικῶς ἦταν ἐκ τῆς ἀγράφου διδασκαλίας τῶν Ἀποστόλων. Κανών αʹ Μεγάλου Βασιλείου (ἐπικυρωθεὶς διὰ τοῦ βʹ Κανόνος τῆς Πενθέκτης Οἰκ. Συνόδου): «τὰ τῆς ἐπικλήσεως ῥήματα ἐπὶ τῇ ἀναδείξει τοῦ Ἄρτου τῆς Εὐχαριστίας καὶ τοῦ Ποτηρίου τῆς εὐλογίας, τίς τῶν Ἁγίων ἐγγράφως ἡμῖν καταλέλοιπεν; οὐ γὰρ δὴ τούτοις ἀρκούμεθα, ὧν ὁ Ἀπόστολος, ἢ τὸ Εὐαγγέλιον ἐπεμνήσθη, ἀλλὰ καὶ προλέγομεν καὶ ἐπιλέγομεν ἕτερα, ὡς μεγάλην ἔχοντα πρὸς τὸ Μυστήριον τὴν ἰσχύν, ἐκ τῆς ἀγράφου διδασκαλίας παραλαβόντες», [PG 32, 188]. #[43] Ἀρχιμ. Χρυσ. Ἀ. Παπαδοπούλου, Περὶ τῆς Ἀποστολικῆς Λειτουργίας τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου, ἐν Ἀθήναις 1901, ὅ.π., σ. 8. #[44] Ἱ.Μ.Μ. Βατοπαιδίου, Ἡ Θεία Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἀποστόλου Ἰακώβου, … , ὅ.π., σ. 45. #[45] Ἄρα, θεωρεῖται ὅτι ἡ Λειτουργία τοῦ Ἰακώβου ἦταν ἤδη παραλλαγμένη στὴν ἀρχαιότερη πλέον διαθέσιμη πηγή της, στὰ ἀρχαιότερα σωζόμενα χειρόγραφα! Πρβλ. ὑποσ. 41. #[46] Ἱ.Μ.Μ. Βατοπαιδίου, Ἡ Θεία Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἀποστόλου Ἰακώβου, … , ὅ.π., σ. 46. #[47] Ἱ.Μ.Μ. Βατοπαιδίου, Ἡ Θεία Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἀποστόλου Ἰακώβου, … , ὅ.π., σσ. 42, 46. #[48] Daniel Galadza, Liturgy and Byzantinization in Jerusalem, Oxford University Press, 2018, σ. 171. #[49] Γιὰ τὶς Εὐχὲς ποὺ παραλείπει τό χφ X 156 (μὲ ἢ χωρὶς ἀπώλεια φύλλων), χρησιμοποιήθηκε τό Σιναϊτικό χφ Μ 24 ἐπίσης τοῦ 11ου αἰ.. Καὶ τὶς Εὐχὲς ποὺ λείπουν καὶ ἀπὸ αὐτὸ τό χφ τὶς προσέθεσε ἀπὸ τὰ ἐπίσης Σιναϊτικά χφφ Σ 3, Μ 80, Χ 1039. #[50] Ἀλκιβιάδης Κ. Καζαμίας, Ἡ Θεία Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου τοῦ Ἀδελφοθέου καὶ τὰ Νέα Σιναϊτικὰ Χειρόγραφα, Θεσσαλονίκη, 2006. #[51] Ἄρα, καὶ βάσει αὐτῆς τῆς παρατηρήσεως, αὐτὴ ἡ Λειτουργία γιὰ αἰῶνες ἤδη πρὸ τῶν σωζομένων χφφ εἶχε ἐγκαταλειφθεῖ ἀπὸ «βασικὴ» Λειτουργία τῆς Ἐκκλησίας τῶν Ἱεροσολύμων, ἦταν «ἐκτὸς ἐλέγχου», ἐξ οὗ καὶ τὸ «ad hoc» τῶν σωζομένων χειρογράφων. Πρβλ. Ἀμβρόσιον Σταυρινόν, ὑποσ. 41. Φαίνεται κἂν τελοῦνταν στὰ Ἱεροσόλυμα μέχρι τόν ιαʹ αἰ. καθαρὰ ἐθιμοτυπικῶς (ἀπὸ τόν δʹ αἰ. ἀναφέρει ὁ Χρυσόστομος Παπαδόπουλος, ὑποσ. 13). Πρβλ. ὑποσ. 20. #[52] Βλ. ὑποσ. 8. #[53] Ἡ Θεολογία τοῦ Σταυροῦ μέ τόν Ἐσταυρωμένο στήν Ἁγία Τράπεζα, αʹ ἔκδοσις, 6/12/2024. (analogion.gr) #[54] Ἑπόμενοι τῶν Αἱρετικῶν, οἱ ἀφαιροῦντες τόν Ἐσταυρωμένον, Ὀρθόδοξος Τύπος, 10/1/2025, ἀρ. φύλλου 2525, σσ. 1, 4. Ἀναλυτικός τίτλος ἄρθρου: «Ἑπόμενοι τῶν Λατίνων καί Προτεσταντῶν, οἱ ἀφαιροῦντες τόν Σταυρό καί τόν Ἐσταυρωμένο ἀπό τήν Ἁγία Τράπεζα». (analogion.gr) #[55] Παρατήρησα ὅτι ἡ ἄλλη ἐνορία ἦταν πλήρως γεμάτη, ἴσως μὲ διπλάσιο+ κόσμο ἀπὸ τὴν Μητρόπολη. #[56] Ἔρευνα τοῦ Fenwick, δείχνει «ἀρχαιοπρεπέστερη» τὴν Λειτουργία τοῦ Μεγάλου Βασιλείου, βλ. ὑποσ. 40. #[57] Ἐπικοινωνία μὲ τὸν Σιναΐτη πατέρα Ἀκάκιο (8/2024), ὁ ὁποῖος μᾶς πληροφόρησε (καὶ τὸν εὐχαριστοῦμε) ὅτι στὸ Σινᾶ δὲν τελεῖται ἡ Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου, οὐδέποτε ἔπεσε κάτι τέτοιο στὴν ἀντίληψή του. Καὶ ἀπὸ τὴν διακονία του γιά 3 χρόνια ὡς Ἁγιοταφίτης στὸ Πατριαρχεῖο Ἱεροσολύμων, ποτὲ δὲν εἶδε καὶ ἐκεῖ τέλεση Λειτουργίας τοῦ Ἰακώβου. #[58] Βλ. Σιναϊτικά Δίπτυχα τοῦ 2015, καί 2021 στίς 23/10, ὅπου δὲν προβλέπεται Λειτουργία Ἰακώβου. #[59] Διονύσιος Ἀνατολικιώτης, Η Θ. Λειτουργία του αγ. Ιακώβου του Αδελφοθέου στη παράδοση της Εκκλησίας, Πεμπτουσία, 3ʹ:01ʹʹ (πρόσβαση 15/10/2025). #[60] Ὁμιλία Μητρ. Λεμεσοῦ Ἀθανασίου «#23 Άγιος Εφραίμ Κατουνακιώτης – Βʹ μέρος» (24:17 – 24:44), 24 Ἀπριλίου 2025, youtube.