Τοῦ κ. Κωνσταντίνου Βαθιώτη,
τέως Ἀναπληρωτοῦ Καθηγητοῦ Νομικῆς Σχολῆς Δ.Π.Θ.
3ον – Τελευταῖον
ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΟΥΜΑΝΤΟΣ
Ἀξίζει, ἐπίσης, νὰ θυμηθοῦμε τὸν σκεπτικισμὸ ποὺ εἶχε ἐκφράσει γιὰ τὴν ἀπειλὴ τοῦ ἰδιωτικοῦ βίου μας ἀπὸ τὴν ἐπέλαση τῆς τεχνολογίας ὁ καθηγητὴς Ἀστικοῦ Δικαίου τῆς Νομικῆς Σχολῆς Ἀθηνῶν Γεώργιος Κουμάντος (1925-2007) σὲ ἕνα ἄκρως ἐπίκαιρο ἄρθρο του μὲ τίτλο «Ἡ ἠλεκτρονικὴ ἀπειλὴ (κατὰ τοῦ ἰδιωτικοῦ βίου)», δημοσιευμένο στὸ «Βῆμα τῆς Κυριακῆς» τοῦ 1979 [21]. Ἀναρωτιόταν:
«Τί θὰ ἐμποδίσει ὅμως νὰ καταγραφοῦν στὴ μνήμη τοῦ ἠλεκτρονικοῦ ἐγκεφάλου κι ἄλλα στοιχεῖα, τί πολιτικὲς σκέψεις διατύπωσα κάποτε, σὲ ποιὲς συγκεντρώσεις παρευρέθηκα, τί στάση ἐκράτησα σὲ κάποιον ἀπεργιακὸ ἀγώνα, ποιὸν συνάντησα, μὲ ποιὸν ἐμίλησα στὸ τηλέφωνο, τί τοῦ εἶπα, ποιὸν στραβοκοίταξα ἢ ποιὰν ἐγλυκοκοίταξα;».
ΝΙΚΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΣ
Τοὺς ἀνωτέρω φόβους ἐπαλήθευσε προσφάτως ὁ Νίκος Παρασκευόπουλος, ὁμότιμος καθηγητὴς Ποινικοῦ Δικαίου τῆς Νομικῆς Σχολῆς τοῦ Ἀριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης καὶ πρώην Ὑπουργὸς Δικαιοσύνης, στὸ βιβλίο του «Ὁ ἐπιεικὴς ἀλγόριθμος. Ἀπὸ τὴν ἀριστοτελικὴ σκέψη στὴν Τεχνητὴ Νοημοσύνη»: [22]
«Πράγματι, αὐτὸ ποὺ ἀποτελεῖ πλέον κεντρικὸ ζήτημα γιὰ τὶς κοινωνικὲς ἐπιστῆμες καὶ τὴν πολιτικὴ καὶ ἀνησυχεῖ πολλοὺς στὴν Εὐρώπη καθὼς καὶ στὴ χώρα μας εἶναι τὸ ἐνδεχόμενο νὰ ἐμφανιστεῖ μία ἁλυσίδα ἐπιτηρήσεων σὲ ὅλες τὶς ἐκφάνσεις τῆς ἀνθρώπινης δραστηριότητας. Αὐτὲς οἱ ἐπιτηρήσεις μοιάζουν ὄντως νὰ ἐπαληθεύουν ὅλους τούς ἐφιάλτες τοῦ G. Orwell καὶ τὸ δυστοπικὸ μοντέλο τοῦ Μεγάλου Ἀδερφοῦ στὸ βιβλίο του “1984” (1949) καὶ δὲν ἐξαντλοῦνται στὶς παρωχημένες κατὰ τὸ πλεῖστον ὁδικὲς ἢ ὀπτικὲς παρακολουθήσεις καὶ τὶς τηλεφωνικὲς ὑποκλοπές, ἀλλά, ὅπως ἔδειξε στὸ βιβλίο της ἡ Sh. Zuboff γιὰ τὸν “ἐπιτηρησιακὸ καπιταλισμὸ” (surveillance capitalism), ἀξιοποιοῦν μὲ καταγραφὲς κάθε ἴχνος ἀπὸ τὶς πολλαπλασιαζόμενες ψηφιακὲς κινήσεις καὶ συναλλαγὲς τοῦ πολίτη. Οἱ παρακολουθήσεις αὐτὲς ἐξυπηρετοῦνται καὶ διευκολύνονται ἀπὸ τὶς μεθόδους ἀναγνώρισης φωνῆς (voice recognition), προσώπου (face recognition) καθὼς καὶ συναισθηματικῶν καταστάσεων, οἱ ὁποῖες στηρίζονται στὴ χρήση ἐργαλείων τεχνητῆς νοημοσύνης. Οἱ ἀναγνωρίσεις αὐτὲς μάλιστα ἔχουν τὴ δυνατότητα νὰ γίνονται μὲ ἄμεση ἐπεξεργασία, στὴ στιγμή.
Παράλληλα μὲ τὶς πρακτικὲς ἐξελίχθηκε, βέβαια, καὶ ἡ σχετικὴ ὁρολογία: ἀπὸ τὸ “φακέλωμα” περάσαμε στὴν “παρακολούθηση” καὶ ἀπὸ ἐκεῖ στὴν “ἐπιτήρηση”, ὅρο ποὺ προτιμοῦν στὰ συγγράμματά τους οἱ νομικοὶ συγγραφεῖς. Ἑπομένως, σήμερα δὲν εἶναι καθόλου τυχαῖο ὅτι προτείνεται νὰ διαπλαστεῖ τὸ δικαίωμα “νὰ μένεις ἐλεύθερος ἀπὸ χειραγωγήσεις”, ἐνῶ ἐπισημαίνεται ὡς εἰδικὸ σχετικὸ παράδειγμα ἡ ὑποχρέωση τῆς διαβίβασης προσωπικῶν δεδομένων ἐπιβατῶν κατὰ τὶς ἀερομεταφορές».
ΓΚΕΟΡΓΚΙ ΣΑΧΝΑΖΑΡΟΦ
Οἱ παραπάνω διαπιστώσεις συμπορεύονται μὲ ἐκεῖνες ποὺ εἶχε κάνει ὁ Σοβιετικὸς ἐπιστήμονας καὶ πολιτικὸς Γκεόργκι Σαχναζάροφ (Georgi Shakhnazarov) ἤδη ἀπὸ τὸ 1982 στὸ ἐξαιρετικὸ βιβλίο του «Τὸ φιάσκο τῆς μελλοντολογίας» [23], στὸν ἐπίλογο του ὁποίου ἐξέταζε τὰ χαρακτηριστικὰ γνωρίσματα τῆς ἄψυχης τεχνοκρατικῆς καὶ ὁλοκληρωτικῆς δομῆς τῶν δυστοπιῶν ποὺ εἶχαν ὁραματισθεῖ ὁ Τζὼρτζ Ὄργουελ καὶ ὁ Ἄλντους Χάξλεϋ στὰ μυθιστορήματά τους «1984» καὶ «Θαυμαστὸς καινούργιος κόσμος»:
«Ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ εὐδιάκριτα χαρακτηριστικὰ γνωρίσματα τοῦ σύγχρονου πολιτικοῦ σκηνικοῦ τῶν καπιταλιστικῶν κρατῶν εἶναι ἡ συνεχῶς αὐξανόμενη ἀνάμιξη τοῦ κράτους στὴν ἰδιωτικὴ ζωὴ τῶν ἀνθρώπων, γιὰ λόγους ἐθνικῆς ἀσφάλειας, ὅπως ὀνομάζεται. Ὁ Ἀμερικανὸς δημοσιολόγος Τζὸν Κέρτις Ρέινς (John Curtis Raines) παρατηρεῖ ὅτι ὁ δημόσιος καὶ ὁ ἰδιωτικὸς τομέας ἔχουν ἀντιστραφεῖ, καὶ πράγματα ποὺ θὰ ἔπρεπε νὰ γίνουν ἀντικείμενο δημόσιου ἐνδιαφέροντος, ἀποκρύπτονται ἀπὸ κλειστὰ κυκλώματα ἰδιωτικοῦ ὀφέλους. Ἔτσι, παραβιάζονται τὰ δικαιώματα τοῦ πολίτη καὶ οἱ ἄνθρωποι μετατρέπονται σὲ “παθητικοὺς ἐνοίκους τοῦ συστήματος” ἢ σὲ “ὑποκείμενα γραφειοκρατικῆς χειραγώγησης”.
Ἡ γραφειοκρατικὴ μορφὴ ὀργάνωσης τῆς κοινωνίας, ποὺ εἶναι ἐχθρικὴ πρὸς τὸ πνεῦμα τῶν ἀτομικῶν ἐλευθεριῶν, παρατηρεῖ ὁ Ρέινς, ἀνατέθηκε σὲ ὑπολογιστές. Ἡ “κοινωνία τῶν ὑπολογιστῶν”, ποὺ λειτουργεῖ βάσει τῆς ἀντιουμανιστικῆς ἀρχῆς τοῦ κέρδους καὶ τῆς ἀποδοτικότητας, κάνει ὁλοένα καὶ πιὸ “διάφανη” τὴν προσωπικὴ ζωὴ γιὰ τὴν κυβέρνηση καὶ τὴν ἐμπορικὴ ἐλίτ. Οἱ Ἀμερικανοὶ εἶναι κάτοικοι ἑνὸς φακέλου-φυλακῆς, ὅπου τίποτε δὲν γίνεται χωρὶς νὰ καταγραφεῖ στὸ ἀρχεῖο. Ζώντας σ’ αὐτὴ τὴ “διάφανη κοινωνία”, περιορισμένος στὸν φάκελο-φυλακή, εἶναι σὰν νὰ ζεῖς ὑπὸ ἐπιτήρηση καὶ νὰ μὴ εἶσαι ποτὲ σίγουρος ὅτι δὲν σὲ παρακολουθοῦν ἀπὸ ἕνα παραμορφωτικὸ καθρέφτη. Τὰ σπίτια μας, ὁ ἐσωτερικὸς χῶρος τῶν ἀνθρώπων, γράφει ὁ Ρέινς, μοιάζουν μὲ ἀποικιακὸ ἔδαφος τοῦ ἐξωτερικοῦ συστήματος κοινωνικῆς ἀνοχῆς καὶ ἀποδοχῆς».
ΜΠΙΛ ΣΕΒΕΡΝ
Ὁ Σαχναζάροφ ἀναφέρεται καὶ σὲ ἕνα ἄλλο Ἀμερικανὸ μελετητή, τὸν Μπὶλ Σέβερν (Bill Severn), ὁ ὁποῖος ἐξετάζει προβλήματα ποὺ δείχνουν τὴν ἔκταση ποὺ ἔχει πάρει ὁ ἔλεγχος τῆς ἰδιωτικῆς ζωῆς καὶ μνημονεύει τὸν καθηγητὴ τοῦ πανεπιστημίου τοῦ Μίτσιγκαν Ἄρθουρ Μίλερ (Arthur Miller), ποὺ ἔλεγε χαρακτηριστικὰ ὅτι ἡ δικτατορία τοῦ φακέλου, ἡ δικτατορία τῶν ντοσιὲ καὶ τῶν ἀρχείων μπορεῖ νὰ ἀποδειχτεῖ πιὸ καταπιεστικὴ καὶ πιὸ ἐφιαλτικὴ ἀπὸ τὴ δικτατορία τῆς στρατιωτικῆς μπότας, τῶν τάνκς καὶ τῶν πολυβόλων.
Πρόκειται γιὰ τὸ βιβλίο τοῦ Σέβερν μὲ τίτλο «Τὸ δικαίωμα στὴν ἰδιωτικότητα», τὸ ὁποῖο εἶχε κυκλοφορήσει τὸ 1973. Ἤδη ἀπὸ τὴν πρώτη σελίδα του, ὁ συγγραφέας προβαίνει σὲ μία ἀνατριχιαστικὴ προφητεία: [24]
«Στὸ μέλλον, οἱ ἄνδρες καὶ οἱ γυναῖκες […] θὰ εἶναι ἄνθρωποι-κόπιες βγαλμένοι μὲ καρμπὸν (carbon copy people), ἄχρωμοι καὶ ἄγευστοι κομφορμιστὲς σὲ ἕνα σύστημα ποὺ θὰ κυβερνᾶται ἀπὸ τὶς μηχανὲς καὶ ἀπὸ τοὺς ἐλεγκτὲς τῶν μηχανῶν. Ἡ δημοκρατία, ἡ διαφωνία καὶ ὁ πολιτικὸς ἀνταγωνισμὸς θὰ δώσουν τὴ θέση τους σὲ μία κοινωνία ἀνθρώπινων μαριονεττῶν (human puppets) ποὺ σκέπτονται καὶ ἐνεργοῦν πανομοιότυπα. Ἡ περιπέτεια καὶ ὁ ἀνταγωνισμὸς θὰ ἐξαφανιστοῦν, ὁμοίως καὶ τὸ δικαίωμα στὸ ρίσκο. Ἡ συλλογικὴ καὶ ἡ ἀτομικὴ ἐλευθερία θὰ ἀτροφήσουν, ὅπως καὶ ἡ ἀνεξάρτητη σκέψη, δράση καὶ ἀπόφαση.
Ἔχουμε προειδοποιηθεῖ ὅτι ὅλα αὐτὰ ἐνδέχεται νὰ συμβοῦν, ἂν ἡ ἰδιωτικότητα ἐξαφανιστεῖ καὶ κανείς μας δὲν τολμήσει νὰ εἶναι διαφορετικὸς ἀπὸ τοὺς ἄλλους.
Κάθε ἄτομο, ἀντὶ ὀνόματος, θὰ ἔχει ἕνα ἀριθμό, ἔτσι ὥστε κάθε δραστηριότητα καὶ κάθε πτυχὴ τῆς ζωῆς του νὰ μπορεῖ νὰ καταγραφεῖ ἠλεκτρονικὰ ἀπὸ τὴν γέννηση μέχρι τὸν θάνατό του. Τὸ ἠλεκτρονικὸ ἀρχεῖο θὰ εἶναι ἄμεσα διαθέσιμο ὁπουδήποτε καὶ σὲ ὁποιονδήποτε ἀσκεῖ ἐξουσία. Θὰ ἀποτελεῖ μέρος τῆς ἀέναης μνήμης μίας τράπεζας ὑπολογιστῶν πού, χωρὶς συμπόνια ἢ ἀνοχή, θὰ ἀποθηκεύει κάθε ὀλίσθημα ἢ ἐσφαλμένη κρίση ἑνὸς ἀτόμου. Ἡ ἐκπαίδευση, ἡ ἐργασία, ἡ πρόοδος, ἡ κοινωνικὴ θέση καὶ οἱ ἀνταμοιβὲς ἢ οἱ κυρώσεις θὰ ἀποφασίζονται ἀπὸ ἕνα μηχάνημα μὲ τὸ πάτημα ἑνὸς κουμπιοῦ.
Σύμφωνα μὲ αὐτὲς τὶς δυσοίωνες προβλέψεις, ὁ μελλοντικὸς πολίτης δὲν θὰ ἔχει καμία προσωπικὴ ἢ περιουσιακὴ ἰδιωτικότητα. Ὑπερσύγχρονες ἠλεκτρονικὲς συσκευὲς καταγραφῆς ἤχου καὶ εἰκόνας θὰ διεισδύουν στὰ σπίτια μας ἐξ ἀποστάσεως, θὰ καταγράφουν τὶς σχέσεις μας μὲ τοὺς ἄλλους, τὶς φιλίες μας καὶ τὸν τρόπο ψυχαγωγίας μας, παρακολουθώντας ὅ,τι κάνουμε, ὅπου κι ἂν πηγαίνουμε. Μία στρατιὰ ἀπὸ ἐρευνητές, ἀναλυτές, σχεδιαστὲς καὶ εἰσβολεῖς θὰ διερευνᾶ τὰ συναισθήματά μας, τὶς ἐνδόμυχες πεποιθήσεις μας καὶ τὶς πιὸ στενὲς οἰκογενειακές μας σχέσεις».
Ρητορικὸ ἐρώτημα: Ἀνέπτυξαν ὁ Σαχναζάροφ καὶ ὁ Σέβερν, ἀλλὰ καὶ ὅλα τὰ ἠχηρὰ ὀνόματα πού παρατέθηκαν παραπάνω, θεωρίες συνωμοσίας γιὰ τὸν διαφαινόμενο ψηφιακὸ ὁλοκληρωτισμὸ ἢ μήπως περιέγραψαν τὶς βασικὲς συντεταγμένες πού ἀκολουθοῦνται ἀπὸ τὸν 20ό αἰώνα μέχρι σήμερα γιὰ τὴν ὑποδούλωση τῆς ἀνθρωπότητας μέσῳ τῆς τεχνολογίας;
Σημειώσεις:
[20] Μτφ.: Ἀλ. Κιουπκιολής, ἔκδ. Πόλις, Ἀθήνα 2016, σελ. 207 ἑπ. [21] Φύλλο τῆς 4.11.1979, σελ. 12. [22] Ἔκδ. Ἰνστιτοῦτο Νεοελληνικῶν Σπουδῶν (Ἵδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), Θεσσαλονίκη 2024, σελ. 86/87. [23] Μτφ.: Καίτη Οἰκονόμου, ἔκδ. Σύγχρονη Ἐποχή, Ἀθήνα 1987, σελ. 259/260. [24] Severn, The Right to Privacy, 1973, σελ. 1 ἑπ.