Γράφει ὁ π. Σάββας Μιχαηλίδης, Ἱερεύς τῆς Ρωσικῆς Ἐκκλησίας τῆς Μητροπόλεως Λεμεσοῦ
Πρὸ πολλῶν ἐτῶν δημοσίευσα ἕνα ἄρθρο στὴν ἑλλαδικὴ θρησκευτικὴ ἐφημερίδα Ὀρθόδοξος Τύπος (17.12.1999) μὲ τίτλο: «Ἡ συμμετοχὴ τοῦ λαοῦ εἰς τὴν ἐκλογὴν ἐπισκόπων». Ἡ κύρια εἰσήγησή μου σὲ αὐτὸ τὸ ἄρθρο ἦταν ἡ ἄμεση ἐκλογὴ ἀπὸ τὸν εὐσεβῆ λαὸ δύο ἢ τριῶν ὑποψηφίων ἐπισκόπων ἀπὸ τὸν κατάλογο τῶν ἐκλεξίμων πρὸς ἀρχιερατεία. Ἐν συνεχείᾳ κατὰ τὴν διάρκεια Θείας Λειτουργίας καὶ μετὰ ἀπὸ εἰδικὴ προσευχὴ νὰ ἀναδειχθεῖ ὁ νέος ἐπίσκοπος διὰ κληρώσεως ἀπὸ τὸ τριπρόσωπο.
Λίγους μῆνες μετὰ τὴν δημοσίευση τοῦ ἄρθρου μου ὁ τότε Μητροπολίτης Θηβῶν καὶ Λεβαδείας Ἱερώνυμος καὶ μετέπειτα Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν Ἱερώνυμος Β΄ πρότεινε τὴν ἑξῆς διαδικασία ἐκλογῆς ἐπισκόπου (Καθημερινὴ 13. 8. 2000 καὶ περίληψη στὸν Ὀρθόδοξο Τύπο 1.9.2000): Σύσταση εἰδικῆς Ἐκλογικῆς Συνελεύσεως ἀποτελουμένης ἀπὸ τοὺς ἀρχιερεῖς καὶ ἐκπροσώπους τοῦ κλήρου καὶ τῶν μοναχῶν τῆς χηρευούσης ἐπαρχίας. Ἡ Συνέλευση ἐκλέγει πέντε ὑποψηφίους ἐπισκόπους. Ἐν συνεχείᾳ ἡ Σύνοδος τῆς Ἱεραρχίας ἐκλέγει ἀπὸ τοὺς πέντε τούς τρεῖς. Ἡ ἀνάδειξη τοῦ νέου ἐπισκόπου γίνεται διὰ κληρώσεως μεταξὺ τῶν τριῶν μετὰ ἀπὸ Θεία Λειτουργία.
Αὐτὸ ποὺ ἔχει σημασία εἶναι τὸ ὅτι καὶ ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν ὑποστήριζε ὅτι ἡ τελικὴ ἐκλογὴ τοῦ ἐπισκόπου πρέπει νὰ ἀφεθεῖ στὸν Θεὸ διὰ τῆς κληρώσεως κατόπιν προσευχῆς. Αὐτὴ ἡ σύμπτωση ἀπόψεων ὡς πρὸς τὴν κλήρωση δὲν εἶναι τυχαία. Ὅπως θὰ ἐξηγήσω κατωτέρω, ἡ μετὰ ἀπὸ προσευχὴ κλήρωση μεταξὺ δύο ὑποψηφίων εἶναι ὁ τρόπος ποὺ ἐπέλεξαν οἱ μαθητὲς τοῦ Κυρίου μετὰ τὴν Ἀνάληψή του, γιὰ νὰ ἐκλέξουν τὸν νέο ἀπόστολο Ματθία σὲ ἀντικατάσταση τοῦ Ἰούδα.
Ἀπέστειλα στὰ τότε μέλη τῆς Ἱερᾶς Συνόδου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κύπρου τόσον τὸ ἄρθρο μου ὅσον καὶ τὶς εἰσηγήσεις τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἱερωνύμου. Ὑπέθεσα ὅτι οἱ συνοδικοί, ἀντιλαμβανόμενοι τὴν πολυπλοκότητα τῆς διὰ ἐκλεκτόρων ἐκλογῆς ἐπισκόπων, θὰ τροποποιοῦσαν τὴν ἐκλογικὴ διαδικασία κατὰ τὸ πρότυπο τῆς ἐκλογῆς τοῦ Ματθία. Πράγματι ἡ Σύνοδος ἐπέφερε σχετικὲς ἀλλαγὲς στὸν Καταστατικὸ Χάρτη τοῦ 2010, κάνοντας ὅμως ἕνα περίεργο καὶ ἐπικίνδυνο συνδυασμὸ ἀπόψεων: κατάρτιση τοῦ τριπροσώπου ἀπὸ τὸν λαὸ μὲ ἄμεση ψηφοφορία καὶ ἐπιλογὴ τοῦ ἑνὸς ἐκ τῶν τριῶν μὲ ψηφοφορία τῶν συνοδικῶν ἀντὶ τῆς κατόπιν προσευχῆς κλήρωσης. Μὲ ἄλλα λόγια ὅσοι συνοδικοὶ ψήφισαν τὴν νέα διαδικασία οὐσιαστικὰ δὲν θέλησαν νὰ ἀφήσουν κανένα περιθώριο δράσεως στὶς ἐπισκοπικὲς ἐκλογὲς στὸν «ἐτάζοντα καρδίας καὶ νεφροὺς» Θεὸ (Ψαλμὸς 7,10). Ἐπιπροσθέτως ὁ νέος τρόπος ἐκλογῆς ἐπισκόπων εἶναι ἡ τέλεια συνταγὴ γιὰ δημιουργία προβλημάτων στὴν Ἐκκλησία. Ἐννοῶ ὅτι εἶναι δυνατὸν ὁ λαὸς νὰ ἐκλέξει στὸ τριπρόσωπο γιὰ τὶς προσεχεῖς ἀρχιεπισκοπικὲς ἐκλογὲς ἕνα ὑποψήφιο μὲ συντριπτικὴ πλειοψηφία καὶ οἱ περισσότεροι συνοδικοὶ νὰ ἐπιλέξουν γιὰ τοὺς δικούς τους λόγους ἕνα μειοψηφήσαντα στὸ τριπρόσωπο ὑποψήφιο. Σὲ αὐτὴ τὴν περίπτωση ἡ Σύνοδος θὰ ἔλθει σὲ σύγκρουση μὲ τὴν ἐπιλογὴ τοῦ λαοῦ μὲ ὀλέθριες συνέπειες γιὰ τὸ κῦρος τῶν συνοδικῶν καὶ τὴν συμμετοχὴ τοῦ λαοῦ σὲ μελλοντικὲς ἐκλογὲς ἐπισκόπων. Ναί, καὶ ἡ κλήρωση μπορεῖ νὰ ἀναδείξει ἀρχιεπίσκοπο τὸν μειοψηφήσαντα, ὅλοι ὅμως θὰ ἀποδεχθοῦν τὴν ἐκλογή του ὡς θέλημα Θεοῦ.
Πρὶν ἔλθω στὸ θέμα τῆς κληρώσεως, εἶναι ἀναγκαῖο νὰ διευκρινίσω ποιὸς εἶναι ὁ εὐσεβὴς λαός, ποὺ καλεῖται νὰ ἐκλέξει τοὺς ἐκκλησιαστικοὺς ἡγέτες του. Εὐσεβὴς λαὸς δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι οἱ βαπτισμένοι μὲν ὀρθοδόξως ὡς νήπια καὶ οἱ ὁποῖοι ὅμως ὡς ἐνήλικες ἔγιναν θρησκευτικῶς ἀδιάφοροι ἢ ἀκόμη καὶ ἄθεοι. Ἑπομένως θὰ ἔπρεπε πρὸ καιροῦ ἡ κάθε ἐνορία νὰ εἶχε εἰδικὸ ἐκλογικὸ κατάλογο ψηφοφόρων κατόπιν σχετικῆς αἰτήσεως τοῦ ἐνδιαφερομένου πρὸς τὴν ἐκκλησιαστικὴ ἐπιτροπή.
Ἡ κλήρωση κατόπιν προσευχῆς εἶναι ὁ ἁγιογραφικὸς τρόπος ἐκλογῆς τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἡγετῶν (Πράξεις τῶν Ἀποστόλων 1, 21 – 26) καὶ ταυτοχρόνως εἶναι καὶ πανάρχαια ἑλληνικὴ παράδοση, ὅταν προκύπτει θέμα ἐκλογῆς μεταξὺ διαφόρων ἀνταγωνιστῶν (Ἰλιὰς Η΄ 170 – 183).
Μετὰ τὴν ἀνάληψη τοῦ Κυρίου ὁ Πέτρος πρότεινε στὸν εὐρύτερο κύκλο τῶν μαθητῶν (περὶ τὰ ἑκατὸν εἴκοσι ἄτομα) νὰ ἐκλέξουν ἕνα ἀπόστολο σὲ ἀντικατάσταση τοῦ Ἰούδα. Ἰδοὺ ἡ περιγραφὴ τῆς ἐκλογῆς: «Καὶ ἔστησαν δύο, Ἰωσὴφ τὸν καλούμενον Βαρσαββᾶν, ὃς ἐπεκλήθη Ἰοῦστος, καὶ Ματθίαν, καὶ προσευξάμενοι εἶπον: Σύ, Κύριε, καρδιογνῶστα πάντων, ἀνάδειξον ὅν ἐξελέξω ἐκ τούτων τῶν δύο ἕνα, λαβεῖν τὸν κλῆρον τῆς διακονίας ταύτης καὶ ἀποστολῆς, ἐξ ἧς παρέβη Ἰούδας πορευθῆναι εἰς τὸν τόπον τὸν ἴδιον. Καὶ ἔδωκαν κλήρους αὐτῶν, καὶ ἔπεσεν ὁ κλῆρος ἐπὶ Ματθίαν, καὶ συγκατεψηφίσθη μετὰ τῶν ἕνδεκα ἀποστόλων». Ἡ ἐκλογὴ ἑπομένως τοῦ νέου ἀποστόλου ἔγινε σὲ δύο στάδια: οἱ μαθητὲς ἐκλέγουν δύο ὑποψηφίους καὶ ἐν συνεχείᾳ διὰ προσευχῆς καὶ κληρώσεως ἀφήνουν στὸν Θεὸ τὴν ἐπιλογή. Παρομοία διαδικασία περιγράφει καὶ ὁ Ὅμηρος γιὰ τὴν ἐκλογὴ τοῦ ἀχαιοῦ ἥρωα, ποὺ θὰ μονομαχοῦσε μὲ τὸν Ἕκτορα: Ὁ σοφὸς Νέστωρ εἶπε στοὺς ἀχαιοὺς νὰ βάλουν στὴν κυνέη (περικεφαλαία) τοῦ Ἀγαμέμνονος τοὺς κλήρους αὐτῶν ποὺ ἦταν πρόθυμοι νὰ μονομαχήσουν μὲ τὸν Ἕκτορα. Ἐπακολούθησε στὴν συνέχεια προσευχὴ ὅλου τοῦ στρατοῦ: «Λαοὶ δ’ ἠρήσαντο (προσευχήθηκαν), θεοῖσι δὲ χεῖρας ἀνέσχον, ὧδε δὲ τις εἴπεσκεν ἰδὼν εἰς οὐρανὸν εὐρύν, «Ζεῦ πάτερ, ἢ Αἴαντα λαχεῖν ἢ Τυδέος υἱὸν (Διομήδη) ἢ αὐτὸν βασιλῆα πολυχρύσοιο Μυκήνης (Ἀγαμέμνονα)». Ὁ στρατὸς προσευχήθηκε γιὰ τὴν κλήρωση ἑνὸς ἀπὸ τοὺς τρεῖς ὀνομαστοὺς ἀχαιοὺς πολεμιστὲς – ὁ Ἀχιλλεὺς εἶχε παύσει νὰ μάχεται λόγω τῆς φιλονικίας του μὲ τὸν Ἀγαμέμνονα –. Ἡ κλήρωση ἀνέδειξε ὡς ἀντίπαλο τοῦ Ἕκτορος τὸν Αἴαντα τὸν Τελαμώνιο.
Ὁ ἁγιογραφικὸς καὶ ἀρχαιοελληνικὸς τρόπος ἐκλογῆς διὰ κληρώσεως ἔχει ἐφαρμοσθεῖ μὲ ἐπιτυχία στὴν Ρωσικὴ Ἐκκλησία. Ὁ μαρτυρικὸς Πατριάρχης Μόσχας Τύχων ἐξελέγει διὰ κληρώσεως ἀπὸ τὸ τριπρόσωπο, ποὺ κατάρτισε ἡ Πανρωσικὴ Κληρικολαϊκὴ Σύνοδος τοῦ 1917 – 18. Βεβαίως ὁ Θεὸς καλεῖ στὸ ἐπισκοπικὸ ἀξίωμα καὶ μέσῳ ἀνθρωπίνων ἐνεργειῶν καὶ μάλιστα καὶ χωρὶς τὴν θέληση τοῦ ἀτόμου, ὅπως συνέβη μὲ τὸν Ἀρχιεπίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως Ἰωάννη τὸν Χρυσόστομο. Ὅμως, ἡ ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία ἐπισημαίνει πολλὲς περιπτώσεις, ὅπου ἡ ἐκλογὴ ἐπισκόπων ἦταν σαφῶς ἔργο ἀνθρωπίνων σκοπιμοτήτων καὶ ρᾳδιουργιῶν. Ἂν ζοῦσε σήμερα στὴν Κύπρο ἕνας δεύτερος Ἰωάννης Χρυσόστομος, δὲν θὰ εἶχε καμμιὰ πιθανότητα ἐκλογῆς στὸ ἀρχιεπισκοπικὸ ἀξίωμα· ἁπλῶς δὲν θὰ ὑπέβαλε ὑποψηφιότητα γιὰ ἀρχιεπίσκοπος, ὅπως ἀπαιτεῖ ἡ πρόσφατη τροποποίηση τοῦ Καταστατικοῦ ἀπὸ τὴν Σύνοδο. Αὐτὰ συμβαίνουν, ὅταν ἡ Ἱεραρχία ἐσπευσμένως καὶ χωρὶς διαβουλεύσεις μὲ εἰδικοὺς ἀποφασίζει τὴν καινοτομία τῆς ὑποβολῆς ὑποψηφιοτήτων καὶ τὴν ἐκτύπωση ψηφοδελτίων μὲ τὸ ὄνομα καὶ τὴν φωτογραφία τῶν ὑποψηφίων.
Ἐλπίζω ὁ μελλοντικὸς ἀρχιεπίσκοπος νὰ εἶναι κυρίως ἕνας καλὸς ἐπίσκοπος μὲ τὴν πρωταρχικὴ σημασία τῆς λέξεως, δηλαδὴ ἕνας καλὸς ἐπιτηρητὴς – φύλακας τῆς πίστεως καὶ τοῦ ἤθους τοῦ ποιμνίου. Ἀναμένω ἀκόμη ὅτι θὰ πρωτοστατήσει σὲ μία σειρὰ ἐκκλησιαστικῶν μεταρρυθμίσεων. Θεωρῶ ὡς ἐπείγουσες τὶς ἀκόλουθες μεταρρυθμίσεις:
Υἱοθέτηση τῆς κλήρωσης στὸ τελικὸ στάδιο τῆς ἐκλογῆς ἐπισκόπων.
Τροποποίηση τῆς ἐκκλησιαστικῆς ποινικῆς δικονομίας (Καταστατικὸς Χάρτης, ἄρθρο 2 περὶ καταγγελίας, σ. 76) ὥστε νὰ προνοεῖται καὶ αὐτεπάγγελτη ἔρευνα κατὰ κληρικοῦ, ὅταν ὑπάρχει ἔντονη φημολογία γιὰ ἀνήθικη συμπεριφορά του. Ἂν ὑπῆρχε αὐτὴ ἡ πρόνοια, ἡ Διοικοῦσα Ἐκκλησία πιθανὸν δὲν θὰ παρέμενε ἁπλὸς θεατὴς τῆς ἐν ἐξελίξει πολιτικῆς δίκης κατὰ τοῦ πρώην Μητροπολίτη Κιτίου (βλέπε τὸ ἄρθρο μου στὸν ἠλεκτρονικὸ Φιλελεύθερο τῆς Κύπρου μὲ τὸν τίτλο «Ἡ Ἱερὰ Σύνοδος καὶ ὁ πρώην Μητροπολίτης Κιτίου»).