Γράφει ὁ κ. Παν. Δ. Παπαδημητρίου
3ον.-Τελευταῖον
Γέροντας Ἰσαάκ ὁ Λιβανέζος (1937-1998)
Ὁ ἁγιορείτης γέροντας Ἰσαάκ ὁ Λιβανέζος ἦταν μαθητής, καὶ ὁ πρῶτος βιογράφος τοῦ Ὁσίου Παϊσίου τοῦ Ἁγιορείτου.
Τό 1979 ἔλαβε τὸ μέγα καὶ ἀγγελικὸ σχῆμα καὶ ἀπὸ Φίλιππος ὀνομάσθηκε Ἰσαάκ. Τὸ μοναχικὸ σχῆμα τοῦ τὸ ἔδωσε ὁ Ἅγιος Γέροντας Παΐσιος. Διετέλεσε Πνευματικὸς τῶν μαθητῶν τῆς Ἀθωνιάδος Σχολῆς καὶ πολλῶν ἀνθρώπων. Ἄφησε ἀγαθὸ παράδειγμα ἀγωνιστοῦ στὴν εὐλογημένη συνοδεία τοῦ Σταυρονικητιανοῦ Κελλιοῦ τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου στὴν Κάτω Καψάλα.
Ἄνθρωπος εὐφυής, γλυκομίλητος, φιλόπονος, φιλότιμος, ψάλλοντας θαυμάσια μὲ τὴν ὡραία φωνή του. Ὑπῆρξε ἀγαθὸς παρηγορητὴς Ἑλλήνων καὶ Ἀράβων. Γιὰ τοὺς δεύτερους εἶχε ἀρχίσει μεταφράσεις πατερικῶν βιβλίων πρὸς πνευματικὴ τροφοδοσία τους. Εὐλαβής, σεμνὸς καὶ μὲ φόβο Θεοῦ. Ἀγάπησε τὴν προσευχή, τὴν ἄσκηση, τὴν ἱερωσύνη, τὸν μοναχισμό, τὴν ἀρετὴ καὶ τὴν ἐλεημοσύνη[27].
Σύμφωνα μὲ τὴν μαρτυρία τοῦ Πανιερωτάτου Μητροπολίτου Μόρφου κ. Νεοφύτου23 ὡς συλλειτουργός του, ὁ γέροντας Ἰσαὰκ ἀκολουθοῦσε τὴν μυστικὴ ἀνάγνωση τῶν Λειτουργικῶν Εὐχῶν.
Ἱερομόναχος π. Εὐμένιος Σαριδάκης (1931-1999)
Ὁ πατὴρ Εὐμένιος ἦτο εἰς τὸ ἔπακρον φιλακόλουθος, ὅσο ἐλάχιστοι μοναχοί ἢ ἱερεῖς. «Μοῦ ἀρέσουν τὰ ἱερὰ γράμματα», ἔλεγε, «μοῦ ἀρέσουν νὰ τὰ βλέπω, νὰ τὰ διαβάζω καὶ νὰ τὰ ἀκούω, μοῦ ἀρέσουν πολύ». Εἶχε ἕνα ἀπέραντο σεβασμὸ στὰ Λειτουργικὰ βιβλία. Ὅλα γιὰ τὸν Παππούλη ἦταν ἱερὰ καὶ ἅγια γράμματα, φωτιστικά.
Ἀτέρμονες Ἀκολουθίες εἶχε τὸ καθημερινό μας πρόγραμμα. Ὄχι μόνο δὲν παραλείπαμε τίποτε ἀπὸ τὴν εἰκοσιτετράωρη λατρευτικὴ τάξη τῆς Ἐκκλησίας μας, ἀλλὰ προσθέταμε καὶ ἄλλα […] ([28], σ.86).
Σύμφωνα μὲ τὴν μαρτυρία τοῦ Πανιερωτάτου Μητροπολίτου Μόρφου κ. Νεοφύτου23 ὡς συλλειτουργός του, ὁ ἐν κόσμῳ ἡσυχαστὴς πατὴρ Εὐμένιος, ἀκολουθοῦσε τὴν μυστικὴ ἀνάγνωση τῶν Λειτουργικῶν Εὐχῶν, γιατὶ εἶχε ἔγνοια νὰ διαφυλάξει, ὄχι ἁπλὰ μιὰ λειτουργικὴ παράδοση αἰώνων, ἀλλὰ καὶ νὰ διαφυλάξει τὸν νοῦν καὶ τὴν καρδία του ἀπερίσπαστα, καθὼς καὶ νὰ μοιραστεῖ μὲ τοὺς πιστοὺς τὴν ἐμπειρία τῆς αἰωνίου Ζωῆς τοῦ Τριαδικοῦ Θεοῦ.
Παρόμοια, σύμφωνα μὲ μαρτυρία29 τοῦ Ἱερέως καὶ Ἰατροῦ π. Εὐαγγέλου Παπανικολάου, ὁ ὁποῖος διατελοῦσε ψάλτης τοῦ πατρὸς Εὐμενίου, δὲν ἄκουσε ποτὲ μυστικὴ Εὐχὴ ἀπὸ τὸν μακαριστὸ πατέρα Εὐμένιο.
Γέροντας (Ἀββᾶς) Ἀθανάσιος Σταυροβουνιώτης (1925-2021)
Τὸ ἄκρον ἀντικείμενον τοῦ νοός τοῦ γέροντος Ἀθανασίου, τὸ μελέτημα τῆς καρδίας του καὶ τὸ ἐντρύφημα τῆς γλώσσης του ἦταν ὁ Χριστός, ἡ Παναγία καὶ οἱ Ἅγιοι. Ἀπότοκο αὐτοῦ ἦταν ἡ μεγάλη του ἀγάπη γιὰ τοὺς βίους τῶν Ἁγίων καὶ τὶς Ἱερὲς Ἀκολουθίες. Ἀγαποῦσε πολὺ τοὺς βίους τῶν Ἁγίων. […]. Τὶς ἱερὲς Ἀκολουθίες τοῦ νυχθημέρου ἀνελλιπῶς παρακολουθοῦσε στὸ Καθολικὸ τῆς Μονῆς. Ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον παρέμενε ὄρθιος ἐπὶ τοῦ στασιδίου του καθ’ ὅλη τὴ διάρκεια τῆς Ἀκολουθίας. Ἀκόμα καὶ στὶς πιὸ δύσκολες στιγμὲς τῆς ὑγείας του ἐπέμενε «ὡς ζηλωτὴς μανικώτατος» νὰ παρακολουθεῖ καὶ νὰ συμμετέχει στὶς Ἀκολουθίες καὶ στὴ Θεία Λειτουργία γενόμενος τύπος ὑπομονῆς, φιλοπονίας καὶ ἀκρίβειας γιὰ τοὺς ὑποτακτικούς του30.
Σύμφωνα μὲ τὴν μαρτυρία τοῦ Πανιερωτάτου Μητροπολίτου Μόρφου κ. Νεοφύτου23 ὡς συλλειτουργός του, ὁ γέροντας Ἀθανάσιος ἀκολουθοῦσε τὴν μυστικὴ ἀνάγνωση τῶν Λειτουργικῶν Εὐχῶν.
Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης (1749-1809)
Γνωρίζομεν ὅτι ὁ Ἅγιος Νικόδημος δὲν εἶναι τόσον σύγχρονος ἡμῶν, ἀλλὰ εἶναι ζωντανὴ μαρτυρία τῆς Ὀρθοδοξίας, καὶ τῆς Ἱερᾶς ἡμῶν Παραδόσεως, ἐκ τῆς ὁποίας ἀντλήσανε οἱ προηγούμενοι Ἁγιορεῖτες γέροντες, καὶ ἰδίως ὁ Ὅσιος Ἰωσήφ.
Λέγει λοιπὸν εἰς τὸ Πηδάλιον (ἀλλὰ καὶ ἀλλοῦ στὰ συγγράμματά του): «Αἱ Μυστικαὶ Εὐχαὶ, εὐλογίαι τε καὶ ἐπικλήσεις, αἱ ἁγιαστικαὶ καὶ τελειωτικαὶ τῶν Μυστηρίων, ἐξ ἀγράφου παραδόσεως θέλει νὰ εἶναι καὶ ὁ Ἀρεοπαγίτης Διονύσιος […]. Ὅθεν καὶ ἡ πρᾶξις τῆς Ἐκκλησίας, ἀείποτε μυστικῶς, καὶ οὐχὶ ἐκφώνως, ὡς τὰ Κυριακὰ λόγια, ἀναγινώσκουσα τὰς Εὐχὰς ταύτας, τὴν σεσιωπημένην, καὶ ἄγραφον, μυστικὴν ταύτην παράδοσιν αἰνίττεται»31.
Ἔγραφον τῇ ηʹ τοῦ μηνὸς Φεβρουαρίου, βκβʹ,
Μνήμη τοῦ Ἁγίου Θεοδώρου τοῦ Στρατηλάτου
Παράρτημα
Τέλος, ἀπὸ τὶς πολύτιμες ἀπαντήσεις τοῦ Πανιερωτάτου Μητροπολίτου Μόρφου κ. Νεοφύτου θὰ παραθέσουμε τὴν παλαιὰν Λειτουργικὴν παράδοσιν στὴν Κύπρο:
«Ἐνθυμοῦμαι ὅτι στὴν παλαιὰ Κύπρο οἱ ἅγιες Τράπεζες εἶχαν κιβώριο, εἴτε ξύλινο, εἴτε λίθινο. Στὴν ἀνατολικὴ πλευρὰ τοῦ κιβωρίου, κατὰ τὴν παλαιὰ παράδοση, ἡ τάξη ἤθελε νὰ τοποθετεῖται Σταυρὸς στὸ κέντρο (ἀσημένιος ἢ καὶ ἐπιχρυσωμένος ἐνίοτε, δηλαδὴ δοξαστικός), καὶ ἑκατέρωθεν τοῦ τιμίου Σταυροῦ δύο ἑξαπτέρυγα. Τόσο ὁ Σταυρός, ὅσο καὶ τὰ δύο ἑξαπτέρυγα καὶ δύο λαμπάδες, κατὰ τὴν τάξη τῆς ἐν Κύπρῳ Θείας Λειτουργίας, ἐξέρχονται τὴν ὥρα τοῦ Χερουβικοῦ καὶ εἰκονίζουν τὴν οὐράνια Λειτουργία ποὺ τελεῖται στὸ οὐράνιο θυσιαστήριο ἀπὸ τὸν Μέγαν Ἀρχιερέα Χριστὸν σὺν πᾶσι τοῖς ἁγίοις Αὐτοῦ: Ἀγγέλους καὶ ἁγίους καὶ δικαίους ἀνθρώπους. Τὰ ἑξαπτέρυγα αὐτὰ συνοδεύουν τὸν ἱερέα κατὰ τὴν Μεγάλη Εἴσοδο στὸ ἱερὸ Βῆμα τοῦ ἐπίγειου θυσιαστηρίου καὶ ἐπανατοποθετοῦνται στὴν προγενεστέρα τους θέση κατὰ ἀνατολὰς ἐπὶ τοῦ κιβωρίου. Δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ τοῦ ἱεροῦ κιβωρίου ἐκρέμαντο βῆλα, δηλαδὴ ὑφασμάτινες κουρτίνες. Καὶ τοῦτο γιὰ νὰ μὴ βλέπουν τὰ τελούμενα ἀπὸ τὸν λειτουργοῦντα ἱερέα ἢ ἀρχιερέα, ὅπου ὑπῆρχε, οἱ παριστάμενοι, οὔτε αὐτοὶ νὰ βλέπουν τοὺς ἄλλους καὶ νὰ περισπῶνται. Καὶ βεβαίως οἱ λαϊκοὶ ἀπαγορεύεται νὰ εἶναι πέριξ τῆς ἁγίας Τραπέζης. Ἡ Θεία Λειτουργία λοιπόν, σύμφωνα μὲ αὐτά, πρέπει νὰ τελεῖται μυστικῶς καὶ ἱεροκρυφίως. Ὑπενθυμίζω τὶς τυπικὲς διατάξεις τῆς Προηγιασμένης Λειτουργίας, ὅπου τὸ Σῶμα τοῦ Κυρίου εἶναι συνεχῶς σκεπασμένο μὲ τὸν Ἀέρα ἐπὶ τῆς ἁγίας Τραπέζης.
Κατὰ τὴν ἀρχαία λειτουργικὴ τάξη τῆς Κύπρου ἀποφεύγονταν τὰ πολλὰ ἱερατικὰ συλλείτουργα. Κατ’ ἐξαίρεσιν καὶ σπάνια τελοῦνταν, ὅταν λειτουργοῦσε ἀρχιερέας ἢ ἀντιπρόσωπός του πρωτόπαπας. Τὰ ὀφφίκια εἶχαν λειτουργικὴ πρακτική, εἶχαν νόημα. Καὶ τοῦτο, γιατί ἐγνώριζαν οἱ παλαιοὶ παπάδες ὅτι ἕνας στὴν οὐσία λειτουργεῖ καὶ ἕνας προσφέρει τὴν ἀναίμακτο ἱερουργία καὶ εἶναι αὐτὸς ποὺ εἰκονίζει (ὁ λειτουργὸς δηλαδὴ) τὸν Μέγαν Ἀρχιερέα Χριστόν, καθότι, κατὰ τὴν εὐχὴ τοῦ Χερουβικοῦ, Αὐτὸς εἶναι «ὁ προσφέρων καὶ προσφερόμενος…».
Θὰ μπορούσαμε νὰ ποῦμε καὶ νὰ γράψουμε πολλά, ἀγαπητέ μου Παναγιώτη. Τοῦτο μόνο ἐνθυμοῦμαι τώρα, ὡς κατακλεῖδα, ἀπὸ τὸν Ἅγιο Πορφύριο. “Βρέ, οἱ μεγάλοι ἔρωτες ποὺ διαρκοῦν εἶναι οἱ μυστικοί…”»23.
* * *
Σχετικά ἡμέτερα ἄρθρα (διαθέσιμα εἰς τό Ἀναλόγιον32, καὶ εἰς τό Academia33):
«Πῶς ἐτέλεσε ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς τὴν «θείαν Εὐχαριστίαν» εἰς τὸν Μυστικὸν Δεῖπνον, μυστικῶς ἢ εἰς ἐπήκοον;», 2/12/2020.
«Τὰ τρία Ἀμήν (Ἀμήν, ἀμήν, ἀμήν) εἰς τὴν μυστικὴν στιγμὴν τῆς εὐλογήσεως τοῦ Ἁγίου Ἄρτου καὶ τοῦ Ἁγίου Ποτηρίου», 8/11/2020 (27/10/20).
«Διάταξις τῆς Θείας Λειτουργίας 1334, Ἁγίου Φιλοθέου», V.480, πρόχειρον, 23/11/2020.
«Διάταξις τῆς Πατριαρχικῆς Λειτουργίας 1386 (Ἁγία Σοφία), παρὰ τοῦ πρωτονοταρίου τῆς Ἁγίας Σοφίας, διακ. Δημητρίου Γεμιστοῦ», V.135, πρόχειρον, 22/11/2020.
«Ὁ ΙΘʹ Κανὼν τῆς Συνόδου τῆς Λαοδικείας (364), καὶ ἡ ἀνάγνωσις τῶν Λειτουργικῶν Εὐχῶν», 3/4/2022.
«Ποιοῦντος τοῦ Διακόνου τὴν Εὐχήν, ὁ Ἱερεὺς ἐπεύχεται τὴν Εὐχήν», 30/10/2022.
Τέλος, καὶ τῷ Θεῷ Δόξα πάντων ἕνεκεν
Σημειώσεις:
[27] Ἱστοσελίδα Πεμπτουσία, pemptousia.gr (ἀντιγράφηκε 8/2/2022). [28] Σίμωνος Μοναχοῦ, π. Εὐμένιος – ὁ Ποιμὴν ὁ καλὸς καὶ Θαυματουργός, ἔκδ. ΣΤʹ, Ἱερὰ Καλύβη Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου – Ἱ. Σκήτη Κουτλουμουσίου, 2018. [29] Προσωπικὴ συζήτηση. [30] Μητροπολίτης Κιτίου κ. Νεκτάριος, Ἱστοσελίδα Πεμπτουσία, pemptousia.gr (ἀντιγράφηκε 8/2/2022). [31] Πηδάλιον (1841), βλ. ϟα΄ Κανόνα τοῦ Μ. Βασιλείου, σ. 387, ὑποσ. 1. [32] analogion.gr [33] independent.academia.edu