Ἡ ἐκ Θεοῦ ἀναστολή καί ἐπαναφορά τοῦ χαρίσματος τῆς προφητείας «Ὡς εἶδεν Ἡσαΐας συμβολικῶς…»
Γράφει ὁ κ. Βασίλειος Ἰ. Τουλουμτσῆς,Ὑπ. Διδάκτωρ Θεολογικῆς Σχολῆς Ε.Κ.Π.Α
Στόν εἱρμό τῆς ε΄ ὠδῆς τοῦ κανόνα τῆς Ὑπαπαντῆς περιγράφεται ἡ θεοφάνεια τοῦ προφήτη Ἡσαΐα, κατά τήν ὁποία ἀξιώθηκε νά δεῖ τόν ἄσαρκο Θεό Λόγο «ἐν θρόνῳ ἐπηρμένῳ, ὑπ’ Ἀγγέλων δόξης δορυφορούμενον». Πηγή ἔμπνευσης τοῦ ἀσματογράφου ἁγίου Κοσμᾶ ἐπισκόπου Μαϊουμᾶ, ὡς πρός τήν σύνταξη τοῦ εἱρμοῦ, ὑπῆρξε τό στ΄ κεφάλαιο τοῦ Ἡσαΐα, τό ὁποῖο καί ἀποτελεῖ τό β΄ ἑσπέριο ἀνάγνωσμα. Στήν διήγηση τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, ἤδη στήν ἀρχή τοῦ κεφαλαίου, τοποθετεῖται ὁ χρονικός προσδιορισμός τέλεσης τοῦ ἀναφερόμενου γεγονότος ὡς ἑξῆς: «Καί ἐγένετο τοῦ ἐνιαυτοῦ, οὗ ἀπέθανεν Ὀζίας ὁ βασιλεύς, εἶδον τόν Κύριον καθήμενον ἐπί θρόνου ὑψηλοῦ καί ἐπηρμένου, καί πλήρης ὁ οἶκος τῆς δόξης αὐτοῦ»[1]. Ὑπομνηματίζοντας ὁ ἅγιος Ἰωάννης Χρυσόστομος τόν προφήτη Ἡσαΐα, διερωτᾶται ἀναφορικά μέ τόν τρόπο τοῦ χρονικοῦ προσδιορισμοῦ: «Τί δήποτε τούς μέν ἄλλους χρόνους ἀπό τῆς ζωῆς τῶν βασιλέων, τοῦτον δέ ἀπό τῆς τελευτῆς χαρακτηρίζει νῦν ὁ προφήτης; Οὐ γάρ εἶπεν· Ἐγένετο ἐν ταῖς ἡμέραις Ὀζίου, οὐδέ, ἐν τῇ βασιλείᾳ Ὀζίου, ἀλλ’ ἐγένετο ἡνίκα ἀπέθανε»[2]. Προφανέστατα καί τοῦτο δέν συμβαίνει τυχαῖα καί ἄνευ λόγου, «οὐχ ἁπλῶς, οὐδέ ὡς ἔτυχεν, ἀλλά τί ἀπόρρητον ἡμῖν αἰνίττεται»[3]. Μέσῳ τοῦ συγκεκριμένου χρονικοῦ προσδιορισμοῦ ἐπιχειρεῖται ἡ προβολή καί ὁ τονισμός τῆς ὕπαρξης αἰτιώδους σύνδεσης μεταξύ τοῦ θανάτου τοῦ βασιλέως Ὀζία καί τῆς θεοφάνειας τοῦ προφήτη Ἡσαΐα. Ἐκ προοιμίου σημειώνεται ἁδρομερῶς, ὅτι τό συγκεκριμένο ὅραμα σηματοδοτεῖ τήν ἐκ νέου ἐνεργοποίηση τῆς προφητείας, ἡ ὁποία ἐπί Ὀζία καί λόγῳ τοῦ Ὀζία εἶχε τεθεῖ σέ ἀναστολή.
Συνοψίζοντας τήν πατερική ἑρμηνευτική ὁ ἅγιος Νικόδημος ἁγιορείτης, ἀναφορικά μέ τήν ἑρμηνεία τοῦ κανόνα τῆς Ὑπαπαντῆς, πρίν ἀκόμη εἰσέλθει στήν προσέγγιση τοῦ θεολογικοῦ βάθους τῆς θεοφάνειας, ἐκκινᾶ ἀκριβῶς μέ τό συγκεκριμένο ἱστορικό γεγονός, στό ὁποῖο ἐνεπλάκη ὁ Ὀζίας, σημειώνοντας: «Τῆς ὀπτασίας ταύτης ἡ αἰτία ἠκολούθησεν οὕτως. Γράφει ὁ θεῖος Χρυσόστομος ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ Ἡσαΐου, ὅτι ὁ Βασιλεύς Ὀζίας ἐλεπρώθη, διότι μή ὤν Ἱερεύς, ἐτόλμησε νά θυμιάση μέσα εἰς τόν Ναόν παρά τήν ἀξίαν· καί ἐπειδή οἱ Ἰουδαῖοι δέν ἐδίωξαν αὐτόν ἔξω του Ναοῦ, οὔτε ὁ προφήτης Ἡσαΐας ἤλεγξεν ἐκεῖνον διά τήν τόλμην· τούτου χάριν μέ δικαιοσύνην ἐμπόδισεν ὁ Θεός τό χάρισμα τῆς Προφητείας ἀπό τόν Ἡσαΐαν, καί ἀπό τόν λαόν τῶν Ἰουδαίων· ὅταν δέ ὁ Ὀζίας ἀπέθανε, τότε πάλιν ἔδωκε τό προφητικό χάρισμα εἰς αὐτόν· ὅθεν τότε εἶδε τήν φοβεράν ἐκείνην ὀπτασίαν τοῦ Θεοῦ»[4]. Μέ τόν τρόπο αὐτό διακρίνει σαφῶς τήν διάπραξη τῆς βλασφημίας ἀπό πλευρᾶς τοῦ Ὀζία ὡς τό αἴτιο παύσης τῆς προφητείας, ἐνῶ τό ὅραμα τοῦ Ἡσαΐα ὡς τό αἰτιατό γεγονός, μέσῳ τοῦ ὁποίου θεραπεύονται οἱ συνέπειες τῆς βλασφημίας καί ἐπανεργοποιεῖται τό χάρισμα.
Ἡ κίνηση αὐτή τοῦ Ὀζία δέν συνιστᾶ ἁπλῶς ἀντιποίηση ἰδιότητας, πού ἀσφαλῶς δέν κατεῖχε, ἀλλά κυρίως ἀποτελεῖ τήν ἔκφραση ἀλαζονικῆς μέθης, ἡ ὁποία τοῦ ὑπαγόρευσε νά φαντάζεται πράγματα μεγαλύτερα τῆς ἀξίας του («μεῖζον τῆς ἀξίας ἐφρόνησε») σέ βαθμό τέτοιο ὥστε, ἀχειροτόνητος ὤν, θεωροῦσε τόν ἑαυτό του αὐτόκλητο ἱερέα «καί λειτουργίαν ἁρπάσαι τήν ἱεράν καί αὐτόκλητος ἐλθεῖν ἐπί τό δεῖν ἱερᾶσθαι τῷ Θεῷ […] προσκομίζειν ἤθελε τάς θυσίας τῷ Θεῷ»[5]. Ἐπί τῇ βάσει τῆς συγκεκριμένης πλάνης βλασφήμησε τόν Θεό μέ τήν ἐνέργειά του.
Εἰσερχόμενος παρανόμως καί ἀθέσμως ἐνώπιον τοῦ ἱεροῦ θυσιαστηρίου, δίχως τήν συγκατάθεση καί μεσιτεία τῶν Λευιτῶν ἱερέων, «θυμιᾶν ἐζήτει παρά τό εἰωθός καί τόν νόμον» (δηλ. ἀντίθετα μέ ὅσα ὁρίζονταν στήν παράδοση, στούς κανόνες καί στήν ἐν γένει λειτουργική τάξη καί πράξη). Οἱ ἱερεῖς βεβαίως τόν ἔλεγξαν γιά τήν ἀσέβειά του, ὅμως ὁ ἴδιος ὄντας δέσμιος τῆς πρωτειομανίας του καί ἕρμαιο τῆς ἐγωιστικῆς του τύφλωσης, περιφρόνησε τίς γενόμενες ὑποδείξεις καί τήν ζῶσα παράδοση τοῦ Νόμου τοῦ Θεοῦ «καί παρ’ οὐδέν ποιούμενος τάς τῶν ἱερέων συμβουλάς, ἠλέγχετο παραχρῆμα παρά Θεοῦ. Λελέπρωται γάρ, αὐτοῖς μετώποις ἐπηνθηκότος τοῦ πάθους»[6]. Ὁ ἅγιος Ἰωάννης Χρυσόστομος ἐκφράζοντας τήν αὐτή ἑρμηνεία ὡς πρός τήν ἐμφάνιση τῆς λέπρας, θά σημειώσει: «Ταύτης ἕνεκεν τῆς ἀναισχυντίας ἐπαφῆκεν αὐτῷ λέπραν ὁ Θεός κατά τοῦ μετώπου»[7], τήν ὁποία ὑπέφερε μέχρι τήν ἡμέρα τοῦ θανάτου του. Μέ τήν κίνησή του ὅμως αὐτή, «βουληθείς γάρ πλείονα τῆς οὔσης τιμήν λαβεῖν, καί ἧς εἶχεν ἐξέπεσεν»[8]. Ἔτσι, οὔτε τήν ἱερωσύνη ἀπέκτησε, ἀλλά ἐπιπρόσθετα διώχθηκε καί ἀπό τόν βασιλικό θρόνο, ζώντας τό ὑπόλοιπο τῆς βιολογικῆς του ζωῆς «ἐν οἴκῳ τινί κεκρυμμένος, τήν αἰσχύνην οὐ φέρων»[9].
Οἱ συνέπειες τῆς βλασφημίας τοῦ Ὀζία ὅμως δέν εἶχαν ὡς ἀποδέκτη τους μόνον τόν ἴδιο τόν παραβάτη, ἀλλά ὁλόκληρος ὁ λαός «συναπήλαυσεν ἅπας τῆς τοιαύτης ὀργῆς», ὡς ἀποτέλεσμα τῆς ἀφωνίας του καί τῆς ἀπάθειάς του ἐνώπιον τέτοιας ἐκκλησιολογικῆς ἐκτροπῆς, κατά τήν ὁποία δέν προστάτεψαν τήν ἱερωσύνη πού ἀτιμαζόταν («καί τήν ἱερωσύνην ὑβριζομένην οὐκ ἐξεδίκησαν»). Ἀναφορικά μέ τόν λαό, ἡ συνέπεια τῆς ἀδιαφορίας του ἦταν «τῷ τήν προφητείαν ἀνασταλῆναι· ὀργιζόμενος γάρ αὐτοῖς ὁ Θεός περί οὐδενός ἀπεκρίνατο»[10]. Ὁ ἅγιος Κύριλλος Ἀλεξανδρείας θά ξεκαθαρίσει ὅτι ἡ σιγή τοῦ Θεοῦ δέν συνέβη μέ πρόθεση τόν ἀτιμασμό τῶν προφητῶν, ἀλλά προκειμένου νά φανερώσει τήν ἀναξιότητα τοῦ λαοῦ νά δεχθεῖ καί νά ἑρμηνεύσει τήν προφητεία, ἐφόσον τό πνεῦμα πού τούς χαρακτήριζε ἦταν ἀμιγῶς τό πνεῦμα τοῦ κόσμου, τό ὁποῖο ἁπλῶς διαστρέφει καί παρερμηνεύει τόν λόγο τοῦ νομοθέτη[11]. Ἄλλωστε μέ τό δεδομένο αὐτό, ὁποιαδήποτε προσπάθεια ἑρμηνείας τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ αὐτοκαθίσταται ψεῦδος, ἀνίκανο νά ἀνυψώσει τόν ἄνθρωπο σέ ἐκεῖνα τά ὕψη, στά ὁποῖα συντελεῖται ἡ ἕνωσή του μέ τόν Θεό, ἐφόσον ἕνας παρερμηνευμένος θεῖος λόγος κρατᾶ μέ ἀπόλυτη συνέπεια τόν ἄνθρωπο δέσμιο τῆς ὕλης καί τῶν δεδομένων τοῦ κόσμου. Συνεπῶς, λέει ὁ Θεός, «ἀκοή ἀκούσετε, καί οὐ μή συνῆτε, καί βλέποντες βλέψετε καί οὐ μή ἴδητε. Ἐπαχύνθη γάρ ἡ καρδία τοῦ λαοῦ τούτου, καί τοῖς ὠσίν αὐτῶν βαρέως ἤκουσαν, καί τούς ὀφθαλμούς αὐτῶν ἐκάμμυσαν, μήποτε ἴδωσι τοῖς ὀφθαλμοῖς, καί τοῖς ὠσίν ἀκούσωσι, καί τῇ καρδίᾳ συνῶσι, καί ἐπιστρέψωσι, καί ἰάσωμαι αὐτούς»[12]. Καί τό γεγονός αὐτό συμβαίνει ἐπειδή τίποτα ἀπό ὅλα αὐτά δέν ἔγινε ἔπειτα ἀπό βία, ἀλλά μάλιστα ἀποτελεῖ καρπό ἐλεύθερης ἐπιλογῆς τοῦ ἀνθρώπου, μέ ψυχή ἀνυπάκουη καί πρόθυμη νά ἀντισταθεῖ στόν Θεό[13]. Ὅλα τά ἀνωτέρω ἀποτελοῦν τούς συνεπεῖς καί γνήσιους καρπούς τῆς ὑποτίμησης τῆς ζώσας παράδοσης.
Ἡ τιμωρία ὅμως αὐτή δέν τέθηκε ἐπ’ ἀορίστου χρονικοῦ ὁρίζοντα, ἀλλά εἰδικῶς «τῷ μέτρῳ τῆς ζωῆς τοῦ βασιλέως καί μέτρον τῆς τιμωρίας ὥρισεν» ὁ Θεός, ὥστε μέ τόν θάνατο τοῦ Ὀζία νά ἀνοίξει ἐκ νέου τίς πόρτες τῆς προφητείας, δίνοντας στούς προφῆτες τά θεῖα ὁράματα. Ἀκριβῶς στόν ἀντίποδα τῶν δεδομένων τοῦ κόσμου ἔρχεται ἡ θεοφάνεια νά ὑπενθυμίσει ἐκ νέου τό ὕψος τῆς ἀποκαλυπτόμενης ἀλήθειας, ἡ ὁποία δέν μπορεῖ σέ καμία περίπτωση νά γίνεται ἀντικείμενο ἐπεξεργασίας καί ἑρμηνείας ὑπό τῶν κριτηρίων τοῦ κόσμου, πολλῷ μᾶλλον νά ἐργαλειοποιεῖται γιά φθηνές καί ἐμπαθεῖς ἐπιδιώξεις. Γιά τόν λόγο αὐτό ὁ ἄσαρκος Λόγος ἐμφανίζεται καθήμενος ἐπί θρόνου ὑψηλοῦ καί ἐπηρμένου. Μάλιστα, προκειμένου νά ἀρθεῖ ὑπό τοῦ Θεοῦ ἡ ἀναστολή τῆς προφητείας γιά τήν ἀσέβεια ἐνώπιον τοῦ ἱεροῦ θυσιαστηρίου, στέλνεται ἕνα Σεραφείμ καί λαμβάνει διά λαβίδος ἐκ τοῦ θυσιαστηρίου (ἔνθα αἱ θυσίαι προσεφέροντο καί οἱ καθαρμοί τῶν ἁμαρτημάτων) τόν ἀναμμένο ἄνθρακα (πού ἦταν σύμβολο τοῦ Χριστοῦ) καί ἐγγίζεται στά χείλη τοῦ προφήτη, τά ὁποῖα καί καθαρίζει, καθώς τά ἀκάθαρτα χείλη δηλώνουν τήν ἔλλειψη παρρησίας ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ (τό ἀπαρρησίαστον ἐμφαίνων). Μέ τόν τρόπο αὐτό ὁ Θεός αἴρει τήν σιγή Του καί χαρίζει ἐκ νέου ὁράματα καί προρρήσεις στούς φίλους Του, τά ὁποῖα ὡς στόχο ἔχουν τήν ἀποκάλυψη στόν κόσμο, τῶν βαθέων καί ἀποκρύφων, ὡς πρός τήν χριστολογική φανέρωση: «Οὐ καθ’ ἕνα τυχόν, οὔτε μήν ἀδιαστάτως οἱ μακάριοι προφῆται τάς τῶν ὁράσεων ἀποκαλύψεις ἐδέχοντο παρά Θεοῦ. Ἀνά μέρος δέ μᾶλλον, κατά τό Δεσπότη δοκοῦν. Καί ἐν χρόνοις καθ’ οὕς ἤθελε τοῦτο δρᾶν ὁ ἀποκαλύπτων βαθέα καί ἀπόκρυφα, καί γινώσκων τά κεκρυμμένα»[14].
Ἡ Ζ΄ Οἰκουμενική Σύνοδος, θέλοντας νά ἀναφερθεῖ στό ἄδεκτο τῆς προσευχῆς καί τῆς λατρείας ἱερέων ἤ φερόμενων ὡς ἱερέων, πού δέν ἀνήκουν στό σῶμα τοῦ Χριστοῦ καί πού κατ’ ἐπέκταση δέν μετέχουν στήν ἀπαράβατη ἱερωσύνη Του (Ἑβρ. 7, 24), ἐρανίζεται τόν προφήτη Ἡσαΐα, σημειώνοντας: «ἔφη γάρ ὁ Θεός διά Ἡσαΐου τοῦ προφήτου πρός τούς οὕτω διακειμένους· ἐάν προσφέρητέ μοι σεμίδαλιν, μάταιον· θυμίαμα βδέλυγμά μοί ἐστι, καί· ὅταν τάς χεῖρας ὑμῶν ἐκτείνητε πρός με, ἀποστρέψω τούς ὀφθαλμούς μου ἀφ’ ὑμῶν, καί ἐάν πληθύνητε τήν δέησιν, οὐκ εἰσακούσομαι ὑμῶν»[15]. Γίνεται κατανοητό ὅτι τό χάρισμα τῆς ἱερωσύνης ἀφενός μέν ἑδράζεται στό στέρεο θεμέλιο τῆς πίστης, ἀφετέρου δέ, ἀποτελεῖ μυστηριακή ἔκφραση τοῦ χαρισματικοῦ σώματος ἐντός τῶν ὁρίων τῆς Ἐκκλησίας. Συνεπῶς, ὁποιαδήποτε προσπάθεια ἀναγνώρισης ἱερωσύνης σέ σχισματικές ἤ αἱρετικές κοινότητες, στίς ὁποῖες ἡ Ἐκκλησία οὐδέποτε μετέδωσε τό χάρισμα, ἀποτελεῖ ἐνέργεια ἐκκλησιολογικῶς ἀνυπόστατη καί ἀναιρετική τῶν χαρισματικῶν καί κανονικῶν της ὁρίων. Κατ’ ἀναλογίαν τά αὐτά ἰσχύουν καί στά δεδομένα τοῦ τύπου τῆς λευιτικῆς ἱερωσύνης τῆς Π.Δ. Αὐτήν τήν πραγματικότητα ἄλλωστε ἐπιβεβαιώνει ἡ περίπτωση τοῦ ἀχειροτόνητου Ὀζία, προβάλλοντας ταυτόχρονα τόν βαθύτερο χαρακτῆρα τοῦ μυστηρίου τῆς ἱερωσύνης.
Ὁ ἅγιος Κύριλλος Ἀλεξανδρείας θά σημειώσει ὅτι ἡ λαβίδα, ὡς τό μέσο μεταφορᾶς τοῦ πυρωμένου ἄνθρακα, πέραν τοῦ συμβολισμοῦ τῆς Θεοτόκου πού ἀναφέρεται στήν θ΄ ὠδή τοῦ ὄρθρου τῆς ἑορτῆς[16], ἀποτελεῖ σύμβολο ὅλων τῶν Γραφῶν καί τῶν προφητικῶν προρρήσεων, μέσῳ τῶν ὁποίων ἔρχεται ἡ γνώση περί τοῦ Θεοῦ καί κατ’ ἐπέκταση ἡ πίστη πρός Αὐτόν. Στήν ἴδια προοπτική τό δοξαστικό τῆς Λιτῆς προτρέπει στήν ἀξιοποίηση τοῦ πλούτου τῶν μνημείων τῆς ζώσας καί ἑνιαίας παράδοσης, παραγγέλλοντας τήν ἔρευνα τῶν Γραφῶν, καθώς «ἐν αὐταῖς γάρ εὑρίσκομεν αὐτόν, τικτόμενον καί σπαργανούμενον, τιθηνούμενον καί γαλακτοτροφούμενον, περιτομήν δεχόμενον, καί ὑπό Συμεών βασταχθέντα, οὐ δοκήσει οὐδέ φαντασίᾳ, ἀλλ’ ἀληθείᾳ τῷ κόσμω φανέντα».
Ἐπί τῇ βάσει ὅλων αὐτῶν γίνεται κατανοητός ὁ τρόπος, μέ τόν ὁποῖο ξεκινᾶ τό στ΄ κεφάλαιο τοῦ Ἡσαΐα, προκειμένου νά δηλωθεῖ ἡ βλασφημία πού προηγήθηκε, συνακόλουθα νά ἑρμηνευθεῖ ἡ θεοφάνεια πού ἀκολούθησε καί νά τονιστεῖ τό ἐμπροϋπόθετο τοῦ χαρίσματος τῆς ἱερωσύνης: «Καί ἐγένετο τοῦ ἐνιαυτοῦ οὗ ἀπέθανεν Ὀζίας ὁ βασιλεύς, εἶδον τόν Κύριον Σαβαώθ καθήμενον ἐπί θρόνου ὑψηλοῦ καί ἐπῃρμένου».
Σημ. “Ο.Τ.”: Εἰς τά ἀνωτέρω περιγραφόμενα γεγονότα τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης εἶναι ἐμφανής ἡ δρᾶσις τῆς ἀκτίστου ἐνεργείας τοῦ Θεοῦ. Ἄν ἡ ἐπέμβασις τότε ἀφεώρα εἰς τήν προτύπωσιν τῆς ἀληθοῦς ἐν Χριστῷ ἱερωσύνης, πόσον περισσότερον πρέπει νά εἶναι κανείς βέβαιος σήμερα ὅτι ὁ Κύριος “ἥξει καί οὐ χρονιεῖ” διά τά γενόμενα εἰς τό Οὐκρανικόν. Οἱ ἀχειροτόνητοι, αὐτοχειροτονημένοι, καθηρημένοι καί ἀφορισμένοι κληρικοί εἰς Οὐκρανίαν ἄς προβληματισθοῦν ἀπό τό πάθημα τοῦ Ὀζία, ἀλλά καί ὅλοι οἱ ὑπόλοιποι Ὀρθόδοξοι ἄς παιδαγωγηθῶμεν ἀπό τό παράδειγμα τοῦ προφήτου Ἡσαΐου.
Σημειώσεις:
[1] Ἥσ., 6, 1. [2] Ἰωάννης Χρυσόστομος, Ἑρμηνεία εἰς τόν προφήτην Ἡσαΐαν, PG 56, 67. [3] Ὅπ. π. [4] Νικόδημος Ἁγιορείτης, Ἑορτοδρόμιον, ἤτοι ἑρμηνεία εἰς τούς ἀσματικούς κανόνας τῶν δεσποτικῶν καί θεομητορικῶν ἑορτῶν, ἐν Βενετίᾳ 1836, σελ. 190. Γιά τήν διήγηση τοῦ γεγονότος τοῦ ἄθεσμου θυμιάσματος ἀπό τόν Ὀζία βλ. Παραλειπ. Β΄ 26, 16. [5] Κύριλλος Ἀλεξανδρείας, Ἐξήγησις Ὑπομνηματική εἰς τόν προφήτην Ἡσαΐαν, PG 70, 169. [6] Κύριλλος Ἀλεξανδρείας, PG 70, 169. [7] Ἰωάννης Χρυσόστομος, Ἑρμηνεία εἰς τόν προφήτην Ἡσαΐαν, PG 56, 68. [8] Ὅπ. π. [9] Ὅπ. π. [10] Ὅπ. π. [11] Βλ. Κύριλλος Ἀλεξανδρείας, PG 70, 172: «Σεσίγηκεν ὁ Δεσπότης οὐκ ἀτιμάζων προφήτας ἁγίους, ἀναξίους δέ μᾶλλον ἀποφαίνων τῆς παρ’ αὐτοῦ νουθεσίας τούς ἀκαθάρτους συνοικοῦντας παρά γε τό τῷ νομοθέτῃ δοκοῦν». [12] Ἰωάννης Χρυσόστομος, PG 56, 68. [13] Ἰωάννης Χρυσόστομος, PG 56, 75: «Οὐ γάρ συναρπαγῆς ἦν αὐτῶν τά τολμήματα, οὐδέ γνώμης ἐπηρεαζομένης, ἀλλά ψυχῆς ἔργον ποιουμένης τήν παρακοήν καί διανοίας φιλονείκου, καθάπερ ἐκ μελέτης τινός καί σπουδῆς, ἀνθισταμένης τοῖς ὑπό τοῦ Θεοῦ κελευομένοις». [14] Κύριλλος Ἀλεξανδρείας, PG 70, 169. [15] Πρᾶξις στ΄/ Ἀνασκευῆς τόμος ε΄, E. Lamberz, Acta conciliorum oecumenicorum, Series secunda, volumen tertium: Concilium universale Nicaenum secundum, Pars Tertia, Concilii actiones I-VII, Berlin – Boston: De Gruyter, 2016, σελ. 720. [16] «Ἡ λαβίς ἡ μυστική, ἡ τόν ἄνθρακα Χριστόν, συλλαβοῦσα ἐν γαστρί, σύ ὑπάρχεις Μαριάμ».