Τῆς κας Ἑλένης Νινίκα, φιλολόγου-ἀρχαιολόγου
Μὲ τὴν συμπλήρωση τριῶν χρόνων ἀπὸ τὴν ἔναρξη τῆς «πανδημίας» Covid-19 καὶ ἐν μέσῳ κρισίμων ἐθνικῶν περιστάσεων ἀνατρέχουμε στὴν ἱστορία καὶ παραθέτουμε κάποιες σκέψεις.
Ἱστορικὰ στοιχεῖα
Τὸ καλοκαίρι τοῦ 430π.Χ. ἐνέσκηψε στὴν Ἀθήνα φοβερὸς λοιμός. Ἐπρόκειτο γιὰ ἕνα τύπο τύφου ποὺ ἐκείνη τὴν ἐποχὴ δὲν ὑπῆρχε τρόπος νὰ ἀντιμετωπισθεῖ. Ὁ Θουκυδίδης μᾶς παραδίδει ἀκριβεῖς καὶ ἀξιόπιστες πληροφορίες, καθὼς βρισκόταν στὴν Ἀθήνα κατὰ τὴν διάρκεια τοῦ λοιμοῦ, νόσησε ἀλλὰ ἦταν ἀπὸ τοὺς λίγους ποὺ ἀνέρρωσαν καὶ εἶδε πολλοὺς συμπολίτες του νὰ νοσοῦν. Ἦταν τέτοιας ἐκτάσεως καὶ ἐντάσεως αὐτὴ ἡ θανατηφόρος ἐπιδημία, ὥστε θεώρησε ὅτι ἔπρεπε νὰ περιγράψει λεπτομερῶς τὶς συνθῆκες, τὰ συμπτώματα τῆς ἀρρώστιας καὶ τὶς συνέπειες, γιὰ νὰ γνωρίζουν οἱ ἄνθρωποι καὶ νὰ ἀντιμετωπίσουν καλύτερα παρόμοιες καταστάσεις στὸ μέλλον.
Ἡ Ἀθήνα βρισκόταν σὲ πόλεμο ἐκείνη τὴν περίοδο, ἦταν τὸ δεύτερο ἔτος τοῦ Πελοποννησιακοῦ πολέμου. Μάλιστα ἐκεῖνο τὸ καλοκαίρι τοῦ λοιμοῦ οἱ Πελοποννήσιοι εἶχαν εἰσβάλει στὴν Ἀττικὴ καὶ λεηλατοῦσαν τὴν ὕπαιθρό της. Ἐντὸς τῶν τειχῶν τῆς πόλεως εἶχαν συγκεντρωθεῖ καὶ οἱ κάτοικοι τῆς ὑπαίθρου, κάτι ποὺ χειροτέρεψε τὴν κατάσταση λόγῳ τοῦ μεγάλου συνωστισμοῦ καὶ τῶν ἄσχημων συνθηκῶν ὑπὸ τὶς ὁποῖες ζοῦσαν οἱ ἄνθρωποι αὐτοί, ἀφοῦ δὲν εἶχαν σπίτια ἀλλὰ κάποιοι φιλοξενοῦνταν σὲ σπίτια συγγενῶν, ἄλλοι εἶχαν φτιάξει πρόχειρες καλύβες καὶ πολλοὶ εἶχαν κατασκηνώσει στὶς αὐλὲς τῶν ἱερῶν.
Οἱ περισσότεροι ἀπὸ ὅσους προσβάλονταν πέθαιναν στὴν ὀξεῖα φάση τῆς ἀσθένειας, κατὰ τὴν ἕβδομη, ὄγδοη ἢ ἔνατη ἡμέρα. Ἂν κάποιος ἄντεχε, συνήθως δὲν σῳζόταν, διότι ἡ νόσος ἔπληττε καὶ ἄλλα ὄργανα τοῦ σώματος, πολλοὶ λοιπὸν πέθαιναν στὴ συνέχεια ἀπὸ ἐξάντληση, ἐνῷ ἀπὸ ὅσους σώθηκαν, ἀρκετοὶ ἔμειναν παράλυτοι, τυφλοὶ ἢ μὲ ἀμνησία. Τὸ ἕνα τέταρτο περίπου τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Ἀθήνας χάθηκε ἀπὸ τὸν λοιμὸ καθὼς καὶ τὸ ἕνα τέταρτο τῶν μαχητῶν της. Εἶναι χαρακτηριστικὸ ὅτι ἐν μέσῳ ἐπιδημίας οἱ Ἀθηναῖοι ἀπέστειλαν ἐκστρατευτικὸ σῶμα ἐναντίον τῆς μακεδονικῆς Ποτίδαιας. Ἀπὸ τοὺς τέσσερις χιλιάδες (4000) ὁπλίτες ποὺ πῆγαν ἐκεῖ πέθαναν 1050 σὲ σαράντα ἡμέρες, καθὼς κάποιοι εἶχαν κολλήσει καὶ μετέδωσαν τὴν νόσο.
Ὁ θρῆνος, ἡ ἀπελπισία καὶ ἡ ταραχὴ στὴν Ἀθήνα ἦταν φοβερή. Ὁ λοιμὸς ἐπέφερε ἐπιπλέον κοινωνικὲς καὶ ἠθικὲς συνέπειες. Διασαλεύθηκε ἡ κοινωνικὴ τάξη καὶ ἄλλαξε τὸ ἦθος καὶ ἡ συμπεριφορὰ τῶν Ἀθηναίων. Δὲν ἔθαπταν τοὺς νεκροὺς σύμφωνα μὲ τὰ καθιερωμένα θρησκευτικὰ ἔθιμα, ἀλλὰ κάθε κανόνας παραβιάσθηκε, τοὺς ἔθαβαν βιαστικά, ὅπως μποροῦσαν, ἀκόμα καὶ σὲ ὁμαδικοὺς τάφους, ἐνῷ ἄλλους τοὺς ἔκαιγαν καὶ μάλιστα κάποιοι, γιὰ νὰ ἀπαλλαγοῦν ἀπὸ τὰ πτώματα, ἔριχναν τοὺς νεκρούς τους σὲ ξένες πυρές. Ἀνηθικότητα κυριάρχησε, διότι, βλέποντας πόσο ἀβέβαιη εἶναι ἡ ζωὴ καὶ πόσο ἐφήμερα τὰ ἀγαθά, οἱ Ἀθηναῖοι ρίχθηκαν στὶς ἀπολαύσεις τῆς στιγμῆς. Δὲν ὑπολόγιζαν οὔτε θεοὺς οὔτε νόμους στὴν συμπεριφορὰ τους, ἀφοῦ ὅλοι, εἴτε δίκαιοι εἴτε ἄδικοι, εἴτε εὐσεβεῖς εἴτε ἀσεβεῖς, πλήττονταν κι οὔτε θὰ γλύτωνε κανείς, γιὰ νὰ δικασθεῖ καὶ νὰ τιμωρηθεῖ.
Ἡ Ἀθήνα λοιπόν, μὲ ἀποδεκατισμένο τὸν πληθυσμό της – καὶ μάλιστα μεγάλο μέρος τοῦ νεανικοῦ μάχιμου καὶ παραγωγικοῦ δυναμικοῦ της- μὲ τὴν ὕπαιθρο λεηλατημένη καὶ τὴν σοδειὰ κατεστραμμένη, μὲ τὴν ἠθικὴ τάξη ποὺ συγκρατεῖ μία κοινωνία διασαλεμένη, ἐν μέσῳ πολέμου καὶ μὲ τὸ φρόνημα τῶν πολιτῶν λόγῳ τῆς ἀπροσδόκητης καὶ μεγάλης συμφορᾶς καταβεβλημένο, δὲν κατέρρευσε οὔτε καταστράφηκε. Ἀντιθέτως, πρωτοστάτησε στὰ ἑλληνικὰ πράγματα, συνέχισε τὸν πόλεμο ἐπὶ 25 ἀκόμα ἔτη καὶ πιθανῶς θὰ τὸν κέρδιζε ἂν οἱ πολίτες της δὲν παρασύρονταν σὲ λανθασμένες ἐνέργειες ἀπὸ δημαγωγούς.
Βέβαια σημαντικὸ ρόλο ἔπαιξε ἡ ἡγετικὴ φυσιογνωμία τοῦ Περικλῆ. Οἱ Ἀθηναῖοι κλονισμένοι, ὅπως εἴπαμε ἀπὸ τὶς τρομερὲς ἀπώλειες ποὺ προκάλεσε ὁ λοιμὸς, στράφηκαν ἐναντίον του, θεωρώντας τον ὑπεύθυνο ποὺ τοὺς ἔσυρε σὲ πόλεμο καὶ θέλησαν νὰ ζητήσουν συμβιβασμὸ καὶ εἰρήνη μὲ τὴν Σπάρτη. Ἐκεῖνος ἦταν ἀκόμη στρατηγὸς καὶ συγκάλεσε συνέλευση, γιὰ νὰ τοὺς μιλήσει καὶ νὰ τοὺς ἐμψυχώσει.
Νὰ τί εἶπε λοιπὸν ὁ πολυμήχανος αὐτὸς πολιτικὸς ἡγέτης: Τὸ αἰφνίδιο καὶ τὸ ὑπέρμετρο τῆς συμφορᾶς ποὺ βρῆκε τοὺς Ἀθηναίους δικαιολογεῖ ἐν μέρει τὴν ἀπελπισία τους. Ὡστόσο ὡς πολίτες μίας σπουδαίας πολιτείας ἔχουν χρέος νὰ φανοῦν ἀντάξιοι τοῦ ἤθους καὶ τῶν παραδόσεών της καὶ νὰ ἀντιμετωπίσουν μὲ γενναῖο φρόνημα τὴν δοκιμασία. Ἡ Ἀθήνα ἔχει μέγιστη φήμη, ἐπειδὴ δὲν λύγισε ποτὲ μπροστὰ στὶς συμφορὲς καὶ πρόσφερε σὲ πολέμους πολὺ αἷμα καὶ πολλὲς θυσίες. Ὀφείλουν λοιπὸν οἱ Ἀθηναῖοι καὶ ὅσα στέλνουν οἱ θεοὶ (λοιμὸς) νὰ τὰ ὑπομείνουν μὲ καρτερία καὶ τὸν ἐχθρὸ (πόλεμος) νὰ ἀντιμετωπίσουν μὲ ἀνδρεία. Τόνισε μάλιστα ὅτι πρέπει νὰ συνεχίσουν τὸν πόλεμο, γιὰ νὰ διατηρήσουν ὄχι μόνο τὴν ἐλευθερία τοὺς ἀλλὰ καὶ τὴν ἡγεμονία τους στὸν ἑλληνικὸ κόσμο. Ἀπέρριψε τὸν συμβιβασμὸ μὲ τὴν Σπάρτη, ἔκλεισε δὲ τὸν λόγο του προτρέποντάς τους νὰ εἶναι «κράτιστοι», δηλαδὴ ἄριστοι καὶ ἄριστοι εἶναι ὅσοι δὲν ὑποκύπτουν στὶς συμφορὲς, ἀλλὰ δείχνουν ἀντοχὴ καὶ ἀποφασιστικότητα στὴν πράξη.
Ὁ Περικλῆς ἐντυπωσίασε καὶ ἔπεισε τοὺς συμπολίτες του. Ὁ λοιμὸς διήρκεσε λιγότερο ἀπὸ δύο χρόνια, ἐν συνεχείᾳ μειώθηκε ἡ ἔνταση καὶ ἡ ἐξάπλωσή του καὶ τελικῶς ὑποχώρησε.
Συμπεράσματα
1. Ὁ παθογόνος παράγοντας (μικρόβιο) ποὺ προκάλεσε τὸν λοιμὸ ἔκανε τὸν φυσικό του κύκλο, ἐξασθένησε καὶ ἐξέλιπε. Ἡ φύση πάντα βρίσκει τρόπο νὰ προκρίνει τὴν ζωή.
2. Οἱ κοινωνίες διαθέτουν ἀντοχὴ βιολογικὴ καὶ ψυχολογικὴ περισσότερη ἀπ’ ὅσο νομίζουμε.
3. Οἱ Ἀθηναῖοι παρὰ τὴν ἀπελπισία καὶ τὴν ἠθικὴ κρίση ποὺ προκάλεσε ἡ συμφορὰ δὲν ἀπεμπόλησαν τὶς βασικές τους ἀξίες: ἐλευθερία, δημοκρατία, ἡγεμονία.
4. Ὁ εὐφυὴς ἡγέτης ποὺ ἔχει συνείδηση τῆς εὐθύνης καὶ τοῦ ἀξιώματός του ἐμψυχώνει καὶ ἐνθαρρύνει τὸν λαὸ στὶς δυσκολίες. Δὲν τρομοκρατεῖ, δὲν ἐκφοβίζει, δὲν λοιδορεῖ οὔτε φέρεται καὶ ἐκφράζεται ὡς παντογνώστης πρὸς ἀνοήτους.
5. Ὁ ἡγέτης δὲν βλέπει κοντόφθαλμα, ἀλλὰ ἔχει μακρόπνοο ὅραμα, στὸ ὁποῖο πιστεύει, ἐμπνέει τὸν λαὸ καὶ παρὰ τὶς ἀπρόβλεπτες –ἔστω καὶ μεγάλες – κακοτυχίες ἢ συμφορὲς τὸν κατευθύνει χωρὶς παρέκκλιση πρὸς τὰ ἐκεῖ.
Συγκρίνατε μὲ τοὺς σημερινοὺς ἡγέτες τῆς χώρας μας, πολιτικοὺς καὶ πνευματικούς.
Πηγές:
• Θουκυδίδου, Ἱστορίαι, 2.47.1 -2.64.6 • Κωνσταντίνου Παπαρρηγοπούλου, «Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους», ἐκδ. Ἑλληνικά Γράμματα, τόμος 1 • myrtis.gr