Τοῦ κ. Β. Χαραλάμπους, θεολόγου
Παρακολουθώντας κανεὶς τὴν ἐπιμονὴ κάποιων νὰ στηρίξουν τὴ χωρὶς τὴ συναίνεση τῶν Τοπικῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν ἐκχώρηση Αὐτοκεφάλου ἀπὸ τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο, διαπιστώνει ἐμφανῶς τὴ χρεία ἀρωγῆς “ἐξουσιαστικοῦ Πρωτείου”.
Πρὸς τοῦτο πολλοὶ εἶναι ἐκεῖνοι ποὺ σὲ μία τέτοια προσπάθεια, ἔχουν προσθέσει τέτοια ἐξουσιαστικότητα στὰ Πρεσβεῖα Τιμῆς τοῦ Οἰκουμενικοῦ Θρόνου, ἡ ὁποία ὁδηγεῖ σὲ μεγάλη ἐγγύτητα μὲ τὸ “Παπικὸ ἐξουσιαστικὸ πρωτεῖο”.
Πρὸς τοῦτο προβλήθηκε παρερμηνεία ἀναφορικὰ μὲ τὸν “ρόλο τοῦ Πάπα Ρώμης (πρὸ τοῦ σχίσματος)” μὲ τὰ περὶ δυναμικῶν ἐπεμβάσεων τοῦ Πάπα στὰ τῶν ἄλλων Ἐκκλησιῶν, ἀκόμα καὶ τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινούπολης.
Στὶς μέρες μας, ὅπου ὁ διάλογος μὲ τοὺς Παπικοὺς προβλήθηκε ἰδιαιτέρως, τέτοιες θέσεις περὶ δυναμικῶν ἐπεμβάσεων τοῦ Πάπα στὰ τῶν ἄλλων Ἐκκλησιῶν, δίνουν ἄλλοθι γιὰ τὸ “Παπικὸ ἐξουσιαστικὸ πρωτεῖο”.
Τέτοιες θέσεις προβλήθηκαν στὸ ἄρθρο τοῦ Ἱερομονάχου π. Νικήτα Παντοκρατορινοῦ, τὸ ὁποῖο τιτλοφορεῖτο “Ἡ ἀδελφικὴ συνάντηση στὸ Ἀμμὰν καὶ ἡ Ἱερὰ Παράδοση τῆς Ἐκκλησίας” (3/6/2020), τὸ ὁποῖο δημοσιεύθηκε στὸ ἱστολόγιο “Φῶς Φαναρίου”, τὸ ὁποῖο ἐξακολουθεῖ νὰ προβληματίζει.
Ἀνέφερε λοιπὸν μεταξὺ ἄλλων ὁ π. Νικήτας στὸ ἐν λόγῳ ἄρθρο του τὰ ἑξῆς : “Στὴν ἱστορία τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας βλέπουμε ποιὸς ἦταν ὁ ρόλος τοῦ Πάπα Ρώμης (πρὸ τοῦ σχίσματος). Ἐπενέβαινε δυναμικὰ στὶς ὑποθέσεις ἄλλων τοπικῶν Ἐκκλησιῶν, ἀκόμα καὶ τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ἕνα χαρακτηριστικὸ παράδειγμα βλέπουμε στὸν βίο τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, ὅπου ὁ Πάπας Ρώμης Ἅγιος Ἰννοκέντιος ἔβαλε ἐπιτίμιο στὸν αὐτοκράτορα, ἀλλὰ καὶ σὲ ὅποιον κληρικὸ θὰ μεταδώσει τὴν Θεία Κοινωνία σὲ αὐτόν. Δηλαδὴ σὲ κληρικοὺς τῆς Κωνσταντινουπόλεως κυρίως, ἀλλὰ καὶ γενικότερα σὲ ὅλους τοὺς κληρικοὺς ὅλων τῶν Πατριαρχείων ποὺ θὰ ἔκαναν κάτι τέτοιο. Ἀλλὰ καὶ σὲ βίους ἄλλων Ἁγίων βλέπουμε τὶς ἐπεμβάσεις τοῦ Πάπα Ρώμης (ποὺ εἶχε τὰ πρωτεῖα τιμῆς), σὲ ἄλλες κατὰ τόπους Ἐκκλησίες ὅταν τοῦ τὸ ζητοῦσαν. Πάντοτε συμμετεῖχε στὶς ἀποφάσεις ὅλων τῶν ζητημάτων καὶ ρύθμιζε ὅλα τὰ θέματα τῆς Ἐκκλησίας, ἐπειδὴ εἶχε τὰ πρωτεῖα τιμῆς. Αὐτὰ εἶναι λίγα δείγματα ἀπὸ τὴν ἀρχαία Ἐκκλησία, ὅτι πάντοτε ὑπῆρχε κάποια ἀνωτέρα ἀρχή. Πάντοτε κάποιος ἦταν πάνω ἀπὸ ὅλους καὶ ρύθμιζε τὰ ἐκκλησιαστικὰ θέματα. Ὡς πρῶτος μεταξὺ ἲσων”.
“Ἐπενέβαινε δυναμικὰ στὶς ὑποθέσεις ἄλλων τοπικῶν Ἐκκλησιῶν, ἀκόμα καὶ τῆς Κωνσταντινουπόλεως”, σημειώνεται μὲ ἔμφαση. Ὁ τονισμὸς αὐτός, γιὰ τὴν ἐπέμβαση τοῦ Πάπα Ρώμης στὰ ἐσωτερικὰ ἄλλων Τοπικῶν Ἐκκλησιῶν, ἔχει ἰδιαίτερη σημασία γιὰ τὴ περίπτωση τοῦ Οὐκρανικοῦ γιὰ ὅσους ἐπέλεξαν τὴ μονομέρεια στὸ Οὐκρανικό, καθότι δίνεται ἡ δυνατότητα νὰ προσπεραστεῖ ἡ Συνοδικὴ ἢ ὁμόθυμη ἀντιμετώπιση τοῦ ζητήματος τῆς ἐκχώρησης Αὐτοκεφαλίας στὴν Ἐκκλησία τῆς Οὐκρανίας. Τόσο ἐνοχλεῖ ἡ χρεία τῆς συναίνεσης τῶν Τοπικῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν γιὰ τὸ Αὐτοκέφαλο;
Σκέφθηκαν ἆραγε, ὅσοι συνηγοροῦν σὲ μία τέτοια θέση ὅτι, ἂν οἱ Παπικοὶ στοὺς διαλόγους προβάλλουν τέτοια ἀξίωση (ποὺ ἤδη προβάλλουν), τὴ σημασία τῆς “διαπίστωσης” αὐτῆς;
Διαβάζοντας κανείς τὴν προαναφερθεῖσα παράγραφο ἀπὸ τὸ ἄρθρο τοῦ π. Νικήτα, πιθανότατα νὰ σχηματίσει τὴν ἄποψη, ὅτι ἡ ἐπέμβαση αὐτὴ τοῦ Ἁγίου Ἰννοκεντίου ἔγινε, ὅταν ἦταν Πατριάρχης Κωνσταντινούπολης ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος.
Ὡς ἐκ τούτου μπορεῖ νὰ ἐκληφθεῖ ὅτι ἐξουσιαστικὰ εἶχε ἐπέμβει ὁ Πάπας Ἰννοκέντιος στὰ τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινούπολης. Διασώθηκαν ὅμως οἱ ἐπιστολὲς τόσο τοῦ Ἁγίου Ἰωάννη τοῦ Χρυσόστομου, ὅσο καὶ τοῦ Ἁγίου Ἰννοκεντίου Πάπα Ρώμης, καὶ καταμαρτυροῦν τὴν ἀλήθεια.
Εἶναι εὐτυχὲς τὸ γεγονός, ὅτι διασώθηκαν οἱ ἐν λόγῳ ἐπιστολές, γιατί διαφορετικὰ τὰ περὶ δυναμικῶν ἐπεμβάσεων τοῦ Πάπα Ρώμης στὶς ὑποθέσεις ἄλλων τοπικῶν Ἐκκλησιῶν, ἀκόμα καὶ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, θὰ ἐπροβάλλοντο ὡς Κανονικὸ ἔθος.
Ἔχει σημασία νὰ δοῦμε καὶ πότε ἔχει γραφεῖ ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Ἁγίου Ἰννοκεντίου Πάπα Ρώμης πρὸς τὸν Αὐτοκράτορα Ἀρκάδιο, ὅπου ἀναφέρεται τὸ σχετικὸ ἐπιτίμιο.
Οἱ ἐνέργειες τοῦ Πάπα Ἰννοκέντιου δὲν ὀφείλοντο σὲ καμιὰ ἐξουσιαστικὴ ἐπέμβαση καὶ ἡ δυναμικότητα τῆς ἐνέργειάς του, ὀφειλόταν στὴν ἔκφραση χριστιανικῆς ἀγάπης καὶ ἀλληλεγγύης πρὸς τὸν “ἀδελφὸν Ἰωάννην”, τῆς “Οἰκουμένης τὸν διδάσκαλον”, ὅπως ἀποκαλεῖ τὸν Ἅγιο Ἰωάννη τὸν Χρυσόστομο ὁ Πάπας Ἰννοκέντιος στὴν ἐπιστολὴ αὐτή.
“Φωνὴ αἵματος ἀδελφοῦ μου Ἰωάννου βοᾶ”, ἀναφέρει ἡ ἐπιστολὴ αὐτή. Γι’ αὐτὸ γράφει στὸν Αὐτοκράτορα Ἀρκάδιο “ἀφορίζω σὲ τῆς Μεταλήψεως”. Ἑπόμενο ἦταν νὰ ἀπαγορεύσει τὴν μετάδοση τῆς Θείας Κοινωνίας στὸν ἐπιτιμηθέντα αὐτοκράτορα, συμπληρώνοντας τὴν ἀπαγορευτικὴ ἀναφορὰ “πρὸς πάντα κληρικόν”, ἐννοώντας τοὺς κληρικοὺς τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινούπολης, ἀφοῦ γιὰ τὴν τοπικὴ αὐτὴ Ἐκκλησία ἀναφέρεται. Τὸ ἀναφερόμενο στὴν ἐπιστολή, “ἀλλὰ καὶ πάντα Κληρικὸν τολμήσαντα μεταδοῦναι ὑμῖν”, ἦταν πιστεύω μία συνεπακόλουθη φράση τοῦ ἐπιβληθέντος ἐπιτιμίου.
Καὶ φυσικὰ αὐτὸ ἔγινε μετὰ τὸν θάνατο τοῦ Ἁγίου Ἰωάννη τοῦ Χρυσόστομου. Τοῦτο μαρτυρεῖται καὶ στὴν ἐπιστολὴ τοῦ Πάπα Ἰννοκέντιου μὲ τὴ φράση “ὅτε τὸν βίον κατέλιπεν”.
Ἂν προστρέξει κανεὶς στὰ θλιβερὰ γεγονότα ποὺ συνετάραξαν τὴν Ἐκκλησία τῆς Κωνσταντινούπολης, θὰ ἀντιληφθεῖ τὴν ἀναγκαιότητα τῆς ἀδελφικῆς αὐτῆς ἐνέργειας καὶ ὄχι ἐξουσιαστικῆς τοῦ Ἁγίου Ἰννοκεντίου.
Πρέπει ὅμως πρῶτα νὰ ἀναφερθοῦμε στὰ τῆς ἐκδίωξης τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου ἀπὸ τὸν Πατριαρχικὸ θρόνο τῆς Κωνσταντινούπολης. Ἂς ἀφήσουμε τὸν ἴδιο τὸν Ἅγιο Ἰωάννη τὸν Χρυσόστομο νὰ περιγράψει τὴν κατάσταση, ὁ ὁποῖος ἐπεξηγεῖ στὸν Πάπα Ἰννοκέντιο τὴν κατάσταση μὲ τὰ ἑξῆς λόγια: “τὸν κλῆρον ἅπαντα τὸν σὺν ἡμῖν πρὸς βίαν ἐξέβαλον καὶ ὅπλοις τὸ βῆμα περιεστοίχιστο” (Ε.Π.Ε. 38). Τὶς γυναῖκες ποὺ περίμεναν γιὰ τὸ Μυστήριο τοῦ Ἁγίου βαπτίσματος ἐξεδίωξαν καὶ “γυμναὶ ἒφυγον” καὶ “πολλαὶ δὲ καὶ τραύματα δεξάμεναι ἐξεβάλλοντο”(Ε.Π.Ε. 38). “Αἵματος αἱ κολυμβῆθραι ἐπληροῦντο” (Ε.Π.Ε. 38). ἀναφέρει μὲ πόνο ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος. Τὸ χεῖρον μάλιστα τούτων εἶναι ὅτι ἡ Θεία Κοινωνία “ἐξεχεῖτο” (Ε.Π.Ε. 28), ὅπως χαρακτηριστικὰ σημειώνει.
Ὅμως τί ἔπραξε ὁ Ἅγιος Ἰννοκέντιος; Ἂς ἀφήσομε τὸν Γέροντα Ἐπιφάνιο Θεοδωρόπουλο νὰ περιγράψει τὰ περὶ δυναμικῶν ἐπεμβάσεων κάποιων Παπῶν πρὶν τὸ 1054μ.Χ., στὰ ἐσωτερικὰ θέματα ἄλλων Ἐκκλησιῶν καὶ αὐτῆς ἀκόμα τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινούπολης.
Ἂς θυμίσουμε ὅτι, ὅταν τέθηκε στὸν τότε Πάπα Ἰννοκέντιο τὸ θέμα τῆς καταδίκης τοῦ Ἁγίου Ἰωάννη τοῦ Χρυσόστομου, ὁ τότε Πάπας Ἰννοκέντιος ὑπέδειξε τὴ Σύνοδο Δυτικῶν καὶ Ἀνατολικῶν, ὡς ἁρμόδια νὰ ἀποφασίσει, “οὔσης μάλιστα πρωτοθρόνου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Δύσεως”, ὅπως χαρακτηριστικὰ τονίζει ὁ π. Ἐπιφάνιος.
“Ποία ἡ στάσις ὁλοκλήρου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Δύσεως, οὔσης μάλιστα πρωτοθρόνου, ἔναντι τῆς καταδίκης τοῦ Χρυσοστόμου; Σαφῶς, κατηγορηματικῶς, ἀπεριστρόφως, ἀπροσχηματίστως καὶ ἀπολύτως ἀρνητική. Καὶ ἰδοὺ τὰ πειστήρια “πρὸς τούτοις ἀπέστειλεν ὁ μακάριος Ἰννοκέντιος ὁ Πάπας ἀμφοτέροις τοῖς μέρεσι ἀθετήσας τὴν δόξασαν γεγενῆσθαι κρίσιν παρὰ Θεοφίλου, εἰπὼν δεῖ ἑτέραν ἀνεπίληπτον συγκροτηθῆναι Σύνοδον Δυτικῶν καὶ Ἀνατολικῶν…”, συνεχίζει ὁ π. Ἐπιφάνιος.
Ὁ Πάπας Ἰννοκέντιος τῆς πρωτόθρονης Ἐκκλησίας τῆς Ρώμης τί ἔπραξε; “Ἀπέστειλεν …ἀμφοτέροις τοῖς μέρεσι”. Δὲν πῆρε ἀπόφαση, ἀλλὰ ἐπέλεξε τὸν ἐκκλησιαστικὸ τρόπο, “εἰπὼν δεῖ ἑτέραν ἀνεπίληπτον συγκροτηθῆναι Σύνοδον Δυτικῶν καὶ Ἀνατολικῶν”. Τὴ Σύνοδο κατέδειξε ὁ τότε Πάπας Ἰννοκέντιος, καὶ ὄχι τὴν πρωτειακὴ ἐπιβολή.
Ἀξίζει νὰ ἀναφερθεῖ ὅτι γιὰ τὴν ἀντικανονικὴ καθαίρεση τοῦ Ἁγίου Ἰωάννη τοῦ Χρυσοστόμου, ὁ ὁποῖος τότε βρισκόταν στὴ Νίκαια, ὁ Ἅγιος Ἰννοκέντιος τὴ Σύνοδο ὑπέδειξε μὲ τὰ ἑξῆς λόγια “ἀναγκαία ἐστὶ διάγνωσις συνοδική, καὶ πάλαι ἔφημεν συναθροιστέαν” (ΕΠΕ 38), τονίζοντας ὅτι “μόνη γάρ ἐστι ἥτις δύναται τὰς κινήσεις τῶν τοιούτων καταστεῖλαι καταιγίδων” (ΕΠΕ 44), γιὰ νὰ καταλήξει τὸ πατροπαράδοτο συνοδικὸ κάλλος μὲ τὸ “καὶ γὰρ ἡμεῖς πολλὰ σκεπτόμεθα, ὅν τρόπον ἡ σύνοδος οἰκουμενικὴ συναχθείη” (ΕΠΕ 46).
Εἶναι ἀλήθεια ὅτι δὲν εἶναι λίγες οἱ φορὲς ποὺ προβλήθηκε παπικὴ ἀξίωση γιὰ τὸ πρωτεῖο. Ὅσον ἀφορᾶ γιὰ παράδειγμα τὶς ἀξιώσεις τοῦ Πάπα Νικόλαου Α΄ γιὰ τὸ πρωτεῖο, ὁ π. Ἐπιφάνιος ἀναφέρει τὰ ἑξῆς: “…Ὁ Ἅγιος Φώτιος, καίτοι εὐθὺς μετ’ ὀλίγον (ἔτος 861) συνεκάλεσεν ἐν Κωνσταντινουπόλει Σύνοδον, τὴν περίφημον Πρωτοδευτέραν, ἀντιπαρῆλθε τὰς αἱρετικὰς ἀξιώσεις τοῦ Νικολάου!”* “Ἠνείχετο ἡ Ἐκκλησία τὸν Παπισμόν” τονίζει ὁ Γέροντας Ἐπιφάνιος “καὶ θὰ τὸν ἠνείχετο καὶ ἄλλο ἀκόμη, ἐὰν ὁ Παπισμὸς δὲν ἀπέκοπτε μόνος του τὸν ἑαυτόν του ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία”. Τὸ “ἠνείχετο”, σαφέστατα δὲν ἀφήνει περιθώρια γιὰ ἱστορικοκανονικὸ “προηγούμενο” τέτοιων “δυναμικῶν ἐπεμβάσεων”.
Ὁ τονισμὸς τοῦ π. Νικήτα, ὅτι “ρύθμιζε ὅλα τὰ θέματα τῆς Ἐκκλησίας”, σὲ τί εἴδους πρωτεῖο παραπέμπει; Τὰ περὶ προνομίου δυναμικῶν ἐπεμβάσεων τοῦ Πάπα στὶς ὑποθέσεις ἄλλων Ἐκκλησιῶν καὶ τὰ περὶ προνομίου ρύθμισης ὅλων τῶν θεμάτων τῆς Ἐκκλησίας ἀπὸ τὸν Πάπα Ρώμης καὶ αὐτῆς ἀκόμα τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινούπολης, δίνει ἀναμφισβήτητα ἄλλοθι στὸν Παπισμό.
Θὰ ἀπεδέχοντο τέτοιο προνόμιο στοὺς Πάπες κατὰ τοὺς διαλόγους μὲ τοὺς Παπικούς; Μήπως προσφέρεται ἀκόμα ἕνα δῶρο ἄλλοθι στὸν Παπισμό, ἐξ ἀφορμῆς τοῦ Οὐκρανικοῦ;
Ὁ Ἅγιος Ἰννοκέντιος τὴ Σύνοδο ὑπέδειξε, ὅτι “μόνη γὰρ ἐστι ἥτις δύναται τὰς κινήσεις τῶν τοιούτων καταστεῖλαι καταιγίδων” (ΕΠΕ 44). Ἡ Συνοδικὴ ὁδὸς θὰ τερματίσει τὴ διχόνοια ἐξ ἀφορμῆς τοῦ “Οὐκρανικοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος”.
* “Τὰ δύο ἄκρα”, Ἀρχιμανδρίτου Ἐπιφανίου Ἰ. Θεοδωροπούλου, Ἔκδοσις Ἱεροῦ Ἡσυχαστηρίου Κεχαριτωμένης Θεοτόκου Τροιζῆνος.