Ο ΠΡΩΤΟΚΑΘΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ
Τῆς Μαρίας -Ἐλευθερίας Γ. Γιατράκου, Δρ. Ἱστορίας, Π.Α.
8ον
«Μὰ μὴ κοπιάζετε», ἀπάντησεν ὁ Γρηγόριος ὁ Ε΄. «Ὁ Πατριάρχης τῶν Χριστιανῶν ἀποθνῄσκει Χριστιανός». Μετ’ ὀλίγον ὁ ἀρχηγὸς τῆς τουρκικῆς φρουρᾶς τὸν ὁδήγησε διὰ τοῦ παραλίου Ἐξωστέγου (Γιαλὶ – Κιόσκι) στὴν παραλία, ὅπου ἦταν προετοιμασμένος πολὺς ἀριθμὸς τρικώπων ἀκατιῶν. Διέταξαν τοὺς δικούς του νὰ ἀπομακρυνθοῦν. Κι ἐκεῖνοι πενθοῦντες καὶ δακρύοντες κρουνηδὸν κατησπάσθησαν τὴν δεξιά του καὶ αὐτὸς τοὺς εὐλογοῦσε μέχρις ὅτου μπῆκε στὸ προορισμένο γι’ αὐτὸν σκάφος. Μαζὶ μὲ αὐτὸν μπῆκε καὶ ὁ ἐπὶ τῶν Στρεβλώσεων (Κοτσίμπασης) καὶ τὸν ὁδήγησαν στὸν τόπον τοῦ μαρτυρίου, ὅπου ἦταν συνηγμένο πλῆθος Ὀθωμανῶν. Ὅταν βγῆκε ἀπὸ τὸ ἀκάτιον ὁ Πατριάρχης, ἔκλινε τὰ γόνατα καὶ τὴν κεφαλὴν (ἕτοιμον πρὸς ἀποτομήν), ὁ δὲ Στρεβλωτάρχης τὸν ἔπληξε μὲ τὸ πόδι του καὶ τὸν ἀνάγκασε νὰ προχωρήσει. Ἀνέμεναν λίγο γιὰ νὰ ὁλοκληρωθεῖ ἡ ἐκλογὴ τοῦ νέου Πατριάρχη καὶ τέλος τὸν ὁδήγησαν στὴ μέση Πύλη τῶν πατριαρχικῶν δωμάτων προκειμένου νὰ τὸν ἀπαγχονίσουν. Ὁ Πατριάρχης ἐξέτεινε τὴν χεῖραν του εἰς εὐλογίαν τοῦ ὀρθοδόξου πληρώματος, τὰ δὲ ὄμματα εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἀνεβόησε: «Κύριε, Ἰησοῦ Χριστέ, δέξαι τὸ πνεῦμα μου». Ὁ δήμιος πέρασε ἀπὸ τὸ σεβάσμιο κεφάλι του τὸ βρόχο. Κι ἐκεῖνος πέταξε νικηφόρος εἰς τὴν ἐν οὐρανοῖς θριαμβεύουσαν Ἐκκλησίαν τῶν πρωτοτόκων. Ὁ Φρούραρχος ἀνήρτησεν ἐπὶ τοῦ στήθους του τὴν αἰτίαν τῆς καταδίκης του, ὅτι δηλαδὴ «ὄντας ὁ ἀποστάτης πρωταίτιος ἐγένετο καὶ συμμέτοχος καὶ συμπατριώτης τῶν ἐπαναστατῶν»[79].
Κι ἐνῷ οἱ ὀρθόδοξοι Χριστιανοὶ θρηνοῦσαν τὸν ἀπαγχονισθέντα Πατριάρχη τους, οἱ Καθολικοί τοῦ Γαλατᾶ (παπικοὶ) ἐπέχαιρον γιὰ τὴν συμφορὰν τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας καὶ οἱ φράτορές τους ἔψαλλαν τὸ Te Deum (δοξολογία) μόλις ἔμαθαν ὅτι ἀπαγχόνισαν τὸν Πατριάρχη τῶν Γραικῶν[80].
Τὸ σῶμα τοῦ ἱερομάρτυρος Γρηγορίου τοῦ Ε΄ ἔμεινε ἀνηρτημένον ἐπὶ τρεῖς ἡμέρες, φρουρούμενον, καὶ δὲν κατόρθωσε νὰ τὸ ἐξαγοράσει ἀντὶ μεγάλης ποσότητας χρημάτων ὁ τῆς πατριαρχίας διάδοχός του Εὐγένιος[81] . Στὶς 13 Ἀπριλίου ὁ νεκρός τοῦ Γρηγορίου τοῦ Ε΄ πουλήθηκε σὲ σπεῖρα Ἑβραίων τοῦ Γαλατᾶ, ποὺ τὸν ἔσυραν στοὺς δρόμους. Τελικὰ οἱ δήμιοί του τὸν μετέφεραν στὸ μέσον τοῦ Κερατίου Κόλπου καὶ τὸν ἔριξαν στὴ θάλασσα. Στὶς 16 Ἀπριλίου τὸ πτῶμα του, ποὺ ἐπέπλεε στὴν περιοχὴ τοῦ Γαλατᾶ, ἀνασύρθηκε ἀπὸ τὸν Κεφαλλονίτη πλοίαρχο Νικόλαο Σκλάβο καὶ μεταφέρθηκε στὴν Ὀδησσό, ὅπου ἔγινε μὲ μεγαλοπρέπεια ἡ κηδεία του, ὕστερα ἀπὸ ἐντολὴ τοῦ τσάρου, στὶς 19 Ἰουνίου 1821[82] .
Τὸ πλοῖο ποὺ μετέφερε τὸ σκήνωμα τοῦ Γρηγορίου τοῦ Ε΄ καὶ κατευθυνόταν στὴν Ὀδησσό, εἶχε ρωσικὴ σημαία. Ἀναχώρησε ἀπὸ τὴν Κωνσταντινούπολη στὶς 17 Ἀπριλίου καὶ ἔφθασε στὴν Ὀδησσὸ στὶς 5 Μαΐου. Ἡ σορὸς τοῦ ἱερομάρτυρα Πατριάρχη ἀναγνωρίσθηκε πρῶτα ἀπὸ τὸν Πρωτοσύγκελλό του, ὁ ὁποῖος, ὅταν τὸν εἶδε, θρηνώντας γοερὰ ἀνέκραξεν: «Ὁ Πατριάρχης μου, ὁ Πατριάρχης» κι ὅταν ἔφθασε στὴν Ὀδησσὸ ἡ σορὸς του ἀναγνωρίσθηκε ἀπὸ τὸν λόγιο κληρικὸ Κωνσταντῖνο Οἰκονόμο, τὸν ἐξ Οἰκονόμων[83] .
Τὸ γεγονὸς ἀναστάτωσε τὴν Ὀδησσὸ, στὴν ὁποία εἶχαν βρεῖ καταφύγιο τόσοι Ἕλληνες. Τὸ γεγονὸς ἔφθασε μέχρι τὴν Πετρούπολη, στὸ παλάτι τοῦ Τσάρου Ἀλεξάνδρου Α΄ (1801-18025), ὁ ὁποῖος ἀπέστειλε στὴν Ὀδησσὸ «μεγαλοπρεπεστάτην ἀρχιερατικὴν στολήν, μίτραν καὶ ἐγκόλπιον ἀδαμαντοκόλλητον» καὶ πραγματοποιήθηκε ἡ νεκρώσιμη ἀκολουθία στὸ μητροπολιτικὸ ναὸ τῆς Μεταμορφώσεως τοῦ Σωτῆρος τῆς Ὀδησσοῦ στὶς 17 Ἰουνίου 1821. Τὸ λείψανο παρέμεινε στὸ μητροπολιτικὸ ναὸ μέχρι τὶς 19 Ἰουνίου 1821, ἡμέρα κατὰ τὴν ὁποία ἐψάλη καὶ πάλιν ἡ Θεία Λειτουργία καὶ ἐξεφώνησε τὸ γνωστὸ ἐπικήδειο λόγο ὁ λόγιος κληρικός, Κων/νος Οἰκονόμος ὁ ἐξ Οἰκονόμων[84]. Τὴν ἴδια ἡμέρα μεταφέρθηκε τὸ λείψανο στὸ ναὸ τῆς Ἁγίας Τριάδας, ὅπου ἔγινε ἡ ταφὴ «ἐν τῇ ἀριστερᾷ πλευρᾷ τοῦ ναοῦ», καὶ ὅπου ἀναπαύτηκε ἐκεῖ ἐπὶ πενῆντα χρόνια[85]. Τὸ 1871, ὕστερα ἀπὸ ἐνέργειες τῆς ἑλληνικῆς πολιτείας τὸ λείψανο μεταφέρθηκε στὸ μητροπολιτικὸ ναὸ Ἀθηνῶν, ὅπου βρίσκεται μέχρι σήμερα[86].
Ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδας ἀνακήρυξε στὴ χορεία τῶν ἁγίων τὸ νεομάρτυρα Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριο τὸν Ε΄.
Στὰ Κρατικὰ Ἀρχεῖα τῆς περιοχῆς Ὀδησσοῦ βρίσκεται ὁ φάκελλος ποὺ περιέχει τὰ τῆς κηδείας τοῦ Γρηγορίου τοῦ Ε΄. Ἀνῆκε στὴ Γενικὴ Διοίκηση τῆς Νέας Ρωσίας καὶ Βεσσαραβίας, ὅπου τὴ θέση τοῦ Γενικοῦ Διοικητῆ κατεῖχε ὁ κόμης Α.Φ. ντὲ Λανζερόν. Περιέχει 57 σελίδες. Τὸ Δημόσιο Ταμεῖο Πετρουπόλεως ἔστειλε στὸν πρίγκιπα Α.Φ. ντὲ Ἀανζερὸν 4.539 ρούβλια καὶ 90 καπίκια γιὰ τὰ συνολικὰ ἔξοδα τῆς κηδείας[87]. Καὶ μὲ αὐτοκρατορικὴ ἐντολή, τυπώθηκε ὁ ἐπικήδειος λόγος τοῦ ἱεροκήρυκα τοῦ Πατριαρχικοῦ Οἴκου Κωνσταντινουπόλεως Οἰκονόμου στὴν Πετρούπολη ἑλληνικὰ μὲ παράλληλη μετάφραση στὰ Ρωσικά, τὸ 1821. Ἐὰν τὸ ἐπέτρεπεν ὁ χῶρος νὰ περιγράψουμε τὴ μεγαλοπρέπεια τῆς νεκρώσιμης ἀκολουθίας, τῆς πορείας καὶ τῶν τιμῶν κατὰ τὴν ἐκφοράν, δὲν θὰ μείνει μάτι χωρὶς νὰ δακρύσει γιὰ τὸν ἱερόαθλον νεκρὸν [88].
Οἱ Τοῦρκοι ἀπαγχονίζοντες τὸν Γρηγόριον τὸν Ε΄ δὲν ἦταν βέβαιοι ὅτι τιμωροῦν ἕναν ἔνοχο. Σκοπὸν εἶχαν νὰ ἀπορφανίσουν τὸ ἔθνος καὶ νὰ κάμψουν ἠθικῶς τοὺς ἐπαναστάτες. Ἀλλὰ πέτυχαν ἀκριβῶς τὸ ἀντίθετον, διότι «εἰς τὴν κόψιν τοῦ ἑλληνικοῦ σπαθιοῦ ἦτο γραμμένον τὸ ὄνομα τοῦ Πατριάρχου καὶ ἐθέριζε», θὰ πεῖ πολὺ προσφυῶς ὁ Γ. Τερτσέτης[89]. Ὁ ἀπαγχονισμὸς τοῦ Γρηγορίου τοῦ Ε΄ συγκλόνισε τὸν Ἑλληνισμό, προκάλεσε ὅμως συγχρόνως ἔντονη ἀντίδραση τῶν χριστιανικῶν λαῶν τῆς Εὐρώπης καὶ κυρίως τῆς Ρωσίας καὶ ἐπηρέασε τὴ στάση της ἀπέναντι στὴν Ὀθωμανικὴ αὐτοκρατορία[90]. Ἀκόμη καὶ ἡ τουρκικὴ ἱστοριογραφία παραδέχεται σήμερα ὅτι ὁ ἀπαγχονισμὸς τοῦ Γρηγορίου τοῦ Ε΄ ἐξάπλωσε τὸ ἀπελευθερωτικὸ κίνημα καὶ ἀκόμη ὅτι ἐνδιαφέρθηκε ἡ εὐρωπαϊκὴ κοινὴ γνώμη γιὰ τὸ ἑλληνικὸ πρόβλημα[91].
Ὅπως κατὰ κανόνα σχεδὸν συμβαίνει γιὰ τὶς ἀνώτερες μορφὲς τῆς ἱστορίας, δὲν ἔλειψαν καὶ οἱ ἐπικριτὲς τῆς ἀρνητικῆς κριτικῆς σχολῆς, οἱ ὁποῖοι ἴσως παρασυρόμενοι παρερμήνευσαν ἀναγκαστικὲς ὄχι ὅμως ὀλιγώτερον πατριωτικὲς ἐνέργειες τοῦ σεπτοῦ Ἱεράρχου[92].
Σημειώσεις:
[79] Βλ. Ἀνώνυμο, ὅ.π., σ. 49. [80] Βλ. Ἀνώνυμο, ὅ.π., σ. 51 [81] ὅ.π. [82] Βλ. Βασίλη Σφυροέρα, ὅ.π., ὁ. 213 [83] Βλ. Κων/νο Παπυλίδη, Γρηγόριος Ε΄, Τὸν κρέμασε ὁ Σουλτᾶνος τὸν κήδεψε ὁ Τσάρος, «Ἱστορικὰ» (Ἐλευθεροτυπία) 23 Μαρτίου 2000 (Ἀρ.23) καὶ τὸ ἄγνωστο 21, σ.12 [84] ὅ.π. [85] ὅ.π. [86] ὅ.π. [87] Βλ. Κων/νο Παπυλίδη, ὅπ. Σ. 13 [88] Βλ. Ἀνώνυμο, ὅ.π., σ.742. [89] Βλ. Τάσο Γριτσόπουλος, ὅ.π., σ.742 [90] Βλ. Βασ. Σφυροέρα, ὅ.π. [91] Βλ. Κων/νο Παπουλίδη, ὅ.π. σ. 13-14. [92] Βλ. Γεώργιο Θ. Ζώρα, ὁ ἀπαγχονισμὸς τοῦ Πατριάρχου Γρηγορίου τοῦ Ε΄, εἰς ἔκθεσιν τοῦ Ὁλλανδοῦ ἐπιτετραμμένου Κωνσταντινουπόλεως, «Παρνασσός», τ. ΙΗ΄, παρ. 1 (Ἰανουάριος – Μάρτιος 1976), σ.127.