ΑΦΙΕΡΩΜΑ 200ΕΤΗΡΙΔΟΣ
Τοῦ Γέροντος Μαξίμου Ἰβηρίτου
1ον
Ἡ ἐξάπλωσις τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1821 εἰς τήν Μακεδονίαν καί εἰδικώτερον εἰς τήν Χαλκιδικήν χερσόνησον, δέν ἄφησεν ἀδιαφόρους τούς Ἁγιορείτας Μοναστάς. Ἄλλως τε, παραμένοντος προεπαναστατικῶς ἐν Ἁγίῳ Ὄρει τοῦ ἀοιδίμου Πατριάρχου Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Ε΄, ἐσφυρηλατήθη εἰς τόν Ἱερόν Τόπον ἡ μεγάλη ἀπόφασις τῆς ἐξεγέρσεως καί τῶν ἰδίων Ἀθωνιτῶν κατά τοῦ Τούρκου δυνάστου. Ὅταν μάλιστα ἔφθασεν εἰς τό Ἅγιον Ὄρος ἡ φρικαλέα εἴδησις τοῦ ἀπαγχονισμοῦ τοῦ Ἐθνοϊερομάρτυρος Πατριάρχου, οἱ ὅσοι δισταγμοί ὑπεχώρησαν τότε καί ἀπεφασίσθη, ὅπως ἀρχίσῃ ἀμέσως ἡ συγκέντρωσις τῶν ἀναγκαίων χρημάτων διά τήν Ἐπανάστασιν.
Πρῶτος ὁ Ἐμμανουήλ Παπᾶς τήν 16 Ἀπριλίου 1821 κατέθεσε 240 μαχμουτιέδες (=3.600 γρόσια) «διά τόν κοινόν ἀγῶνα», καί μετ’ αὐτόν ἐδάνεισαν ἀρκετοί ἄλλοι διάφορα ποσά, λαμβάνοντες ὁμολογίας, ὑπογραφομένας ὑπό τῶν τεσσάρων Ἐπιστατῶν τῆς Ἱερᾶς Κοινότητος. Ἐκτός τούτου, ἐλήφθη ἀπόφασις «νά γένῃ στάσις τῆς ἐξοφλήσεως τοῦ χρέους τῶν πολιτζῶν (=γραμματείων), διά νά προφθάνωνται ἤδη αἱ κατεπείγουσαι ἀνάγκαι καί αἱ ὑποθέσεις τῆς Ἱερᾶς Κοινότητος. Κατόπιν δέ αἰτήσεως τῆς Ἱερᾶς Κοινότητος, τήν 22 Ἀπριλίου 1821 οἱ Ψαριανοί ἀπέστειλαν δύο πλοῖα, «ἵνα παραπλέωσι τόν Θερμαϊκόν μέχρι τοῦ Ἄθωνος». Ταῦτα, καταδιώκοντα ἕν τουρκικόν πλοῖον, τό ἐπυρπόλησαν κάτωθεν τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Ξηροποτάμου. Ἐπειδή ὁ κίνδυνος εἰσβολῆς τουρκικῶν στρατευμάτων κατέστη τότε ἄμεσος, ἀπεφασίσθη ἡ συγκέντρωσις ὅσον τό δυνατόν περισσοτέρων ἐνόπλων εἰς τήν μεγάλην Βίγλαν καί ἡ ἀποστολή ἀπό τάς Ἱεράς Μονάς τροφίμων εἰς τήν Ἱεράν Μονήν Ἐσφιγμένου, διά τήν τροφοδοσίαν αὐτῶν. Συγχρόνως εἰσεπράχθησαν καί 10.000 γρόσια ἐκ τῶν Ἁγιορειτικῶν Μονῶν (ἤτοι: 1250 γρόσια ἐξ ἑκάστης τῶν μεγάλων καί 312 γρόσια καί 20 παράδες ἐξ ἑκάστης τῶν μικρῶν), «χάριν διαφυλάξεως τῶν ἐχθρῶν».
Μετά τά γεγονότα τῆς 16 Μαΐου εἰς τόν Πολύγυρον καί τήν Ἐπανάστασιν τῆς Κασσάνδρας καί Σιθωνίας ἐκηρύχθη δι’ ἐπισήμου τελετῆς εἰς τό Πρωτᾶτον καί ἡ Ἐπανάστασις τοῦ Ἁγίου Ὄρους, ἀναγνωριζομένου ὡς ἀρχιστρατήγου τῆς Μακεδονίας τοῦ Ἐμμανουήλ Παπᾶ. Κατά τάς τελευταίας ἡμέρας τοῦ Μαΐου ἀντικατεστάθη καί ἡ 4μερής σφραγίς τῆς Ἱερᾶς Κοινότητος ὑπό νέας ῥομβοειδοῦς, ἀναγραφομένου τοῦ ἔτους 1821 ἐπ’ αὐτῆς μέ σταυρόν ἄνωθεν καί πέριξ τάς λέξεις: «Σφραγίς τῆς Κοινότητος τοῦ Ἁγίου Ὄρους».
Τήν 1 Ἰουνίου 1821 ὁ Ἐμμανουήλ Παπᾶς, συνοδευόμενος ἀπό τόν Ἐπίσκοπον Μαρωνείας καί ἀπό «ἐπιστάτας καί ἐφόρους τῆς Ἱερᾶς Συνάξεως», ἀφοῦ ἐτέθη ἐπικεφαλῆς ὅλων τῶν συγκεντρωθέντων ἐνόπλων εἰς τό στενόν τοῦ Ἄθωνος, ἔσπευσε πρός ἐξέγερσιν τῆς Ἱερισσοῦ καί τῶν Μαντεμοχωρίων. Ὅμως, ἐπειδή δέν κατέστη δυνατόν νά ἐξοπλισθοῦν ἅπαντες, ἵνα ἀναχαιτίσουν τήν προέλασιν τοῦ ἐπιδραμόντος Μπαϊράμ πασᾶ, ἀποσταλέντος πρός κατάπνιξιν τῆς ἐξεγέρσεως εἰς τήν Στερεάν καί τήν Πελοπόννησον, τήν 15 Ἰουνίου 1821 οἱ Ἕλληνες ἔνοπλοι διεσκορπίσθησαν ἀπό τόν τακτικόν τουρκικόν στρατόν εἰς τά στενά τῆς Ῥεντίνης καί ὁ Ἐμμανουήλ Παπᾶς κατέφυγε μετά 200 περίπου μαχητῶν εἰς τόν Πολύγυρον. Ἐκεῖθεν, ἀπέστειλε τόν Ῥήγαν Μάνθον μέ ἄλλους ὁπλοφόρους Ἀγωνιστάς εἰς τό στενόν τοῦ Ἄθωνος καί ὁ ἴδιος ὠχυρώθη εἰς τό στενόν τῆς Κασσάνδρας, εἰς τήν θέσιν «Πόρτες». Καί ἐνῷ οἱ Τοῦρκοι ἔκαιον τά πάντα καί ἐφόνευον τούς πρώτους τυχόντας εἰς τό διάβα των, οἱ Χριστιανοί τῆς Χαλκιδικῆς κατέφυγον περίτρομοι εἰς τό Ἅγιον Ὄρος καί τήν Κασσάνδραν πρός διάσωσιν.
Ἡ Ἱερά Κοινότης τοῦ Ἁγίου Ὄρους Ἄθω, πρό τοῦ μεγάλου κινδύνου εἰσβολῆς τῶν Τούρκων, ἀφοῦ συνῆψε συμφωνίας μέ διαφόρους πλοιάρχους ἐκ Σκοπέλου, διά τήν ἀπό θαλάσσης περιφρούρησιν τοῦ Ἱεροῦ Τόπου, ἀπέστειλεν Ἀντιπροσώπους αὐτῆς εἰς τήν Ὕδραν καί εἶτα πρός τόν Δημήτριον Ὑψηλάντην, μέ τήν παράκλησιν ἐνισχύσεως εἰς πυρίτιδα καί πλοῖα. Ἐκ παραλλήλου, κατεβλήθησαν προσπάθειαι, ὅπως ἐνισχυθοῦν ἀριθμητικῶς καί ἠθικῶς οἱ ὑπό τόν Ῥήγαν Μάνθον εὑρισκόμενοι εἰς τό στενόν τοῦ Ἄθωνος. Ἀρχικῶς ὑπῆρχε συνεργασία καί ἀμοιβαία ὑποστήριξις τῶν ὑπό τοῦ Ἐμμανουήλ Παπᾶ εἰς τό στενόν τῆς Κασσάνδρας καί τῶν ἐν Ἁγίῳ Ὄρει, ἀλλ’ ἀπό τῶν ἀρχῶν τοῦ Ἰουλίου 1821 ὁ Ῥήγας Μάνθος, ἐπιδιώκων προφανῶς ἀνεξαρτησίαν τινά ἀπό τόν ἀρχιστράτηγον Ἐμμανουήλ Παπᾶν, ἦλθεν εἰς ῥῆξιν μετ’ αὐτοῦ, μέ τό θλιβερόν ἀποτέλεσμα τήν ἐκτέλεσιν τοῦ δευτέρου, ὅστις ἐν τῷ μεταξύ εἶχεν ὁρισθῆ παρά τῶν διευθυνόντων ἐν Ἁγίῳ Ὄρει ὡς ἐπικεφαλῆς 7μελοῦς ἐκτελεστικῆς Ἐπιτροπῆς διά τήν ὅλην διεύθυνσιν τοῦ Ἀγῶνος.
Τόν Ἰούλιον τοῦ 1821 ὁ Ἐμμανουήλ Παπᾶς ἀφίχθη εἰς τόν Ἄθωνα μετά τοῦ Χαρτοφύλακος Νικηφόρου Ἰβηρίτου καί δύναμιν ἑξήκοντα ἀνδρῶν, καί ἀφοῦ ἀπεκατέστησε τήν Ἱεράν Σύναξιν καί ἐτοποθέτησεν εἰς τήν θέσιν τοῦ Ῥήγα Μάνθου τόν καπετάν Γεωργάκην, διώρισε «πληρεξούσιον» αὐτοῦ τόν Νικηφόρον, διά νά «παρευρίσκεται αὐτόσε διά πάντα, ὥστε νά διενεργῶνται αἱ τοῦ κοινοῦ ὑποθέσεις διά τῆς πανοσιολογιότητός του, ὡς ἐπέχοντος τόν ἡμέτερον τόπον, τακτικώτερον καί νά ἐκτελῶνται ταχύτερον». Κατόπιν δέ τούτων, ἐπέστρεψεν εἰς τό στενόν τῆς Κασσάνδρας.
Ὁ λόγιος καί δραστήριος Ἀρχιμανδρίτης Νικηφόρος Ἰβηρίτης ἐνετάχθη εἰς τήν Μονήν πρό τοῦ1787 καί ὀλίγον ἀργότερον, ἴσως τό 1794, ἐτιμήθη μέ τό ὀφφίκιον τοῦ Χαρτοφύλακος τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας, ὡς μία ξεχωριστή προσωπικότης. Κατά τά ἔτη 1796-1797 καί 1799 ἐδραστηριοποιήθη ὡς Ἐπίτροπος τοῦ Ἁγίου Ὄρους ἐν ΚΠόλει, καί τό 1800 ὡς Ἐπίτροπος τῆς Ἱερᾶς Μονῆς τῶν Ἰβήρων. Κατά τήν πολυετῆ παραμονήν του εἰς τήν Μονήν ὑπῆρξε στενός συνεργάτης καί Γραμματεύς τοῦ Ἀθωνίτου Πατριάρχου Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Ε΄καί τόν συνώδευσεν εἰς τήν Βασιλεύουσαν, ὅτε τό τρίτον ἀνῆλθεν εἰς τόν Οἰκουμενικόν θρόνον. Δέν εἶναι ἀπολύτως γνωστόν εἰς ποίαν χρονικήν στιγμήν συνεδέθη μέ τούς κύκλους τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας, καί ἰδιαιτέρως μετά τοῦ Ἐμμανουήλ Παπᾶ. Ἀπ’ ὅ,τι συνάγεται, τυγχάνει καί οὗτος πνευματικόν ἀνάστημα τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Ε΄, καί ἀνήκει εἰς τήν λεγομένην «Γρηγοριανήν Σχολήν», διά τήν ἀπελευθέρωσιν τῆς δούλης Πατρίδος, ὅπως καί οἱ ἐν τῷ Ἄθῳ συνακόλουθοι τοῦ Πατριάρχου ὡς ἐξορίστου: Παλαιῶν Πατρῶν Γερμανός, Διονύσιος Β΄Μητροπολίτης Ἀθηνῶν (ἀνεψιός τοῦ Πατριάρχου), Δανιήλ Τριπολιτσᾶς, καί ἄλλοι ἐκ τῶν ἐγγύς καί μακράν.
Εἶναι πάντως γεγονός, ὅτι μέ τήν ἐπίσημον προσχώρησιν τῶν Ἁγιορειτῶν εἰς τήν Ἐπανάστασιν κατά τοῦ Τούρκου δυνάστου, ὁ Χαρτοφύλαξ Νικηφόρος Ἰβηρίτης διωρίσθη ἀπό τόν Μακεδόνα ἀρχιστράτηγον «διοικητής καί κριτής τοῦ Ἁγίου Ὄρους». Μετά τήν ἀποτυχίαν ὅμως τῆς Ἐπαναστάσεως εἰς τήν Χαλκιδικήν, κινδυνεύων οὗτος νά συλληφθῇ ἤ μᾶλλον παραδοθῇ «εἰς χεῖρας ἐχθρῶν, ὡς οἱ υἱοί τοῦ πατριάρχου Ἰακώβ ἐπώλησαν τόν ἀδελφόν αὐτῶν εἰς ἀλλοεθνεῖς», ὡς γράφει ὁ ἴδιος εἰς μίαν ἐπιστολήν του ἐκ Κερκύρας ἀπό 20 Ἀπριλίου 1824, διέφυγε μέ λήμνιον πλοῖον εἰς τήν Σῦρον καί ἐκεῖθεν εἰς τήν Κέρκυραν. Τήν ἰδίαν κατάληξιν εἶχον ὁ Ἐσφιγμενίτης Καθηγούμενος Εὐθύμιος Β΄καί ὁ Ἐμμανουήλ Παπᾶς, δεδομένου ὅτι ἐπεῤῥίφθη εἰς αὐτούς τό βάρος τῆς στάσεως παρά τινων ἐπικρατησάντων. Ὁ Ἐμμανουήλ Παπᾶς, ἀφιχθείς εἰς τήν Ἱεράν Μονήν Ἐσφιγμένου μέ ὑδραϊκόν πλοῖον, καί ἀντιλαμβανόμενος τό ἀδύνατον καί ἄσκοπον τῆς ἀντιστάσεως τῶν Ἁγιορειτῶν, ἀπέπλευσε διά τήν Ὕδραν μετά τοῦ Καθηγουμένου Εὐθυμίου Β΄. Ὁ Ἀγωνιστής Καθηγούμενος ἐπέζησε μέχρι τοῦ 1826, ὁ δέ ἁγνός καί ἀνιδιοτελής ἀρχιστράτηγος ἐτελεύτησεν ἐξ ἀποπληξίας ἐν πλῷ μετά τήν ἐκ τοῦ Ἄθωνος φυγήν του.
Ὁ Νικηφόρος, μετά τήν δολοφονίαν τοῦ Κυβερνήτου Ἰωάννου Καποδιστρίου, μεθ’ οὗ συνεδέετο, μετέβη εἰς τήν Ὕδραν. Εἰς τήν νῆσον ταύτην εἶχον μεταφερθῆ δι’ ἀσφάλειαν καί τά Ἰβηριτικά κειμήλια, μέρος τῶν ὁποίων προσεφέρθησαν διά τόν Ἱερόν Ἀγῶνα, ὅπως καί ἄλλων Ἀθωνικῶν Ἱερῶν Μονῶν. Ἡ Ἱερά Μονή τῶν Ἰβήρων φαίνεται νά κατέβαλε τότε τήν μερίδα τοῦ λέοντος. Μεγαλυτέραν ἐπίσης μερίδα τῶν λοιπῶν Ἁγιορειτῶν ἐκλήθησαν νά πληρώσουν καί ἀργότερον οἱ Ἰβηρῖται εἰς τούς Ὀθωμανούς, ὡς βαρύ τίμημα διά τήν πρωταγωνιστικήν συμμετοχήν των εἰς τήν Ἐπανάστασιν. Ἐν τέλει, ὁ Νικηφόρος δέν ἐπέστρεψεν εἰς τόν Ἄθωνα, εἰργάσθη ὅμως ὡς Ἰβηρίτης πρός ἀνόρθωσιν τῆς Ἱερᾶς Μετανοίας του καί διά τό κοινόν καλόν τοῦ Ἁγίου Ὄρους. Ὁ σπουδαῖος οὗτος Ἁγιορείτης ἥρως τοῦ 1821, καταγόμενος ἐξ Ἡρακλείτσης τῆς Ἀνατολικῆς Θρᾴκης, ἐτελεύτησεν ἐν Ἀθήναις τό 1840.
Ἡ Ἑλληνική Ἐπανάστασι τοῦ 1821εἰς τόν βορειοελλαδικόν χῶρον ἔληξε συντόμως καί ἀδόξως, δεδομένου ὅτι ὁ τουρκικός στρατός ἐνισχύετο μέ νέας δυνάμεις κατά τήν προέλασιν αὐτοῦ καί δέν εὕρισκεν ἰσχυράν ἀντίστασιν, καθότι εἰς τό στρατόπεδον τῶν Ἑλλήνων ὑπῆρχεν ἔλλειψις πυρίτιδος. Τοῦτο τό ἐπληροφορήθησαν οἱ Τοῦρκοι, διό καί ἔφθασαν ἕως τῆς Κουμίτσης, ἀφοῦ κατέκαυσαν καί τό τελευταῖον προπύργιον τῆς Χαλκιδικῆς, τήν Ἱερισσόν. Κατά τό τέλος Ἰουλίου 1821 ἐπαύθη ὁ Μπαϊράμ πασᾶς καί εἰς τήν θέσιν του ἐτοποθετήθη ὁ βαλής Θεσσαλονίκης Μεχμέτ Ἐμίν Ἀβουλάχ πασᾶς ἤ Ἀβδούλ Ῥομπούτ (μετονομασθείς εἰς Ἐμπού Λουμπούτ= Ῥοπαλοφόρος). Ἡ ἐπακολουθήσασα ἐπέλασις ἦτο σαρωτική. Τήν 27 Ὀκτωβρίου 1821 οἱ Τοῦρκοι ἐπέδραμον κατά τοῦ Πολυγύρου καί ἐπέφερον μεγάλην καταστροφήν. Μετά τρεῖς ἡμέρας διεσπάσθη καί τό ἀμυντικόν τεῖχος τῆς Κασσάνδρας καί ἡ χερσόνησος παρεδόθη εἰς φλόγας. Ὁ Ἄθως, καθώς ἐλέχθη, ἀπό τῆς ἐνάρξεως τοῦ Ἀγῶνος ἐδέχετο πλῆθος Χριστιανῶν πρός σωτηρίαν· ἤδη, εἶχον εἰσέλθει ἐντός αὐτοῦ περί τάς 7.000 γυναικοπαίδων. Μία ἐπιστολή τῆς Ἱερᾶς Κοινότητος πρός τούς Ὑδραίους ἀπό 29 Ἰουνίου 1821 διεκτραγῳδεῖ τάς δραματικάς ὥρας τῶν ὅσων «ἀνδρῶν, γυναικῶν καί παιδίων ὑπομαζίων», ὁποῦ ἔφθασαν «ἕως εἰς τούς πρόποδας τοῦ κυρίου καί δυσβάτου Ἄθωνος, ζητοῦντες, μέ παθητικάς φωνάς καί ἐλεεινοτάτην κατάστασιν, ἄρτον».
Μετά τήν μάχην τῆς Κασσάνδρας ἤρχισεν ἡ στροφή τῶν Ἁγιορειτῶν πρός διαλλαγήν, καθότι διεφαίνετο πλέον ἡ ἐναντίον τοῦ Ἄθωνος ἐπέλασις. Τότε αἱ πλεῖσται τῶν Ἀθωνικῶν Ἱερῶν Μονῶν ἀπεφάσισαν τήν διά πλοίων μεταφοράν τῶν πολυτίμων αὐτῶν πραγμάτων εἰς τήν ἐπαναστατημένην Ἑλλάδα. Ἡ ἰδέα ὅμως τῆς ἀνάγκης συνθηκολογήσεως μέ τούς Τούρκους, ἥτις ὑπεδεικνύετο καί ὑπό τῶν ἐν Θεσσαλονίκῃ ἐκκλησιαστικῶν κύκλων, ἐκέρδιζε συνεχῶς ἔδαφος. Πρός τοῦτο ἦλθον τό πρῶτον εἰς τήν Ἱεράν Μονήν Χιλανδαρίου καί ἀπεσταλμένοι τοῦ ἀλωπεκώδους πασᾶ, μέ προτάσεις εἰρηνεύσεως καί ὑποσχέσεις ἀμνηστείας. Ἐν τέλει, τήν 9 Νοεμβρίου 1821 Ἁγιορεῖται Ἀντιπρόσωποι ἔλαβον τήν ἀπόφασιν συνθηκολογήσεως, ἐπειδή «κινδυνεύει νά ἀπολεσθῇ δι’ ὅλου καί ἐλεεινῶς νά ἐρημωθῇ ὁ ἱερός οὗτος Τόπος… νά προλάβωμεν καί νά ἐμποδίσωμεν τήν… ἐρήμωσιν ταύτην».