Μαυρίδης Χαράλαμπος του Θεοδώρου, MD, MsC, PhDc

Vultus est index animi. Το πρόσωπο είναι ο δείκτης της ψυχής.

Ένα πρόσωπο είναι ευκίνητο, μια μάσκα όχι. (Μωρίς Σαπλάν, 1906-1992)

Η πιο σοβαρή ασθένεια είναι εκείνη στην οποία το πρόσωπο του αρρώστου δεν μοιάζει καθόλου με το κανονικό του. (Ιπποκράτης 460 -370 π.Χ.)

Στα πρόσωπα των ανδρών και των γυναικών βλέπω τον Θεό. (Walt Whitman 1819-1892)

Η ιατρική οφείλει να στηρίζεται στην Ιπποκρατική αρχή του “ὠφελέειν ἢ μὴ βλάπτειν”. Παρακάτω εκθέτουμε τα επιστημονικά δεδομένα που υποδεικνύουν τα σημαντικά προβλήματα από την χρήση μασκών και το κατά πόσον βοηθούν στον έλεγχο της μετάδοση μιας λοίμωξης του αναπνευστικού, ιδιαίτερα στα παιδιά.

1 Παρενέργειες από την χρήση της μάσκας

1.1 Προβλήματα σχετικά με την φυσιολογία και τους μηχανισμούς των συμπτωμάτων

Τα βασικά ερωτήματα που αφορούν τις βλαβερές συνέπειες της υποχρεωτικής, πολύωρης και μακρόχρονης χρήσης της μάσκας σχετίζονται με τις κλινικές παραμέτρους (πχ καρδιακός ρυθμός, ρυθμός αναπνοών, κορεσμός οξυγόνου-διοξειδίου), τα κλινικά συμπτώματα (πχ πονοκέφαλος, δύσπνοια, κόπωση), τις συνθήκες του μικρο-περιβάλλοντος της μάσκας (πχ θερμοκρασία, υγρασία, οξυγόνο, διοξείδιο) και την ψυχολογική επίδραση (πχ άγχος, ευερεθιστότητα, θλίψη). Επιπλέον η οποιαδήποτε αλλαγή από την χρήση της μάσκας θα πρέπει να αξιολογείται με βάση τα βιολογικά δεδομένα ως προς την πιθανότητα δημιουργίας κάποιας μεσο-μακροπρόθεσμης βλάβης.

1.1.1 Γενικά δεδομένα

 Όπως έδειξε μία μελέτη η χρήση μάσκας N95 μπορεί να οδηγήσει σε υποκαπνία και αναπνευστική αλκάλωση. Με την σειρά της η οξεία αναπνευστική αλκάλωση μπορεί να προκαλέσει πονοκέφαλο, άγχος, τρόμο και μυϊκές κράμπες (İpek et al., 2021).  Όσο αναφορά τον πονοκέφαλο μία επιστημονική έρευνα ανάμεσα σε 212 υγιείς εθελοντές έδειξε άμεση συσχέτιση της χρήσης μάσκας Ν95 με το συγκεκριμένο σύμπτωμα (Lim et al., 2006). Επιπλέον μία έρευνα ανάμεσα σε 158 ενήλικες έδειξε πως η χρήση μάσκας ευθύνεται για την εμφάνιση ή για την επιδείνωση του πονοκεφάλου (Ong et al., 2020). Στην περίοδο της πανδημίας του COVID-19 άλλη μία μελέτη ανάμεσα σε 343 υγειονομικούς παρουσίασε πως η παρατεταμένη χρήση N95 και χειρουργικής μάσκας προκάλεσε ανεπιθύμητες ενέργειες όπως πονοκεφάλους, δερματικά εξανθήματα, ακμή και διαταραχή της αντίληψης στην πλειονότητα των ατόμων (Elisheva, 2020).

(…)

1.1.2 Παθοφυσιολογικές προεκτάσεις

 Η αύξηση του καρδιακού ρυθμού, η χρόνια έκθεση σε CO2 ακόμη και σε όχι ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα και η διαταραχή του ρυθμού των αναπνοών δεν είναι άμοιρες επιπλοκών καθώς όπως γνωρίζουμε από την ιατρική βιβλιογραφία οδηγούν σε αγγειακό οξειδωτικό στρες, ενδοθηλιακή δυσλειτουργία και επιτάχυνση της αθηρογένεσης ενώ η παρατεταμένη έκθεση των παιδιών ακόμη και σε 1000ppm CO2 φαίνεται να δημιουργεί αναπνευστικά προβλήματα (Azuma et al., 2018; Custodis et al., 2010; Nuckowska et al., 2019).

 Οι επιστημονικές ενστάσεις με βάση τις επαγόμενες από τη μάσκα διαταραχές της πτώσης του οξυγόνου και της αύξησης του CO2 γίνονται ακόμη σοβαρότερες αν τις επεκτείνουμε σε κυτταρικό επίπεδο. Το οξειδωτικό στρες ουσιαστικά μεταφράζεται σε περίσσεια ελεύθερων ριζών οξυγόνου, οι οποίες με την σειρά τους λόγω της κυτταροτοξικότητάς τους και ακολούθως της ιστικής βλάβης που προκαλούν, έχουν συσχετιστεί με νευροεκφυλιστικές νόσους, καρδιαγγειακά νοσήματα, σακχαρώδη διαβήτη, καρκίνο και χρόνιες φλεγμονώδεις παθήσεις (Cheng et al., 2022; Hussain et al., 2016). Συγκεκριμένα, οι διαταραχές του οξυγόνου και CO2 οδηγούν στην επαγωγή του μεταγραφικού παράγοντα HIF (επαγόμενος από την υποξία μεταγραφικός παράγοντας) που με την σειρά του επιδρά ευοδώνοντας την φλεγμονώδη αντίδραση και αρκετές σχετιζόμενες με την καρκινογένεση συνθήκες (Cummins et al., 2020). Αυτό σημαίνει πως τα προβλήματα που μπορούν να ανακύψουν από την πολύωρη και μακρόχρονη χρήση της μάσκας επεκτείνονται πέρα του πλαισίου των βραχυπρόθεσμων επιπλοκών.

1.1.3 Μελέτες που περιλάμβαναν παιδιά

 Τα προβλήματα που μπορούν να προκύψουν από την χρήση της μάσκας κατά κύριο λόγο έχουν να κάνουν με την φυσιολογία του μικρο-περιβάλλοντος που δημιουργείται ανάμεσα στο στόμα, τη μύτη και την μάσκα. Ως εκ τούτου τα προβλήματα που παρατηρούνται γενικά στις μελέτες είναι απίθανο να μην αφορούν τα παιδιά. Παρόλα αυτά παραθέτουμε τα σημαντικά δεδομένα που προέκυψαν έπειτα από εξέταση του συγκεκριμένου πληθυσμού. Μία πολύ μεγάλη έρευνα που αφορούσε τις επιπλοκές από την χρήση της μάσκας στα παιδιά έγινε στην Γερμανία. Η μελέτη συμπεριελάμβανε 25,930 παιδιά όπου κατά μ.ο. χρησιμοποιούσαν την μάσκα 270 λεπτά την ημέρα. Τα αποτελέσματα έδειξαν πως περίπου επτά στα παιδιά 10 εμφάνισαν σημαντικές επιπτώσεις. Συγκεκριμένα οι παρενέργειες περιλάμβαναν ευερεθιστότητα (60%), πονοκέφαλο (53%), δυσκολία συγκέντρωσης (50%), αίσθημα δυστυχίας (49%), απροθυμία να πάνε στο σχολείο/στο νηπιαγωγείο (44%), κακουχία (42%) μειωμένη επίδοση (38%) και υπνηλία/κόπωση (37%) (Schwarz et al., 2021).

(…)

1.3 Προβλήματα σχετικά με την σύνθεση-κατασκευή

 Αρκετά λογικά ερωτηματικά προκύπτουν σε σχέση με την ποιότητα και την σύνθεση της μάσκας. Εξετάζοντας τα υλικά της μάσκας γνωρίζουμε πως σε μεγάλο ποσοστό ελέγχονται με πλαστικά όπως το πολυπροπυλένιο (Fadare and Okoffo, 2020). Λαμβάνοντας υπόψιν πως α) οι μάσκες περιέχουν πολυπροπυλένιο το οποίο απελευθερώνεται ως μικροΐνα πλαστικού ιδιαίτερα σε συνθήκες υγρασίας ή/και αυξημένων θερμοκρασιών και β) πως οι μικροΐνες πλαστικού (μικροπλαστικά) εισπνέονται καθώς ανευρέθηκαν σε μία επιστημονική μελέτη όπου οι ερευνητές διεξήγαγαν αυτοψίες σε πνεύμονες ανθρώπων, καταλαβαίνουμε πως δημιουργούνται τεράστια ερωτηματικά για την υγεία, ιδιαίτερα των παιδιών (Amato-Lourenço et al., 2021; Rathinamoorthy and Raja Balasaraswathi, 2022). Επίσης πρέπει να έχουμε υπόψιν μας πως οι τεράστιοι τόνοι πλαστικού που απορρίπτονται στο περιβάλλον μπορούν να οδηγήσουν σε μία πανδημία πλαστικής ρύπανσης (Fadare and Okoffo, 2020). Οι μάσκες φαίνεται επίσης πως έχουν διάφορα οξείδια μετάλλων μεταξύ των οποίων και το διοξείδιο του τιτανίου (TiO2)  (Verleysen et al., 2022). Το TiO2 είναι ύποπτο για καρκινογένεση στον άνθρωπο όταν εισπνέεται (Verleysen et al., 2022). Επειδή δεν γνωρίζουμε υπό ποιες συνθήκες μπορεί αυτό να συμβεί και ποιες μάσκες το έχουν, επιβάλλεται η εφαρμογή ρυθμιστικών προτύπων για τη σταδιακή κατάργηση ή τον περιορισμό της ποσότητας των σωματιδίων TiO2. Πολλές μάσκες για την επίτευξη αντιμικροβιακού φίλτρου χρησιμοποιούν άργυρο και χαλκό. Χωρίς να γνωρίζουμε απόλυτα αν αυτά τα μέταλλα εισπνέονται και σε ποιες συνθήκες, συνολικά τα αποτελέσματα μιας έρευνας έδειξαν ότι οι εμποτισμένες με μέταλλα αντιμικροβιακές μάσκες έχουν τη δυνατότητα να μολύνουν τα ρεύματα λυμάτων και να αυξήσουν την έκθεση του ανθρώπου σε άργυρο και χαλκό, αποτελώντας κίνδυνο για την υγεία ακόμη και σε χαμηλές συγκεντρώσεις (Pollard et al., 2021). Στην χώρα μας συγκεκριμένα, ο ΕΟΦ έχει ανακαλέσει μάσκες δύο διαφορετικών κατασκευαστών που περιείχαν οξείδιο του χαλκού λόγω ύπαρξης κινδύνων για την υγεία του ανθρώπου και του περιβάλλοντος (ΕΟΦ, 2021a, 2021b). Επιπλέον οι μάσκες φαίνεται να ελέγχονται με γραφένιο (Estevan et al., 2022). Η τοξική επίδραση του γραφενίου στον άνθρωπο δεν έχει μελετηθεί επαρκώς, όμως κάποια πειραματικά μοντέλα έδειξαν την συσχέτισή του σε κυτταρικό επίπεδο με την παραγωγή ελευθέρων ριζών οξυγόνου και την κυτταρική κινητική γενικότερα (Russier et al., 2013).

1.4 Σύνοψη ασφάλειας

 Από τις ανωτέρω επιστημονικές εκθέσεις και έρευνες σχετικά με την ασφάλεια της μάσκας, προκύπτουν σοβαρές ενστάσεις που αφορούν την φυσιολογία του οξυγόνου και του διοξειδίου του άνθρακα, τον καρδιακό ρυθμό, τον ρυθμό αναπνοής, την καταγραφή των παθολογικών συμπτωμάτων, την πιθανότητα αυτομόλυνσης και την τοξικότητα των υλικών κατασκευής. Η κύρια μελέτη που έδειξε το προφίλ ασφάλειας για τα παιδιά δεν ανταποκρίνεται σε καμία περίπτωση στις πραγματικές συνθήκες των μαθητών. Συμπερασματικά η επιβολή της μάσκας είναι επιστημονικά μη εμπεριστατωμένη καθώς εφαρμόζεται σε υγιή παιδιά ενώ εγκυμονεί πιθανά βραχυπρόθεσμα, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα προβλήματα.

Αἰσχρόν το γ’ αἰσχρόν, κἄν δοκῆ κἄν μὴ δοκῆ (Αντισθένης, 445-360 π.Χ.)

2. Αποτελεσματικότητα της χρήσης της μάσκας

2.1 Συστάσεις οργανισμών κατά την έναρξη της πανδημίας

 Από την αρχή της πανδημίας, σύμφωνα και με τις συστάσεις του παγκόσμιου οργανισμού υγείας (ΠΟΥ) αλλά και του κέντρου ελέγχου και πρόληψης νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC) γνωρίζαμε πως οι μάσκες προσώπου δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται από υγιή άτομα για να προστατευθούν από την λοίμωξη του αναπνευστικού, διότι δεν υπάρχουν στοιχεία που να δείχνουν ότι λειτουργούν αποτελεσματικά στην πρόληψη της ασθένειας (Desai and Mehrotra, 2020). Επίσης όπως είχαν αναφέρει πρόωρα οι ερευνητές στο NEJM, σε ένα από τα μεγαλύτερα ιατρικά περιοδικά στον κόσμο, η μάσκα σίγουρα δεν αποτελεί πανάκεια καθώς για παράδειγμα οι υγειονομικοί μπορούν να μεταδώσουν το COVID-19 με τα μολυσμένα χέρια τους (Klompas et al., 2020).

2.2 Επιστημονικές μελέτες επί των ιώσεων του αναπνευστικού

 Το 2009 μία τυχαιοποιημένη έρευνα εξέτασε την αποτελεσματικότητα της χρήσης μάσκας στους υγειονομικούς έναντι του κοινού κρυολογήματος. Με βάση την μελέτη δεν υπήρξε καμία απόδειξη ότι η χρήση μάσκας παρείχε όφελος όσον αφορά τα συμπτώματα του κρυολογήματος ή το επιβεβαιωμένο κοινό κρυολόγημα (Jacobs et al., 2009).

 Το 2019 μία νέα τυχαιοποιημένη έρευνα που συμπεριέλαβε 2,832 υγειονομικούς εξέτασε συγκεκριμένα την χρήση της μάσκας Ν95 στα εξωτερικά ιατρεία. Τελικά οι N95 σε σχέση με τις απλές ιατρικές μάσκες δεν οδήγησαν σε σημαντική διαφορά στην επίπτωση της εργαστηριακά επιβεβαιωμένης γρίπης (Radonovich et al., 2019). Όσο αναφορά την χρήση της μάσκας Ν95 από το ευρύ κοινό μία συγχρονική μελέτη δεν έδειξε αποτελεσματική προστασία, αλλά αντίθετα οι ερευνητές από την Σιγκαπούρη τόνισαν τον κίνδυνο που μπορεί να προκύψει μέσα από την δημιουργία ψευδών διαβεβαιώσεων ‘’καθησυχασμού’’ (Yeung et al., 2020).

 Ακόμη πιο πρόσφατα, η τυχαιοποιημένη μελέτη ανάμεσα σε 7,687 άτομα έδειξε πως η χρήση μάσκας δεν φάνηκε να είναι αποτελεσματική κατά των εργαστηριακά επιβεβαιωμένων ιογενών αναπνευστικών λοιμώξεων αλλά ούτε γενικότερα κατά της κλινικής αναπνευστικής λοίμωξης (Alfelali et al., 2020).

(…)

2.5 Σύνοψη αποτελεσματικότητας

 Οι ανωτέρω επιστημονικές δημοσιεύσεις δείχνουν πως οι μάσκες (χειρουργικές, υφασμάτινες, N95) δεν μπορούν να ελέγξουν αποτελεσματικά την μετάδοση των ιογενών λοιμώξεων του αναπνευστικού όπως του SARS-COV-2. Ακόμη και οι μετα-αναλύσεις τυχαιοποιημένων δοκιμών που αποτελούν το υψηλότερο σκαλοπάτι στην σύγχρονη αποδεικτική ιατρική δεν έχουν δείξει ξεκάθαρο όφελος. Επιπροσθέτως πιθανολογείται πως η συνήθης τακτική της χρήσης της υφασμάτινης μάσκας ευνοεί την λοίμωξη από κάποιον ιό. Συμπερασματικά όσο αναφορά το επίπεδο προστασίας και ελέγχου της πανδημίας η επιβολή της μάσκας στα παιδιά είναι επιστημονικά μη εμπεριστατωμένη.

‘Ὀ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ (Σωκράτης, 469-399 π.Χ.)

3. Αισθητηριακές – ψυχικές επιπτώσεις και προεκτάσεις

 Είναι επιστημονικά γνωστό πως η προσκόλληση του βρέφους στο πρόσωπο που το φροντίζει, όπου συνήθως είναι η μητέρα, διεγείρει το αισθητηριακό του σύστημα. Η προσκόλληση αυτή επηρεάζει άμεσα την ανάπτυξη του εγκεφάλου ενώ συμβάλλει στην μακροπρόθεσμη νόηση, στην συναισθηματική και ψυχική υγεία (Sullivan et al., 2011). Περαιτέρω μελέτες ανακάλυψαν ότι τα μωρά ηλικίας μόλις 36 ωρών έχουν την ικανότητα να αναγνωρίζουν και να διακρίνουν τη διαφορά ανάμεσα σε τρεις εκφράσεις του προσώπου: α) την χαρούμενη, β) την λυπημένη και γ) την έκπληκτη. Οι μελέτες αυτές υποδηλώνουν την ανάγκη της πρόσωπο με πρόσωπο επαφής με το μωρό προκειμένου να καταστεί δυνατή η ανάπτυξη του εγκεφάλου, το δέσιμο και η αναγνώριση συναισθημάτων (Field et al., 1982). Η προσκόλληση καλλιεργεί την ικανότητα του παιδιού να βλέπει και να μαθαίνει να αναγνωρίζει τις εκφράσεις του προσώπου των ανθρώπων. Μία μεγάλη επιστημονική ανασκόπηση έκρουσε νωρίς τον κώδωνα του κινδύνου σε σχέση με τα προβλήματα της χρήσης μάσκας λόγω της πανδημίας του COVID-19 και τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στη νεογνική ανάπτυξη και γενικά την ψυχολογική ανάπτυξη των παιδιών (Green et al., 2021). Επιπλέον υπάρχει ξεκάθαρη βιολογική υπόθεση πως η συγκάλυψη του προσώπου και των χειλιών των παιδιών στο σχολείο βλάπτει την γλωσσική τους ανάπτυξη. Η δυνατότητα να βλέπουν το πρόσωπο και ιδιαίτερα το στόμα είναι κρίσιμη για την κατάκτηση της γλώσσας. Η οπτική επαφή με το στόμα δεν είναι μόνο απαραίτητη για την επικοινωνία αλλά και για την ανάπτυξη του εγκεφάλου. Μελέτες δείχνουν ότι μέχρι την ηλικία των τεσσάρων ετών, τα παιδιά από νοικοκυριά με χαμηλό εισόδημα θα ακούσουν 30 εκατομμύρια λιγότερες λέξεις από τα πιο εύπορα παιδιά, τα οποία έχουν περισσότερο ποιοτικό χρόνο με το πρόσωπο του φροντιστή (Carey, 2014; NIDCD, 2017).

 Επιπλέον η χρήση μάσκας έχει φανεί πως πυροδοτεί ψυχολογικές διαταραχές ευνοώντας το άγχος και την επιθετικότητα (Prousa, 2020). Τέλος γνωρίζουμε πως η χρήση μάσκας μειώνει την ενσυναίσθηση (Wong et al., 2013). Η ενσυναίσθηση παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην ψυχοκοινωνική προσαρμογή των παιδιών και χρησιμεύει ως θεμελιώδης προϋπόθεση για τη φιλοκοινωνική συμπεριφορά και τη διαπροσωπική συνεργασία. Η ενσυναίσθηση βοηθά στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων που αφορούν την κοινωνικότητα. Οι δεξιότητες αυτές είναι μείζονος σημασίας, ιδιαίτερα για τα μικρά παιδιά καθώς έχει φανεί πως οι κακές σχέσεις με τους συνομηλίκους στην παιδική ηλικία αποτελούν παράγοντα κινδύνου για τις μελλοντικές προκλήσεις. Η ενσυναίσθηση λειτουργεί ως ισχυρός προστατευτικός παράγοντας έναντι των εκδηλώσεων επιθετικής συμπεριφοράς από τους νέους (Hanson, 2010).

Οὐκ ἑνὶ ἰατρικήν εἰδέναι, ὅστις μὴ οἶδεν ὅτι ἐστίν ἄνθρωπος (Ιπποκράτης, 460-370 π.Χ.)

5. Επίλογος

 Από όλα τα παραπάνω προκύπτει πως η υποχρεωτικότητα για την μάσκα στα σχολεία αντικρούεται με ισχυρές επιστημονικές (ιατρικές, φιλοσοφικές και ψυχολογικές) μελέτες και εκθέσεις. Η επιβολή του μέτρου σε σχέση με την αποτελεσματικότητα και τους κινδύνους που εγκυμονεί κρίνεται μη αποδεκτή. Η χρήση μιας εξειδικευμένης μάσκας μπορεί να έχει εφαρμογή σε συγκεκριμένες και ιδιαίτερες περιπτώσεις αλλά η υποχρεωτική χρήση της στα παιδιά είναι ηθικά και επιστημονικά ατεκμηρίωτη.

Οὕτως ἀταλαίπωρος τοῖς πολλοῖς ἤ ζήτησις της ἀληθείας καὶ ἐπί τα ἕτοιμα μᾶλλον τρέπονται (Θουκυδίδης, 460-394 π.Χ.)

ἀφιερωμένον εἰς μνήμην ὅλων των παιδιῶν ποὺ χάθηκαν ἐξαιτίας μας…

εἴθε ὅ Θεός νὰ τα ἀγκαλιάζει εἰς τον οὐρανὸν…

Ἀποσπάσματα ἀπό τό ἐπιστημονικό ἄρθρο:

Υποχρεωτικές μάσκες στα παιδιά. Αξιολόγηση της εφαρμογής τους με βάση την αρχή του ‘’ὠφελέειν ἢ μὴ βλάπτειν’’

eyewideopen.gr