Γράφει ὁ Γέρων Μάξιμος Ἰβηρίτης
7ον
Ὅτε ἀνεκαλύφθη ὁ Σχολάριος μεταξύ τῶν αἰχμαλώτων, ὁ ἴδιος ὁ ἀφέντης του ἔσπευσε νά τόν ἐπαναφέρῃ εἰς τήν Πόλιν καί νά τόν ἀποδώσῃ εἰς τόν Μωάμεθ Β΄. Ὁ κατακτητής, ὡς πρώτην ἔνδειξιν τῆς εὐνοίας του πρός τόν Σχολάριον, ἀπέδωκεν εἰς αὐτόν τήν ἔρημον καί λεηλατηθεῖσαν Μονήν αὐτοῦ, τοῦ Παντοκράτορος, ἔνθα εἶχε τό Κελλίον του· ταύτην ἀκολούθως ἐπήνδρωσεν ὁ Σχολάριος, μέ ὅσους ἠδυνήθη νά εὕρῃ παλαιούς συμμοναστάς.
Πρός ἐκλογήν νέου Πατριάρχου μετά τήν ἅλωσιν τῆς ΚΠόλεως προσεκλήθησαν εἰς Σύνοδον πολλοί Ἐπίσκοποι ἐξ Ἀσίας καί Εὐρώπης, οἵτινες ἐξέλεξαν «τῶν περί ταῦτα νόμων» τηρηθέντων διά κανονικῶν ψήφων τόν Σχολάριον, ὡς Γεννάδιον Β΄. Ὁ Σχολάριος φέρεται ὅτι ἠρνεῖτο ἐπί πολύ νά δεχθῇ τά βάρη τοῦ νέου ἀξιώματος, διά τό ὁποῖον ἦτο ἀπροετοίμαστος καί λόγῳ τῆς προηγηθείσης αἰχμαλωσίας του, διό καί ἐθεώρει τόν ἑαυτόν του κωλυόμενον. Ἀμέσως ὅμως τοῦ ἀπεδόθη καί ἐγγράφως ἡ ἐλευθερία, καί οὕτως ἀνῆλθεν εἰς τόν Οἰκουμενικόν θρόνον.
Ὁ χρονογράφος ἐκείνων τῶν χρόνων Γεώργιος Φραντζῆς, ἀφηγεῖται διά τόν Μωάμεθ Β΄: «οὕτω καί αὐτός θέλων ποιῆσαι ὡς βασιλεύς τῆς πόλεως, καθώς ἐποίουν καί οἱ χριστιανοί βασιλεῖς», ἐκάλεσεν εἰς συνέντευξιν καί εἰς ἄριστον τόν ἐκλεγέντα Πατριάρχην Γεννάδιον Β΄τόν Σχολάριον, ἐδέξατο μετά μεγίστων τιμῶν, ἐνεχείρισε πολύτιμον δικανίκιον [= μακράν ῥάβδον φέρουσαν ἄνωθεν χρυσοῦν μῆλον, καί ἐπίσης ἐπίχρυσον ἀργυροῦν ἐπιστήθιον Σταυρόν, διότι εἶχε χαθῆ ὁ ἀρχικός] «καί κατῆλθε μετά τοῦ πατριάρχου ἕως κάτωθεν τῆς αὐλῆς, θέλοντος καί μή θέλοντος τοῦ πατριάρχου, καί τόν ἵππον ηὐτρεπισμένον ἔχων ἀνεβίβασεν αὐτόν», ἐν τούτῳ εὐγενέστερον καί ὄντως βασιλικώτερον τῶν Βυζαντινῶν αὐτοῦ προκατόχων δεικνύμενος· διέταξε δέ ὅπως συνοδεύσουν τοῦτον ἄχρι τοῦ Πατριαρχείου πάντες οἱ ἄρχοντες τῆς αὐλῆς.
Ἡ διαβεβαίωσις τοῦ πανισχύρου καί Ἑλληνομαθοῦς σουλτάνου εἰς τόν πρῶτον Πατριάρχην μετά τήν ὑπό τῶν Τούρκων Ἅλωσιν τῆς ΚΠόλεως, διεσώθη ὡς «λόγος τιμῆς» καί «συνθήκη» μέ τόν «λαόν τοῦ Μεσσίου». Τοῦ εἶπε: «Πατριάρχευε ἐπ’ εὐτυχίᾳ καί ἔχε καί τήν φιλίαν ἡμῶν, ἐν οἷς θέλεις, ἔχων πάντα τά σά προνόμια, ὡς καί οἱ πρό σοῦ πατριάρχαι εἶχον» (βλ. Μυστακίδη Β., Ἐπί τῇ Ἁλώσει, τά μετά τήν Ἅλωσιν, τό Ἑλληνικόν Ἔθνος καί τά Πατριαρχεῖα, Κπολι 1920, σελ. 13).
Ὁ Πορθητής ἔδωκε καί προνόμια, τά ὁποῖα περιελάμβανον: α) τό ἀνεξέλεγκτον τῆς ἐκκλησιαστικῆς διοικήσεώς του, β) τό ἀφορολόγητον τῶν εἰσοδημάτων τῆς Ἐκκλησίας του, καί γ) τό ἀδιάσειστον τοῦ θρόνου του ἀπό τήν ΚΠολιν εἰς τόν αἰῶνα. Ἐπίσης, ἀνενέωσε καί κατωχύρωσε τά αὐτοκρατορικά προνόμια τῆς Ἁγιορειτικῆς Πολιτείας, ὡς κανονικοῦ ἐδάφους τῆς δικαιοδοσίας τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου (πρβλ. Πανώτη Ἀριστείδη Γ., Τό Συνοδικόν τῆς ἐν Ἑλλάδι Ἐκκλησίας, Ἀθήνα 2008, σελ. 354).
Ὁ Βυζαντινός χρονογράφος Γεώργιος Φραντζῆς, ὅστις εἶχε γνωρίσει προσωπικῶς τόν Κατακτητήν ἤ Πορθητήν Μωάμεθ Β΄, λέγει ὅτι ἐπεδίδετο μέ πάθος εἰς τήν μελέτην τῶν ἐπιστημῶν καί ἰδιαιτέρως εἰς τήν ἀστρολογίαν, καί ὅτι ἠρέσκετο εἰς τήν ἀνάγνωσιν τῶν κατορθωμάτων τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου, τοῦ Ἰουλίου Καίσαρος καί τῶν Βυζαντινῶν αὐτοκρατόρων. Ὁ ἴδιος ἀναφέρει ὅτι, ἐκτός τῆς Τουρκικῆς, ἐγνώριζε καί πέντε ἄλλας γλώσσας, μεταξύ τῶν ὁποίων καί τήν Ἑλληνικήν. Ὁ ἐκ τῶν μεγαλυτέρων σουλτάνων τῆς Ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας, ἀσθενήσας τό 1481, ἀπέθανεν εἰς τό στρατόπεδον αὐτοῦ τοῦ Χουνκιάρ}Τσαϊρί μεταξύ Χαλκηδόνος καί Γκέμπτζε.
Οὗτος μετεφέρθη κατόπιν καί ἐτάφη τεταριχευμένος ἐν μαρμαρίνῳ τάφῳ εἰς τό τέμενος τοῦ Φατίχ τζαμίου, ἤτοι εἰς τήν θέσιν τοῦ κατηδαφισθέντος Ἱ. Ναοῦ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων, κάτωθεν τοῦ ὁποίου ἐτάφησαν πολλοί Βυζαντινοί αὐτοκράτορες. Ὁ τάφος τοῦ Πορθητοῦ ἐνδέχεται νά φέρῃ ἐπ’ αὐτοῦ Χριστιανικά σύμβολα, διό καί παραμένει ἑρμητικῶς κεκλεισμένος· ἄλλως τε ὑπάρχουν φῆμαι, ὅτι εἰς τό τέλος τῆς ζωῆς του ἠσπάσθη τήν Ὀρθοδοξίαν καί ἐνδεχομένως νά ἐδηλητηριάσθη. Πάντως τό ἀνωτέρω γεγονός, ἀποτελεῖ διά τούς πολλούς τήν μεγαλυτέραν ἀπόδειξιν, ὅτι ὁ Πορθητής ἠθέλησε νά ταφῇ ὡς Χριστιανός καί Βυζαντινός βασιλεύς ἐν μέσῳ τῶν ἄλλων Βυζαντινῶν αὐτοκρατόρων.
Ἡ ἀνάῤῥησις τοῦ Σχολαρίου ἔλαβε χώραν εἰς τόν μεγαλοπρεπῆ Ἱ. Ναόν τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων τήν 6 Ἰανουαρίου 1454, ὅτε ὁ σουλτᾶνος ἐγκατέλειψε τήν Ἀδριανούπολιν καί ἐπέστρεψεν εἰς τήν ΚΠολιν. Σημειωτέον, ὅτι εἰς τούς «Πατριαρχικούς Πίνακας» ἀναφέρεται, ὅτι ἐπατριάρχευσεν ἀπό τοῦ ἔαρος τοῦ 1454. Ὁ νέος Πατριάρχης ἐζήτησεν ὅμως καί μετεκινήθη ἀπό τόν Ἱ. Ναόν τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων εἰς τήν Ἱ. Μονήν Παμμακαρίστου τῆς συνοικίας Φαναρίου, διότι ἡ περιοχή τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων εἶχεν ἐπικοισθῆ ὑπό τῶν Τούρκων.
Ἡ Πατριαρχία τοῦ Γενναδίου παρετάθη μέχρι τοῦ Μαΐου τοῦ 1456, ὅτε συκοφαντηθείς ὑπό φαυλοβίου γυναικός παρῃτήσατο τήν Πατριαρχικήν ἀξίαν καί ἀνεχώρησε δι’ Ἅγιον Ὄρος. Ἐνταῦθα ἀφίχθη κατά τάς ἀρχάς Μαΐου, διότι τήν 12 Μαΐου 1456 ἀναφέρεται, ὅτι «ἐπεσκέφθη τό Βατοπαίδιον ὁ πατριάρχης Γεννάδιος τό ἑσπέρας τοῦ σαββάτου τῆς Πεντηκοστῆς», διαμείνας ἐν αὐτῇ καί μέχρι τοῦ Σεπτεμβρίου (βλ. Καδᾶ Σωτ. Ν., Τά Σημειώματα τῶν χειρογράφων τῆς Ἱερᾶς Μεγίστης Μονῆς Βατοπαιδίου, Ἅγιον Ὄρος 2000, σελ. 222).
Οὕτω, μετά Πατριαρχίαν ἑνός ἔτους ὁ Σχολάριος ἀπεχώρησεν ἐκ τοῦ θρόνου καί ἀπῆλθεν ἐν τῇ Ἱ. Μονῇ Βατοπαιδίου Ἁγίου Ὄρους Ἄθω. Ἀλλ’ ἐνταῦθα ἔπληξεν αὐτόν ἄλλη οἰκογενειακή συμφορά μέ τόν θάνατον τοῦ πεφιλημένου ἀνεψιοῦ του Θεοδώρου Σοφιανοῦ, τοῦ ὁποίου ὁ Γεννάδιος ἐξεθείασε καί ἐξύμνησε τά ποικίλα χαρίσματα διά συγκινητικωτάτου ἐπικηδείου λόγου τόν Αὔγουστον τοῦ 1456.
Συμφώνως πρός τά κατ’ ἔτος ἐκδοθέντα Ἡμερολόγια τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, σημειοῦται ὅτι ἡ δευτέρα Πατριαρχία τοῦ Γενναδίου Β΄, πιθανῶς ἦτο ἐνιαυσία καί ἤρχισεν ἀπό τοῦ θέρους τοῦ 1462· ἡ δέ τρίτη, πιθανῶς ἦτο ὀλιγόμηνος καί ἤρχισεν ἀπό τοῦ Αὐγούστου τοῦ 1464. Πάντως, μετά τήν τρίτην Πατριαρχίαν ὁ Γεννάδιος ἐπέστρεψεν ὁριστικῶς πλέον εἰς τήν ἀγαπητήν αὐτοῦ Μονήν, ἐπί τοῦ ὄρους Μενοικέως, ὑπό τήν προστασίαν τῆς ἐγκατασταθείσης εἰς τάς Σέῤῥας ἀρχοντίσσης Μάρας ἤ Μάρως, Σερβίδος χήρας τοῦ σουλτάνου Μουράτ Β΄καί μητρυιᾶς τοῦ Πορθητοῦ Μωάμεθ Β΄. Ἐκεῖ ἀφιερώθη ἐξ ὁλοκλήρου εἰς τήν σύνταξιν τῶν ὡραιοτέρων λόγων καί θεολογικῶν του ἔργων μέχρι τέλους.
Εἰς τήν ῥηθεῖσαν Ἱ. Μονήν ταύτην ἔζησεν ἐπί 13 περίπου ἔτη, καί ἐν αὐτῇ ἐτελεύτησε· σῴζεται μάλιστα ἐν αὐτῇ καί ἡ σαρκοφάγος του. Ἡ Σύνοδος τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ΚΠόλεως τό 1484 ἀνεγνώρισε τόν Σχολάριον ὡς Ἅγιον· ἐκεῖνος δέ πρότερον εἶχεν ἀναγνωρίσει τήν μνήμην τοῦ Διδασκάλου του Ἁγίου Μάρκου τοῦ Εὐγενικοῦ (βλ. Σταυρίδη Βασ., Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον, Θ.Η.Ε., 9ος τόμ., Ἀθῆναι 1966, στ. 800).
Παρ’ ὅτι ἡ ἁγιολογική μνήμη τοῦ Γενναδίου Σχολαρίου ἠτόνησε σύν τῷ χρόνῳ, ἀναμφισβητήτως ὅμως οὗτος ἀνήκει εἰς τήν κατηγορίαν τῶν μεγάλων ἱστορικῶν μορφῶν τῆς Οἰκουμένης, τοῦ ὁποίου τό ἔργον ὑπ’ ἄλλων μέν παρεξηγήθη, ὑπ’ ἄλλων δέ ἐξετιμήθη δεόντως. Ὁμολογουμένως, ὁ πρῶτος μετά τήν ἅλωσιν τῆς ΚΠόλεως Οἰκουμενικός Πατριάρχης ἀνήκει εἰς τούς προνομιούχους διανοουμένους, οἵτινες ἔζησαν κατά τά δύσκολα ἔτη τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους.
Ἡ προαναφερθεῖσα μητρυιά τοῦ Πορθητοῦ Μάρω, ἡ κομίσασα τά Ἅγια καί Τίμια Δῶρα τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰς τήν ἐν Ἄθῳ Ἱ. Μονήν τοῦ Ἁγίου Παύλου, ἦτο Σερβο} Ἑλληνίς ἡγεμονίς ἐκ μητρός Καντακουζηνή· παρ’ ὀλίγον δέ θά ἦτο καί αὐτοκράτειρα τοῦ Βυζαντίου. Ὁ πατήρ τῆς Μάρως, ὁ ἡγεμών τῆς Σερβίας Γεώργιος Βράνκοβιτς, ἦτο θερμός φιλέλλην· ὡμίλει δέ καί ἔγραφε τήν Ἑλληνικήν γλῶσσαν καί διετήρει τακτικήν ἀλληλογραφίαν μετά τοῦ Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Γενναδίου Β΄Σχολαρίου. Ἡ σύζυγός του πριγκίπισσα Εἰρήνη ἡ Καντακουζηνή ἐκυβέρνησε τήν Σερβίαν μετά τόν θάνατόν του καί εἰργάσθη πρός ἀνάπτυξιν τοῦ Σερβικοῦ λαοῦ, ὥστε καί μέχρι σήμερον οἱ Σέρβοι τήν ἐξυμνοῦν ὡς θρυλικόν πρόσωπον εἰς τά δημοτικά των ᾄσματα.