Γράφει ὁ κ. Ἀλέξιος Π.Παναγόπουλος,
Καθηγητὴς καὶ Ἀκαδημαϊκὸς (DDDr., Dr.Habil.).
1ον
Ὁ στρατηγὸς Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, δὲν χρειάζεται ἁγιοποίηση γιὰ νὰ παραμείνει ἥρωας τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπανάστασης. Χρειάζεται, ὅμως, μία ἐθνογραφική, γεωπολιτικὴ ἱστορικὴ δικαιοσύνη. Αὐτὸ εἶναι τὸ πρῶτο ποὺ πρέπει νὰ ξεκαθαρίσουμε. Τὶς τελευταῖες ἡμέρες ἐπανῆλθε στὴ δημόσια συζήτηση ὁ χαρακτηρισμὸς «Καπετὰν Λαφύρας», ὁ ὁποῖος ἀποδίδεται στὸν Κολοκοτρώνη. Ἡ ἱστορικὸς κυρία Μαρία Εὐθυμίου ἔχει ἀναφέρει σὲ δημόσια διάλεξή της ὅτι «τὸ παρατσούκλι τοῦ Κολοκοτρώνη στὴν περίοδο τῆς Ἐπανάστασης ἦταν ὁ καπετὰν Λαφύρας». Ἡ σχετικὴ ἀναφορὰ ὑπάρχει σὲ βίντεο ποὺ ἔχει δημοσιοποιηθεῖ.
Τὸ ζήτημα, ὅμως, δὲν εἶναι ἐὰν ὁ χαρακτηρισμὸς εἶναι προσβλητικὸς ἢ ἐὰν μᾶς ἀρέσει. Τὸ ζήτημα εἶναι πολὺ σοβαρότερο: ποιὰ εἶναι ἡ πρωτογενὴς ἱστορικὴ πηγὴ πού τεκμηριώνει ὅτι αὐτὸ ἦταν πράγματι τὸ παρατσούκλι τοῦ Κολοκοτρώνη κατὰ τὴν Ἐπανάσταση; Καὶ ἐδῶ ἀρχίζει ἡ οὐσία τῆς ἱστοριονομικῆς, ἱστοριογραφικῆς συζήτησης.
Ὁ ἱστορικὸς δὲν ἔχει δικαίωμα οὔτε νὰ ἁγιοποιεῖ οὔτε νὰ ἀποκαθηλώνει. Ὁ Κολοκοτρώνης ἦταν ἄνθρωπος τῆς ἐποχῆς του. Ἦταν κλέφτης, ἀρματολός, στρατιωτικὸς ἀρχηγός, πολιτικὸς παράγοντας καί, κυρίως, ἕνας ἄνθρωπος ποὺ ἔδρασε μέσα στὶς σκληρότατες συνθῆκες ἑνὸς πολέμου γιὰ τὴν ἀνεξαρτησία. Ἦταν αὐτὸς ποὺ ὅταν ἐρωτήθηκε γιὰ ποιὸν πολεμεῖτε ἐσεῖς οἱ ἀχρεῖοι καὶ ἐλεεινοί, καὶ εἶχε τὴν τόλμη, τὸ θάρρος, νὰ ἀπαντήσει μὲ γνώση ὅσο λίγοι, ὅτι εἶναι οἱ ἐναπομείναντες στρατιῶτες τοῦ Βασιλέα τους, ἐννοώντας τὸν Κωνσταντῖνο Παλαιολόγο Δράγας, υἱὸ τῆς σερβίδος Ἕλενας Δράγας ποὺ ἀπὸ τὸ Μυστρὰ ἔφυγε, γιὰ νὰ ὑπερασπιστεῖ τὴν Πόλη.
Ἂς τὸ ξεκαθαρίσουμε, ὅτι στὸν κόσμο τῶν κλεφταρματολῶν τὰ λάφυρα συναποτελοῦσαν μέρος τῆς οἰκονομίας τοῦ πολέμου. Ἡ ἐπαναστατικὴ διοίκηση ποὺ ἐμφανίστηκε στὸ Μωριὰ δὲν διέθετε ἕνα σύγχρονο κρατικὸ στρατό, ἐκπαιδευμένο, πειθαρχημένο, μὲ σταθερὴ μισθοδοσία, ἐφοδιασμὸ καὶ διοικητικὴ ὑποδομή. Οἱ ἄνδρες τῶν καπεταναίων θὰ ἔπρεπε νὰ τραφοῦν, γιὰ νὰ σταθοῦν στὴ ζωή, νὰ γίνουν μάχιμοι καὶ νὰ ἐξοπλιστοῦν καὶ νὰ παραμείνουν στὸ στράτευμα.
Ἡ σύγχρονη γεωπολιτικὴ καὶ γεωστρατηγικὴ ἱστοριογραφία ἔχει πράγματι καταγράψει τὴ σημασία τῶν λαφύρων ὡς οἰκονομικοῦ κινήτρου τῶν ἐπαναστατημένων καὶ πτωχῶν Ἑλλήνων, ἀλλὰ καὶ ὡς πρακτικῆς του κάθε ἐπαναστατικοῦ πολέμου. Πανεπιστημιακὸ ἐκπαιδευτικὸ ὑλικό, γιὰ παράδειγμα, ἀναφέρει ρητὰ ὅτι ἡ λαφυραγωγία θεωροῦνταν τότε ὡς ἡ νόμιμη μορφὴ ἀμοιβῆς τοῦ πολεμιστῆ καὶ συνδέει τὴν πρακτικὴ αὐτὴ καὶ μὲ τὸν Κολοκοτρώνη. Αὐτό, ὅμως, εἶναι κάτι τὸ διαφορετικὸ πρᾶγμα ἀπὸ τὸ νὰ ἀποδεικνύεται ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Κολοκοτρώνης ἔφερε ὡς καθιερωμένο παρατσούκλι τὸ «Καπετὰν Λαφύρας», ποὺ πιθανὸν οἱ ἐχθροί του νὰ τὸ διαλαλοῦσαν, ὥστε νὰ μειώσουν τὸν ἐθνικὸ ἀγώνα.
Τὸ ἐρώτημα εἶναι ἂν ὑπάρχει γεωπολιτικὴ καὶ ἱστοριογραφικὴ ἀναφορὰ στὸν χαρακτηρισμό. Ἐδῶ χρειάζεται νὰ εἴμαστε ἀπολύτως ἀκριβεῖς. Ἡ θέση ὅτι ὁ Κολοκοτρώνης ἀποκαλεῖτο «Καπετὰν Λαφύρας» δὲν εἶναι στὴ βιβλιογραφία. Ἐνῶ ὑπάρχει νεότερη ἱστοριογραφικὴ ἀναφορὰ ποὺ ἀποδίδει τὸν χαρακτηρισμὸ στὸν Γερμανὸ ἱστορικὸ Gunnar Hering. Σὲ σχετικὴ βιβλιογραφικὴ παράθεση ἀναφέρεται ὅτι ὁ Hering γράφει πὼς ὁ Κολοκοτρώνης ἐπέδειξε τέτοιο ζῆλο γιὰ τὸν πλουτισμὸ ἀπὸ τὸν πόλεμο, ὥστε τοῦ ἀποδόθηκε τὸ παρατσούκλι «Καπετὰν Λαφύρας». Ὑπάρχει ἐπίσης ἀναφορὰ τοῦ Δημήτρη Δημητρόπουλου, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ὁ χαρακτηρισμὸς «Λάφυρας», ὅπως τὸν ἀποδίδει ὁ Chr. Muller, ἀντανακλοῦσε μία ἤδη διαμορφωμένη σὲ ὁρισμένους κύκλους ἀντίληψη γιὰ τὴ φιλοχρηματία τοῦ Κολοκοτρώνη. Κι ἄρα, ὅποιος λέει ὅτι «κανεὶς ἀπολύτως δὲν ἔχει γράψει ποτὲ τὸν χαρακτηρισμὸ» αὐτό, θὰ ἦταν ἐπίσης ἱστοριογραφικὰ ἀνακριβής.
Ἀλλὰ ἀκριβῶς ἐδῶ βρίσκεται ἡ κρίσιμη καὶ νομικὴ διάκριση. Καθότι ἄλλο πρᾶγμα ἡ ὕπαρξη τοῦ χαρακτηρισμοῦ αὐτοῦ, σὲ μεταγενέστερη ἱστοριογραφία καὶ ἄλλο ἡ ἀπόδειξη ὅτι ἀποτελοῦσε πράγματι εὐρύτατα χρησιμοποιούμενο προσωνύμιο τοῦ ἴδιου τοῦ Κολοκοτρώνη κατὰ τὴν ἴδια τὴν Ἐπανάσταση. Κι αὐτὸ ἀκριβῶς ἀπαιτεῖ νομικὴ τεκμηρίωση. Ἡ ἀπαίτηση γιὰ τὴν πρωτογενῆ πηγὴ εἶναι ἀπολύτως θεμιτή, διότι ἂν ἕνας ἱστορικὸς διατυπώνει μὲ ὕφος ἔπαρσης, κατηγορηματικά:
«Τὸ παρατσούκλι τοῦ Κολοκοτρώνη στὴν περίοδο τῆς Ἐπανάστασης ἦταν ὁ Καπετὰν Λαφύρας», τότε ὁ κάθε ἀναγνώστης δικαιοῦται νὰ ρωτήσει: Ἀπὸ ποιὰ πρωτογενῆ πηγὴ προκύπτει; Σὲ ποιὸ ἀπομνημόνευμα; Σὲ ποιὰ ἐπιστολή; Σὲ ποιὸ ἡμερολόγιο; Σὲ ποιὰ μαρτυρία ἀγωνιστῆ; Σὲ ποιὰ ἐπιστολὴ πολιτικοῦ ἀντιπάλου του; Σὲ ποιὰ μαρτυρία φιλέλληνα ἢ ξένου περιηγητῆ πού βρισκόταν στὴν Ἑλλάδα; Καὶ κυρίως: ἄραγε ὑπάρχει σύγχρονη μὲ τὰ γεγονότα χρήση τοῦ συγκεκριμένου προσωνυμίου; Κι αὐτὸ εἶναι θεμελιῶδες ζήτημα ἐπιστημονικῆς ἱστορικῆς μεθοδολογίας.
Γιατί ὁ Κολοκοτρώνης ὡς γνωστὸν εἶχε πράγματι πολλοὺς πολιτικοὺς καὶ προσωπικοὺς ἀντιπάλους. Μάλιστα κατὰ τὴ διάρκεια τῶν ἐμφυλίων συγκρούσεων τῆς Ἐπανάστασης δέχθηκε βαριὲς ἐπιθέσεις γιὰ τὴ ζωή του καὶ ὁ ἴδιος καὶ ἡ οἰκογένειά του. Ἐὰν ἕνα τέτοιο προσωνύμιο ἦταν τόσο διαδεδομένο καὶ χαρακτηριστικό, θὰ ἦταν εὔλογο νὰ ἀναζητηθεῖ στὶς πολυάριθμες ἀντιπαραθέσεις. Σὲ ἐπιστολές, σὲ ἀπομνημονεύματα καὶ πολιτικὰ κείμενα τῆς ἐποχῆς, καθὼς καὶ στὶς δίκες παρωδία ἐκεῖνες ποὺ οἱ δικαστὲς ζητοῦσαν ἐπιβαρυντικὰ στοιχεῖα καὶ τελικὰ τὸν καταδίκασαν μὲ ψευδομάρτυρας, ποὺ ἐὰν ἦταν νομικὰ ἰσχυρὸς θὰ τὸν χρησιμοποιοῦσαν κι αὐτὸν τὸ χαρακτηρισμὸ εἰς βάρος του.
Τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ νεότερη ἱστοριογραφία μὲ τὴ γνωστὴ ξενομανία καὶ τὴν φραγκολαγνία, θέλει μονομερῶς νὰ παραπέμπει στὸν Hering ἢ στὸν Chr. Muller δὲν κλείνει αὐτομάτως τὸ ζήτημα. Ἀντιθέτως, μεταφέρει τὸ ἐρώτημα σὲ ἕνα ἐπίπεδο βαθύτερα: ἀπὸ ποῦ ἄντλησαν αὐτοί, αὐτὴ τὴν πληροφορία; Ἐκεῖ βρίσκεται ἡ πραγματικὴ ἱστορικὴ ἔρευνα. Καὶ ὅμως, ὁ Κολοκοτρώνης παραμένει ὁ γενναῖος στρατηγὸς Κολοκοτρώνης.