Τοῦ κ. Παντελῆ Τομάζου,
ὑπ. διδάκτορος δογματικῆς θεολογίας ΕΚΠΑ
Τὸ παρὸν ἄρθρο ἀποτελεῖ τὸ κείμενο πού ἀκολούθησα στὸ βίντεό μου στὸ youtube μὲ τίτλο «Ἦταν ὁ Κύριλλος Ἀλεξανδρείας Μονοφυσίτης;». Ὅποιος ἐπιθυμεῖ νὰ ἀκούσει τὸ ἠχητικὸ βίντεο μπορεῖ νὰ πάει νὰ ρίξει μία ματιὰ στὸ κανάλι μου «Θεῖνος Γνόφος». Ἐκεῖ θὰ βρεῖ βίντεό μου μὲ θεολογικὰ καὶ φιλοσοφικὰ θέματα, ὅπως καὶ κριτικές μου σὲ διαφόρους μεταπατερικοὺς θεολόγους. Ὅμως αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι τὸ βίντεο εἶναι ὁλόιδιο μὲ τὸ κείμενό μας, καθότι ἔχουμε προσθέσει περισσότερα πράγματα, ὅπως παραπομπὲς καὶ διάφορα σχόλια.
Σὲ αὐτὸ τὸ κείμενο θὰ ἐξετάσουμε, ὅπως ὑπονοεῖ ὁ τίτλος τοῦ βίντεο, τὸ ἐὰν ὁ Ἅγιος Κύριλλος Ἀλεξανδρείας ἦταν μονοφυσίτης, πρᾶγμα ἀπαραίτητο γιὰ τὴ σημερινὴ ἐποχή, καθὼς ἀρκετοὶ ἀκαδημαϊκοὶ θεολόγοι, ἀνάμεσά τους δυστυχῶς καὶ ι κληρικοί, ὑποστηρίζουν ὅτι ὁ Ἅγ. Κύριλλος ἦταν πράγματι μονοφυσίτης. Ἡ λογικὴ τὸν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας, ὅμως, δὲν ἦταν ἡ ἴδια μὲ αὐτὴ τῶν σύγχρονων θεολόγων. Ὅλοι οἱ Ἕλληνες Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας ὁμόφωνα θεωροῦσαν τὸν Ἅγ. Κύριλλο ὡς ὀρθόδοξο καὶ ὄχι ὡς αἱρετικὸ καὶ γι’ αὐτὸν ἀκριβῶς τὸ λόγο δὲν δίσταζαν νὰ παραπέμπουν σὲ αὐτὸν συνεχῶς ἐπὶ ὅλων τῶν θεολογικῶν θεμάτων, ὅπως ἐπὶ τῆς θεολογίας, χριστολογίας καὶ ἐκκλησιολογίας.
Ὁδηγός μας, λοιπόν, σὲ αὐτὴ τὴ σύντομή μας ἔρευνα περὶ τῆς ὀρθοδοξίας τοῦ Ἁγ. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας δὲν εἶναι ἄλλος ἀπὸ τὸν κορυφαῖο Ἕλληνα Πατέρα τῆς Ἐκκλησίας Ἅγ. Ἰωάννη Δαμασκηνό.
Ἔχοντας πεῖ τὰ ἀνωτέρω εἰσαγωγικὰ ἐκτεθέντα, μποροῦμε νὰ ξεκινήσουμε.
Ὅπως ξέρουμε, ἀναφερόμενος στὸν Χριστό, ὁ Ἅγιος Κύριλλος Ἀλεξανδρείας κάνει λόγο γιὰ «μία φύση τοῦ Θεοῦ Λόγου σεσαρκωμένη». Πρόκειται γιὰ μία φράση ἡ ὁποία ἴσως προέρχεται ἀπὸ τὸν αἱρετικὸ Ἀπολλινάριο Λαοδικείας, ὁ ὁποῖος ἀρνιόταν τὴν ἀκεραιότητα τῆς ἀνθρώπινης φύσης τοῦ Χριστοῦ, ὑποστηρίζοντας ὅτι ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ ἐνσαρκούμενος προσέλαβε ἀνθρώπινη φύση χωρὶς τὸ λογικὸ μέροις τῆς ψυχῆς, καὶ τοῦτο ἴσως γιατί φοβόταν μήπως διαιρέσει τὸ Χριστὸ σὲ δύο πρόσωπα, ὅπως ἀκριβῶς κάνουν οἱ Νεστοριανοί. Αὐτὴ ἡ φράση προσλήφθηκε ἀπὸ τὸν Ἅγ. Κύριλλο, ἀφοῦ πρῶτα καθάρθηκε ἀπὸ τὰ αἱρετικά της στοιχεῖα. Αὐτὸ δὲν πρέπει νὰ μᾶς ἀνησυχεῖ διόλου, καθὼς οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας πάντοτε προσλάμβαναν ὅρους, ἀκόμη καὶ αἱρετικούς, μεταποιώντας τους τὸ περιεχόμενο, ὅπως ἀκριβῶς ἔγινε καὶ μὲ τὸν ὅρο ὁμοούσιος στὴ θεολογία τῆς Νικαίας.
Ἂς δοῦμε πῶς ἑρμηνεύει τώρα ὁ Ἅγιος Ἰωάννης Δαμασκηνὸς τὴν ἀνωτέρω ἀναφερθεῖσα φράση. Σύμφωνα μὲ τὸν Ἅγ. Ἰωάννη, ἡ «μία φύση τοῦ Θεοῦ Λόγου σεσαρκωμένη» δὲν δεικνύει μὲ κανένα τρόπο μία σύνθετη φύση, μεικτὴ ἀπὸ θεότητα καὶ ἀνθρωπότητα, ὅπως θὰ ἤθελαν οἱ μονοφυσίτες. Ὅπως παρατηρεῖ ὁ Ἅγ. Ἰωάννης, στὴν περίπτωση τοῦ Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας ἡ φύση τοῦ Λόγου σεσαρκωμένη δείχνει μία ὑπόσταση ἐνούσια (PG 94, 1461D). Πρέπει νὰ ξέρουμε ὅτι ἐδῶ ὁ Ἅγ. Κύριλλος Ἀλεξανδρείας καλεῖ τὴν ὑπόσταση «φύση» καταχρηστικὰ (PG 94, 1460D-1461Α).
Σύμφωνα μὲ τὸν Ἅγ. Ἰωάννη Δαμασκηνό, αὐτὸ ποὺ εἶναι μερικὸ ἢ ἀτομικὸ μπορεῖ νὰ κληθεῖ μὲ αὐτὸ ποὺ εἶναι καθολικό. Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἡ ὑπόσταση ἢ πρόσωπο μπορεῖ νὰ κληθεῖ φύση χωρὶς κανένα δισταγμό. Ὅμως, ὀφείλουμε νὰ γνωρίζουμε ὅτι δὲν μπορεῖ νὰ γίνει τὸ ἀντίστροφο (PG 94, 1461D). Τὸ μερικό, ἀτομικὸ ἢ εἰδικὸ καὶ τὸ καθολικὸ δὲν ταυτίζονται σὲ σημεῖο ποὺ νὰ μὴ διαφέρουν σὲ τίποτε μεταξύ τους, ὅπως ὑποστηρίζουν οἱ Λατῖνοι θεολόγοι καὶ οἱ ἀντιησυχαστὲς βυζαντινοὶ λόγιοι, οἱ ὁποῖοι θεωροῦν ὅτι ἡ φύση καὶ ἡ ὑπόσταση εἶναι τὸ ἴδιο ἀκριβῶς πρᾶγμα ἰδωμένο ἀπὸ ἄλλη ὀπτικὴ γωνία.
Τὸ καθολικό, δηλαδὴ τὸ ὄνομα «φύση», μπορεῖ νὰ ἀποδοθεῖ στὸ μερικό, δηλαδὴ στὴν ὑπόσταση ἢ πρόσωπο, ἐνῶ τὸ εἰδικὸ δὲν μπορεῖ νὰ ἀποδοθεῖ στὸ καθολικό. Μὲ ἄλλα λόγια, ἡ ὑπόσταση εἶναι φύση, ἀλλὰ ἡ φύση δὲν εἶναι ὑπόσταση. Ἡ ὑπόσταση δὲν εἶναι ἄλλο παρὰ φύση μὲ ὑποστατικὸ ἰδίωμα, δηλαδὴ οὐσία σὺν ἰδιαίτερο χαρακτηριστικό. Ἔτσι, στὴν περίπτωση τῆς Ἁγίας Τριάδας, ὁ Πατὴρ εἶναι ὅλη ἡ θεία οὐσία σὺν τὸ ἀγέννητον. Ὁ Υἱὸς εἶναι ὅλη ἡ θεία οὐσία σὺν τὸ γεννητόν. Τέλος, τὸ Ἅγιο Πνεῦμα εἶναι ὅλη ἡ θεία οὐσία σὺν τὸ ἐκπορευτόν.
Ἰδιαίτερο χαρακτηριστικὸ εἶναι αὐτὸ ποὺ ξεχωρίζει δύο ὑποστάσεις τοῦ αὐτοῦ εἴδους μεταξύ τους καὶ μπορεῖ νὰ ὀνομαστεῖ καὶ ὡς συμβεβηκός. Ὀφείλουμε νὰ ξέρουμε ὅτι τὸ συμβεβηκὸς ἀναφέρεται κυρίως στὴν κτιστὴ πραγματικότητα, καθότι αὐτὸ μπορεῖ νὰ ἔλθει καὶ νὰ παρέλθει, ὅπως συμβαίνει μὲ τὸ χρῶμα τῶν μαλλιῶν ἑνὸς ἀνθρώπου (χωριστὸ συμβεβηκός). Στὴν ἄκτιστη πραγματικότητα, ὅμως, ὅταν θέλουμε νὰ δηλώσουμε τὰ ἰδιαίτερα, κάνουμε λόγο γιὰ ὑποστατικὸ ἰδίωμα, τὸ ὁποῖο εἶναι ἀΐδιο καὶ ἄκτιστο.
Ἔτσι, οἱ κοινότητες, δηλαδὴ αὐτὰ ποὺ εἶναι κοινά, περιλαμβάνουν τὰ ἰδιαίτερα, ἐνῶ τὰ ἰδιαίτερα δὲν περιλαμβάνουν τὰ κοινά. Σύμφωνα μὲ τὸν Ἅγ. Ἰωάννη Δαμασκηνό, αὐτὸς ποὺ λέγει, δηλαδή, «ἄνθρωπος» περιλαμβάνει ὅλες τὶς ἀνθρώπινες ὑποστάσεις, ἐνῶ αὐτὸς ποὺ λέγει «Πέτρος» περιλαμβάνει μόνο αὐτὴ τὴ συγκεκριμένη ὑπόσταση, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ μία συγκεκριμένη ἔκφανση ὅλης τῆς ἀνθρωπότητας, χωρὶς νὰ παραπέμπει, ὅμως, συνάμα σὲ ἄλλους ἀνθρώπους, οὕτως ὥστε νὰ μὴ μπερδέψουμε τὰ ὑποστατικὰ μὲ τὰ φυσικὰ (PG 95, 41BC).
Ἔτσι, ὅταν κάποιος λέγει «φύση», ὅπως ἀκριβῶς κάνει ὁ Ἅγ. Κύριλλος Ἀλεξανδρείας ἀναφερόμενος στὴ σάρκωση τοῦ Υἱοῦ καὶ Λόγου τοῦ Θεοῦ, αὐτὸ τὸ κατηγόρημα μπορεῖ νὰ ἀναφερθεῖ καὶ σὲ μία πραγματικότητα ἀτομικὴ καὶ ὄχι μόνο καθολική. Ἔτσι, ὅταν κάποιος λέγει «μία φύση τοῦ Θεοῦ Λόγου σεσαρκωμένη», δὲν ἐννοεῖ μία οὐσία τοῦ Θεοῦ Λόγου σεσαρκωμένη, καθότι οἱ οὐσίες ἢ φύσεις στὸ Χριστὸ εἶναι δύο, ἡ θεότητα καὶ ἡ ἀνθρωπότητα, ἀλλὰ ἐννοεῖ μία ὑπόσταση τοῦ Θεοῦ Λόγου σεσαρκωμένη.
Παρατηρεῖται λοιπὸν ὅτι ὁ Ἅγ. Ἰωάννης Δαμασκηνὸς δὲν παραχωρεῖ τὸν Κύριλλο Ἀλεξανδρείας στοὺς μονοφυσίτες, ὅπως ἀκριβῶς ἔκανε πρὶν ἀπ’ αὐτὸν καὶ ὁ Ἅγ. Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής. Ἡ φράση «μία φύση τοῦ Θεοῦ Λόγου σεσαρκωμένη» δεικνύει ὅτι στὸ Χριστὸ ὑπάρχει σύνθετη ὑπόσταση, δηλαδὴ ὑπόσταση ποὺ ὑπάρχει σὲ θεότητα καὶ ἀνθρωπότητα, καὶ ὄχι σύνθετη φύση, φύση μεικτὴ ἀπὸ Θεὸ καὶ ἄνθρωπο, ὅπως θὰ ἤθελαν οἱ μονοφυσίτες.
Συνεπῶς, καθίσταται σαφὲς ὅτι ὁ Ἅγ. Κύριλλος Ἀλεξανδρείας δὲν ἦταν μονοφυσίτης, παρότι οἱ μονοφυσίτες καὶ κάποιοι ὀρθόδοξοι σύγχρονοι ἰσχυρίζονται τὸ ἀντίθετο.